Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 120

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 120

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य विंशत्यधिकशततमः (१२०) पाठः ।

In the Appendix in a book on Vedic Mathematics, I came across the following श्लोक. By being in a book on mathematics, the श्लोक certainly has mathematical connotation. Before getting into that, let us have a look at the श्लोक.

गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गिशोदधिसंधिग |

खलजीवितखाताव गलहालारसंधर ||

The word गोपी at the beginning suggests reference to Lord krishna. The last word गलहालारसंधर (गल = throat or neck हालारसंधर → धर= having , wearing हालारस = poison, hence गलहालारसंधर = wearing a snake around his neck) suggests Lord Shiva. So, the श्लोक is a prayer to Lord Krishna and to Lord Shiva. Can we attempt deciphering the complete meaning(s) in our usual style ?

Before that, however, let me quote the explanation by श्रीमल्ललितालालितः, which he posted on March 17, 2011, at the forum https://groups.google.com/forum/#!msg/samskrita/pWNFDE7apiw/PqpLP9G9aO4J

Before proceeding it ought to be noted that the version adopted by श्रीमल्ललितालालितः reads गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गशोदधिसंधिग in place of गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गिशोदधिसंधिग. With this difference in the version, explanation by श्रीमल्ललितालालितः reads as –

कृष्णपक्षे (Considering that the deity is Lord Krishna) –

गोपीभाग्य = गोपीनां गोपस्त्रीणां भाग्य ।

मधुव्रात = मधुदैत्यस्य व्याध नाशक ।

शृङ्गशो दधिसन्धिग = शृङ्गेण (शृङ्गेण कृतेन) अभिषेकेन दधिसन्धिं प्राप्त दधिलिप्त ।

अथवा

मधुव्रातशृङ्गश = क्षीरसमूहशिखरे शेते इति ।

उदधिसन्धिग = समुद्रमन्थनकाले कूर्मात्मनोदधिं प्राप्त ।

खलजीवितखात = खलानां जीवितानि खातानि येन , खलजीवितेभ्यः खनित्रमिवेति वा ।

गलहालारसन्धर = गले हालारसं यस्य तं सर्पं कालियं धरतीति ।

अव = रक्ष ।

शिवपक्षे (Considering that the deity is Lord Shiva)

गोपीभाग्य = गोप्या जगद्रक्षिकाया उमाया भाग्य ।

मधुव्रातशृङ्गश = मधु क्षीरं तस्य व्रातस्समूहः तत्सन्निभे धवले शृङ्गे कैलासशिखरे शेते इति मधुव्रातशृङ्गश ।

उदधिसन्धिग = समुद्रमन्थनकाले । तत्रैव मोहिन्या मोहितोऽयमभवदिति प्रसिद्धम् ।

खलजीवितखात = खलानां जीवितानि खातानि येन , खलजीवितेभ्यः खनित्रमिवेति वा ।

गलहालारसन्धर = गले हालारसं धारयतीति गलहालारसन्धर ।

अथवा

गलस्थितविषे रसं स्नेहं धारयतीति । अत एव न तत्त्यक्तमद्यावधि ।

अथवा

गलहालान्सर्पान्रसेन धारयतीति ।

अव = रक्ष ।

We need not think that above explanation by श्रीमल्ललितालालितः preempts all analysis. Rather, it gives enough of good hints for proceeding.

First of all, all words in the श्लोक – गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गिशोदधिसंधिग, खलजीवितखाताव गलहालारसंधर end with अ. This ending is typical of सम्बोधन-प्रथमा विभक्ति एकवचनम् of अकारान्त पुँल्लिङ्गी words. If this is so, which is the verb ? श्रीमल्ललितालालितः has pointed out that the verb is अव = रक्ष.

This guides us to  take अव as a distinct word, contained in खलजीवितखाताव to be split as खलजीवितखात + अव

But then there are different पदच्छेद-s of the long compilation of 16 letters in the first line of the श्लोक, गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गशोदधिसंधिग written as a single word. But as detailed by श्रीमल्ललितालालितः, this can be split variously.

Under कृष्णपक्षे (Considering that the deity is Lord Krishna) the splitting is done as गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गशोदधिसंधिग =

  • गोपीभाग्य मधुव्रात शृङ्गशो (i.e.शृङ्गशः) दधिसंधिग or
  • गोपीभाग्य मधुव्रातशृङ्गश उदधिसंधिग

Under शिवपक्षे (Considering that the deity is Lord Shiva) the splitting is done as

गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गशोदधिसंधिग = गोपीभाग्य मधुव्रातशृङ्गश उदधिसंधिग This splitting is same as the second splitting under कृष्णपक्षे. But the meaning is different, when considering that the deity is Lord Shiva.

However if the version in the book “Vedic Mathematics” is to be considered, the splitting would be still different.

