Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 63

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 63

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य त्रिषष्टितमः (६३) पाठः ।

In the previous lesson there was the mention of the quotation शरीरमाद्यम् खलु धर्मसाधनम् from कुमारसम्भवम् सर्ग ५-३३ by the greatest of poets महाकविः कालिदासः The complete shloka where this quotation is the last line does make a good study. Here it is –

अपि क्रियार्थम् सुलभं समित्कुशम् ।

जलानि अपि स्नानविधिक्षमं ते।

अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे ।

शरीरमाद्यम् खलु धर्मसाधनम्॥

१ सन्धिविच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा –

अपि क्रिया-अर्थम् सुलभं समित्-कुशम् ।

जलानि अपि स्नान-विधि-क्षमं ते।
अपि स्व-शक्त्या तपसि प्रवर्तसे ।

शरीरम् आद्यम् खलु धर्म-साधनम्॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानाम् व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ अपि (= also, even if) अव्ययम् । It is also used to transform an affirmative sentence into an interrogative.

२.२ क्रिया-अर्थम् ।

  • २.२.१ क्रियायाः अर्थः येन तत् =क्रियार्थम् । बहुव्रीहिः ।
  • २.२.२ क्रियायाः “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्मात् क्रियावाचकम् स्त्रीलिङ्गि नाम “क्रिया” (= action, ritual) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.२.३ अर्थः “अर्थ” (= purpose) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.२.४ क्रियार्थम् = for the purpose of ritual, as needed for the ritual

२.३ सु-लभम् ।

  • २.३.१ सुष्ठु लाभः यस्य तत् = सुलभम् । उपपद बहुव्रीहिः ।२.३.२ सुष्ठु (= good, easy) अव्ययम् ।२.३.३ लाभः “लभ्” १ आ. (= to get) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “लाभ” (= gain) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    २.३.४ सुलभम् = easy to get

२.४ समित्-कुशम् ।

  • २.४.१ समित् च कुशम् च = समित्कुशम् । समाहार-द्वंद्वः ।
  • २.४.२ समित् (= sacrificail sticks of wood for sacred fire) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.४.३ कुशम् “कुश” (= grass) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.५ जलानि “जल” (= water) इति इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.६ स्नान-विधि-क्षमम् ।

  • २.६.१ स्नानस्य विधिः = स्नानविधिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.६.२ स्नानविधये क्षमम् = स्नानविधिक्षमम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
  • २.६.३ स्नानस्य “स्ना” २ प. (= to bathe) इति धातुः । तस्मात् कृतिवाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “स्नान” (= bath) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.६.४ विधिः “वि + धि” ५ प. (= to satisfy) इति धातुः । तस्मात् कृतिवाचकम् पुल्लिङ्गि नाम “विधि” (= specific or appropriate action) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.६.५ स्नानविधये = for appropriate bath
  • २.६.६ क्षमम् “क्षम्” १ आ. ४ प. (= to be able) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकम् विशेषणम् “क्षम” (= capable, suitable) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.६.७ स्नानविधिक्षमम् = suitable for appropriate bath

२.७ ते “युष्मद्” (= you, pronoun of second person) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ स्व-शक्त्या ।

  • २.८.१ स्वस्य शक्तिः = स्वशक्तिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.८.२ स्वस्य “स्व” (= self) इति विशेषणात्मकम् सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.३ शक्तिः “शक्” ५ प. (= to be able) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकम् स्त्रीलिङ्गि नाम “शक्ति” (= ability, capability, strength, power) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.४ स्वशक्त्या “स्वशक्ति” (= own strength) इति सामासिकम् स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.९ तपसि “तप्” १ प. (= to heat, to do penance) इति धातुः । तस्मात् कृतिवाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “तपस्” (= penance) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१० प्रवर्तसे “प्र + वृत्” १ आ. (= to resolve) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने द्वितीय-पुरुषे एकवचनम् ।

२.११ शरीरम् “श्री” ९ उ. (= to dress, to shine with glory) इति धातुः । श्रीयते इदम् = शरीरम् (= that which dresses (a skeleton ?))। तथा च श्रीयते अनेन = शरीरम् (= that which becomes the agent to attain shine and glory ?) । “श्री”-धातुतः करणवाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “शरीर” (= body) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१२ आद्यम् “आदि + अ = आद्य” “आदि अस्ति = आद्य” (= first, foremost) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१३ खलु (= truly, really) अव्ययम् ।

२.१४ धर्म-साधनम् ।

  • २.१४.१ धर्मस्य साधनम् = धर्मसाधनम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.१४.२ धर्मस्य “धर्म” (= righteous conduct or undertaking) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१४.३ साधनम् “साध्” ५ प. (= to achieve) इति धातुः । तस्मात् करणवाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “साधन” (= means to achieve) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

It seems that before proceeding with the अनुवादाः i.e. interpretation of the shloka one should also bear in mind the background. The background is well-detailed by Mr. Shashikant Joshi at his blog http://practicalsanskrit.blogspot.com This is detailed in Note (४.३) below. Keeping that background in mind, अनुवादाः become easier by assuming some words to be implicit.

(दृश्यते यत्) क्रिया-अर्थम् समित्-कुशम् अपि सुलभम् । = (Looks like) sacrificial wood-sticks and grass are available easily for the rituals

जलानि अपि ते स्नान-विधि-क्षमम् । = waters are also appropriate for (purifying) bath
स्व-शक्त्या तपसि अपि प्रवर्तसे । = you seem to have made up good resolve to do penance

(तथापि) शरीरम् आद्यम् धर्म-साधनम् खलु । = yet body is truly the first and foremost means for (all or any) righteous undertaking.

(यद्यपि) = (यदि) + अपि क्रिया-अर्थम् समित्-कुशम् सुलभम् । (Even if) sacrificial wood-sticks and grass are available easily for the rituals

(यद्यपि) = (यदि) + अपि जलानि ते स्नान-विधि-क्षमम् । (even if) waters are also appropriate for (purifying) bath

(यद्यपि) = (यदि) + अपि स्व-शक्त्या तपसि प्रवर्तसे । (even if) you seem to have made up good resolve to do penance

(तथापि) शरीरम् आद्यम् धर्म-साधनम् खलु । yet body is truly the first and foremost means for (all or any) righteous undertaking

Since अपि is also used to make an interrogative sentence, optional translation अनुवादाः can also be

अपि क्रिया-अर्थम् समित्-कुशम् सुलभम् । = Are you getting wood [for fire rituals, yaGYa] and kusha grass easily [making bed]?
अपि जलानि ते स्नान-विधि-क्षमम् । = is the water suitable for bathing?
अपि स्व-शक्त्या तपसि प्रवर्तसे । = are you doing penance according to your abilities only [and not overexerting yourself]?
शरीरम् आद्यम् धर्म-साधनम् खलु = [for] the body is surely the foremost instrument for all [good] deeds [actions, duties]

४ टिप्पणयः ।

४.१ By analyzing the verse to find its meter –

अपि क्रियार्थम् सुलभं समित्कुशम् । वर्णानाम् संख्या – १२

(१-२ १)-(२-२ १)-(१-२ १)-(२-१-२) कुलमात्राः १८

जभान-ताराज-जभान-राजभा = गणाः ज-त-ज-र

जलानि अपि स्नानविधिक्षमं ते । वर्णानाम् संख्या – १२

१-२-१ १-२ २-१-१-२-१-२ २ कुलमात्राः १८

जभान यमाता सलगं यमाता = गणाः ज-य-स-य

अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे । वर्णानाम् संख्या – १२

१-२ १-२-२ १-१-२ १-२-१-२ कुलमात्राः १८

जभान ताराज जभान राजभा = गणाः ज-त-ज-र

शरीरमाद्यम् खलु धर्मसाधनम् ॥ वर्णानाम् संख्या – १२

१-२-१-२-२ १-१ २-१-२-१-२ कुलमात्राः १८

जभान ताराज जभान राजभा = गणाः ज-त-ज-र

Except for the second line where गणाः are different other three lines conform to “वंशस्थविल”-वृत्तम्

अस्य वृत्तस्य लक्षणपदम् – वदंति वंशस्थविलं जतौ जरौ ।

Actually in the second line the syllabic count is also made to be 12 by keeping the words जलानि and अपि separate. In normal course they could have been composed by their sandhi i.e. as जलान्यपि That would have made the syllabic count one short !