If गोपीभाग्यमधुव्रातशृङ्गिशोदधिसंधिग is to be split as गोपीभाग्य मधुव्रात शृङ्गिशोदधिसंधिग, one may think that शृङ्गिशोदधिसंधिग should itself be split as शृङ्गिश उदधिसंधिग. There is a small problem in splitting it like this. The problem is that शृङ्गिश should rather be शृङ्गीश which lends itself to be शृङ्गी + ईश (or शृङ्गि + ईश = शृङ्गीश). शृङ्गी or शृङ्गि means one, who has horn(s). The root word is शृङ्गिन्.

Anyway, शिवः is शृङ्गीश because he has the bull नन्दी as his career. कृष्ण is also शृङ्गीश because he was a cowherd.

The पदच्छेद-s of the second version would then be –

गोपी-भाग्य मधु-व्रात शृङ्गीश उदधिसंधिग |

खल-जीवित-खात अव गल-हालारसं-धर |

To proceed sequentially, first, as usual analysis of specific words विशिष्टानां शब्दानां विश्लेषणानि –

१) गोपीभाग्य  – “गोपीभाग्य” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य सम्बोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • गां पालयति इति गोपः (उपपद-तत्पुरुषः) | स्त्रीलिङ्गेन गोपी |
  • गोप्याः भाग्यम् येन सः गोपीभाग्यः (बहुव्रीहिः)
  • भाग्यम् – a. [भज्-ण्यत् कुत्वम्] 1 To be divided, divisible. -2 Entitled to a share. -3 Forming a part. -4 Subject to fractional deduction. -5 Lucky, fortunate. -ग्यम् 1 Fate, destiny, luck, fortune; स्त्रियश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्यः Subhāṣ; oft. in pl.; सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाला Ś.5.3. -2 Good fortune or luck; R.3.13. -3 Prosperity, affluence; भाग्येष्वनुत्सेकिनी Ś.4.18. -4 Happiness, welfare. (भाग्येन fortunately, happily)
  • गोपीभाग्यः = (कृष्णपक्षे) गोपीनां गोपस्त्रीणां भाग्यम् अनेन इति गोपीभाग्यः | Note, here गोपी is explained as गोपस्त्री. Fate and fortune of many गोपी-s was linked with कृष्ण. Hence कृष्ण is गोपीभाग्यः. In a war, many गोपी-s became widows, some 16000 of them. कृष्ण married them all and redeemed their honor.
  • गोपीभाग्यः = (शिवपक्षे) गोप्याः जगद्रक्षिकायाः उमायाः भाग्यम् अनेन इति गोपीभाग्यः । Note, here गोप्याः has been explained as जगद्रक्षिकायाः उमायाः. The consideration is that the world जगत् is a cow गो. उमा is जगद्रक्षिका hence गोपी. Her fortune is linked with शिव. Hence शिव is गोपीभाग्यः.

२) मधु-व्रात –

  • मधु = a. (-धु or -ध्वी f.) [मन्यत इति मधु, मन्-उ नस्य धः Uṇ.1.18) Sweet, pleasant, agreeable, delightful; आपापयति गोविन्दपादपद्मासवं मधु Bhāg.1.18.12; त्वया सह निवत्स्यामि वनेषु मधुगन्धिषु U.2.18. -f. N. of a plant (जीवा, जीवन्ती). -n. -(धु) 1 Honey; एतास्ता मधुनो धाराश्च्योतन्ति सविषास्त्वयि U.3.34; मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदये तु हलाहलम्. -2 The juice or nectar of flowers; मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः Ku.3.36; देहि मुखकमलमधुपानम् Gīt.1. -3 A sweet intoxicating drink, wine, spirituous liquor; विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् R.4.65; Ṛs. 1.3. -4 Water. -5 Sugar. -6 Sweetness. -7 Anything sweet. -8 Ved. Soma juice. -9 Milk or anything produced from milk (Ved.). -1 A beehive; केचित्- पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः Rām.5.62.1. -11 Beewax; Ms.1.88. -m. (धुः) 1 The spring or vernal season; मधुरया मधुबोधितमाधवी Śi.6.2; क्व नु ते हृदयंगमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः Ku.4.24,25;3.1,3. -2 The month of Chaitra; भास्करस्य मधुमाधवाविव R.11.7; मासे मधौ मधुरकोकिलभृङ्गनादै रामा हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणाम् Ṛs.6. 25. -3 N. of a demon killed by Viṣṇu. -4 N. of another demon, father of Rāvaṇa and killed by Śatrughna. -5 The Aśoka tree. -6 N. of king Kārtavīrya.
  • व्रात –
  • This word is not detailed in Apte’s dictionary
  • At  http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=vrAta&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning= one gets meanings of व्रात = assemblage, guild, association, swarm, multitude, flock, troop, group
  • Hence मधु-व्रात = मधुनः व्रातः or मधूनां व्रातः = (one who is) assemblage of all things pleasant and sweet.
  • One finds this word मधु-व्रात having been interpreted as one, who killed demon मधु. Well, मधु certainly is name of a demon. But the meaning of व्रात does not fit in here.