४.२ There is some mismatch in the number of the adjective स्नान-विधि-क्षमम् which is singular and the noun जलानि which is plural. All these confusions in the second line make a point to verify whether there is some error in the version, I got of this shloka, especially in the second line.

४.३ Here are excerpts of the background of this shloka well-detailed by Mr. Shashikant Joshi at his blog http://practicalsanskrit.blogspot.com

  • ४.३.१ This quotation शरीरमाद्यम् खलु धर्मसाधनम् is also the motto of AIIMS – All India Institute of Medical Sciences, premiere medical institute in New Delhi, akin to John Hopkins of USA.
  • ४.३.२ When पार्वती decided that she would marry only Shiva, she tried to impress Shiva with her beauty. She became an attendant at his Ashram. at the appropriate moment, prodded by indra, and aided by vasant (spring), kAmadeva shot the arrow of desires at shiva, just when pArvatI was in the range of his vision. Shiva was disturbed but only for a moment. He quickly regained his focus, found the culprit to be kAma (desire), vanquished it by burning it to ashes with his third eye of knowledge. i.e. he killed his desire through the laser of his knowledge-eye.
  • Though the ploy of kAmadeva failed and Shiva did not pay any heed to her beauty, pArvatI resolved to win him with harsh penance and austerity. When her mother heard of this resolve, that her flower-delicate princess-daughter of tender age will do penance like hardened ascetics, in the cold snowy himAlayas, she tried to stop her, and said ‘u maa’ (उ मा) “oh [dear] no!”. and from that day on, pAravtI is also called ‘umA’
  • pArvatI did penance that was unheard of. Penances are known to be different grades of hardships, which ascetics were doing. Some would eat no grain. Some would eat only fruits, no roots, since eating the root kills the plant. Some would eat only fallen fruit. Some gave up fruits also and only survived on leaves. Some would only eat fallen leaves.What hardships! All were self-inflicted to experience the freedom from desires and control of kAma.
  • But pArvatI went one step further. Because Shiva was not yet impressed with her penance, she vowed not to eat even the fallen leaves! people cried out at such harsh vow, and old ascetics tried to convince her to leave such hard resolves. but she stuck to her resolve. She was called aparNA (अपर्णा), a-parNa-aa = one without [eating] leaves..
  • Over time, pArvatI was looking bodily weak, more like a sannyAsI than a young maiden princess. Moved by this, Shiva came to her, disguised as an ascetic
  • After accepting her hospitality, he said this shloka.

४.४ There is an interesting proverb in Hindi सिर सलामत तो पगडी पचास meaning “if the head is in its place, one can wear fifty varieties of head-gear.”

४.५ This shloka presents what minimum essentials are needed for doing penance or for performing a यज्ञ – समित्, कुश, स्नानम्, स्वशक्तिः शरीरम् i.e. sacrificial wood, grass, bath, mental resolve and able body. This brings to mind a shloka in the ninth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता –

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

तदहं भक्त्युपहृतं अश्नामि प्रयतात्मनः ॥९-२६॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं and भक्तिः are the minimum essentials for performing पूजा God becomes pleased with a पूजा performed by offering just पत्रं पुष्पं फलं तोयं (some leaves, flowers, fruit and water) But most important is to offer these with whole-hearted devotion भक्तिः

४.६ Speaking of minimum essentials, it comes to mind how five essential elements for fulfilment of tasks rather elements of management are enlisted in श्रीमद्भगवद्गीता

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८-१३॥

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टाः दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥१८-१४॥

In 1989 I was researching for most ancient quote of management thought. And in the course of that research I landed at this couplet of verses. Interestingly the management thought mentioned here is not just as old as श्रीमद्भगवद्गीता As can be seen, the management thought quoted here is mentioned to be from the सांख्य तत्त्वज्ञान sAnkhya philosophy, which is said to have evolved towards कृतान्ते i.e. towards the end of कृतयुग The measurement of time or periods of existence of life are said to be over four eras कृत-त्रेता-द्वापार-कलि. Present era is said to be कलियुग. The era of the rein of kurus and the epic battle of mahAbhAratam is said to be of द्वापारयुग.

The elements of management listed here are five – अधिष्ठानम् कर्ता करणं चेष्टाः दैवम्

Classical theory of economics speaks of four factors of production – Land, Labour, Capital, Organisation.

And modern management sciences speak of 6 M’s – management of men, machines, materials, methods, money and market.

It is fascinating to see quite some one-to-one correspondence in these 5-4-6 elements of management !

Even in this shloka,

  • समित्, कुश, sacrificial wood, grass, are materials पृथग्विधम् करणम्
  • स्नानम्, bath तपः यज्ञः are चेष्टाः
  • स्वशक्तिः mental resolve is Organisation दैवम् and
  • शरीरम् able body is कर्ता

४.७ In all the above narration translation of कुश is mentioned as grass. But the blades of grass used in the ritual of performing a यज्ञ are specific variety of grass also called as दर्भ

४.८ Translation of स्वशक्तिः is more mentioned by me as mental resolve. Mental resolve is of course a strength. But it needs to be supplemented by able body. Interestingly, most faculties have feminine words in Sanskrit and a good summary is given in

कीर्तिःश्रीर्वाक्च नारीणाम् स्मृतिर्मेधाधृतिःक्षमा ॥श्रीमद्भगवद्गीता १०-३४॥

A far more comprehensive list of faculties is interwoven in दुर्गास्तुतिः –

या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥6॥

या देवी सर्वभेतेषु चेतनेत्यभिधीयते। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥7॥

या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥8॥

या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥9॥

या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥10॥

या देवी सर्वभूतेषुच्छायारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥11॥

या देवी सर्वभूतेषु शक्ति रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥12॥

या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥13॥

या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥14॥

या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥15॥

या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥16॥

या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥17॥

यादेवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥18॥

या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥19॥

या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥20॥

या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥21॥

या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥22॥

या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥23॥

या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥24॥

या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥25॥

या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥26॥

इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या। भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नम:॥ 27॥

चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद्व्याप्य स्थिता जगत्। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:॥28॥

Today, when I am posting this lesson, it is the auspicious day of दुर्गाष्टमी ! So, I take the opportunity to include major portion of दुर्गास्तुतिः here !!

४.९ It is mother’s benevolence which endows us with all our faculties. That may be the logic why most faculties have feminine words in Sanskrit. The elders ordain and bless saying मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, अतिथिदेवो भव ।

  • It should be noted here that these phrases have a sandhi in each of them मातृदेवो भव = मातृदेवः भव
  • Also all these words मातृदेवः पितृदेवः आचार्यदेवः अतिथिदेवः are compound words
  • मातृदेवः = माता देवः एव यस्य सः । बहुव्रीहिः । meaning “Be one for whom mother is God only.”
  • पितृदेवो भव = Be one for whom father is God only
  • आचार्यदेवो भव = Be one for whom teacher is God only
  • अतिथिदेवो भव = Be one for whom a guest is God only.
  • अतिथि is an interesting word too. It is a compound न तिथिः यस्य सः = अतिथिः । नञ्-बहुव्रीहिः । It means अतिथि is such guest, who comes without appointment, unannounced !

There is an interesting episode mentioned in श्रीसाईसच्चरितम् Mai Tarkhad from Bandra, Mumbai once stayed for a while in Shirdi. Once when she was about to take her lunch she saw a stray dog coming her way. She gave a piece of bread to the dog. The dog was followed by a stray pig. She gave another piece to the pig also. In the afternoon she went to the mosque to have दर्शन of श्रीसाईबाबा And very casually Baba said to her, “I was very happy today and really had a good stomachful” Mai was perplexed. She had not offered any प्रसाद to Baba that day. She said as much “But I did not offer any प्रसाद to you today.” To that Baba said, “But you did offer pieces of bread to the dog and to the pig, didn’t you ?” That was some evidence of the faculty of “omnipresence” of Godhood ईशतत्त्व !!

ईशावास्यमिदम् सर्वम् यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥

४.१० Culture gets passed on by every little ordain and blessing from the elders to the younger generation, say by saying मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, अतिथिदेवो भव । Of course the deep meaning of it all should also be explained and imbibed on the young minds.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

One thought on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 63

  1. A very fascinating discussion and a useful bit of info that the quotation शरीरमाद्यम् खलु धर्मसाधनम् is also the motto of AIIMS – All India Institute of Medical Sciences, premiere medical institute in New Delhi, akin to John Hopkins of USA.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s