Apart from deciphering the words गोपीभाग्य and मधुव्रात separately, there can be an option to decipher them together, i.e. by considering गोपीभाग्यमधुव्रात as one single compound word.

१ तथा २) गोपीभाग्यमधुव्रात = “गोपीभाग्यमधुव्रात” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य सम्बोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • मधु इव गोपीभाग्यम् इति गोपीभाग्यमधु (कर्मधारयः) अथवा
  • गोपीभाग्यमेव मधु इति गोपीभाग्यमधु (कर्मधारयः)
  • गोपीभाग्यमधूनां व्रातः इति गोपीभाग्यमधुव्रातः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • गोपीभाग्यमधुव्रातः = One, who connotes a horde of sweetnesses (pleasantries) of good fortune of गोपी(s).
  • कृष्ण or शिव can be गोपीभाग्यमधुव्रातः for us also if we do devotion to them as ardently as the गोपी(s).

As discussed above the next phrase शृङ्गशोदधिसंधिग or शृङ्गीशोदधिसंधिग needs to be deciphered for different options, viz.

  • शृङ्गशो दधिसंधिग i.e. शृङ्गशः दधिसंधिग
  • (मधुव्रात)-शृङ्गश उदधिसंधिग – Here the word शृङ्गश has been compounded with मधुव्रात as मधुव्रातशृङ्गश
  • शृङ्गीश उदधिसंधिग

Proceeding one by one

३ अ) शृङ्गशः = शृङ्ग + शः where शः (शस्)  is a suffix, meaning “by means of”, “in the manner of” or simply “by”, as a substitute of तृतीया विभक्ति.

  • आपटेवर्यस्य शब्दकोषे – शस् 1 A technical name for the termination of the acc. plural. -2 A Taddhita affix forming adverbs from nouns, especially from numerals; as द्विशः, शतशः, बहुशः &c.
  • शृङ्गम् – (आपटेवर्यस्य शब्दकोषे) – [शॄ-गन् पृषो˚ मुम् ह्रस्वश्च Uṇ.1.123] 1 A horn; वन्यैरिदानीं महिषैस्तदम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणाम् R.16.13; गाहन्तां महिषां निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितम् Ś.2.6. -2 The top or summit of a mountain; अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः Me.14,54.; Ki.5.42; R.13.26. -3 The top of a building, turret. -4 Elevation, height; रक्षो- लोकस्य सर्वस्य कः शृङ्गं छेत्तुमिच्छति Rām.3.31.43. -5 Lordship, sovereignty, supremacy, eminence; शृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषामत्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्धमायुः R.9.62 (where the word means a ‘horn’ also). -6 A cusp or horn of the moon. -7 Any peak, point or projection in general. -8 A horn (of a buffalo &c.) used for blowing. -9 A syringe; वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तैः R.16.7. -10 Excess of love, rising of desire. -11 A mark, sign. -12 A lotus. -13 A fountain of water. -14 Pride, self- respect; अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत Mb.3.3.1 (com. शृङ्गं प्रभुत्वाभिमानः). -15 The stick (काण्ड) of an arrow with a horn-like knob; शृङ्गमग्निर्बभूवास्य भल्लः सोमो विशांपते Mb.8.34.18. -16 A particular military array; Mb.6. -17 The female breast.
  • शृङ्गशः = As detailed by श्रीमल्ललितालालितः, शृङ्गशः = शृङ्गेण (शृङ्गेण कृतेन). Taking clue from शृङ्गम् = 10 Excess of love, rising of desire, we can interpret शृङ्गशः = heartily.

३ आ ) (मधुव्रात)शृङ्गश = श्रीमल्ललितालालितः detailed this as मधु क्षीरं तस्य व्रातस्समूहः तत्सन्निभे धवले शृङ्गे कैलासशिखरे शेते इति मधुव्रातशृङ्गश ।

  • मधु = क्षीरं is correct (see above, meaning of मधु -9 Milk or anything produced from milk (Ved.).
  • मधुव्रातशृङ्गश इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
    • मधुनः व्रातः इति मधुव्रातः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
    • मधुव्रातसमं शृङ्गम् मधुव्रातशृङ्गम् (उपमान-पूर्वपद-कर्मधारयः)
    • मधुव्रातशृङ्गे शेते इति मधुव्रातशृङ्गश (उपपद-तत्पुरुषः)
    • In deciphering मधुव्रातशृङ्गम् as मधुव्रातसमं शृङ्गम् the consideration has been मधुव्रातसमं = धवलम् \
    • In deciphering मधुव्रातशृङ्गश as मधुव्रातशृङ्गे शेते the letter श is connoted to be standing for शेते. One wonders whether there are any other examples of श standing for शेते.
    • मधुव्रातशृङ्ग is further interpreted to imply tops of Kailas mountain. In turn मधुव्रातशृङ्ग is interpreted to suggest Shiva, who rests on Kailas mountain.
    • शेते = शी (2 आ.) इति धातुः | तस्य लटि (वर्तमानकाले) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |
    • आपटेवर्यस्य शब्दकोशे – शी 2 Ā. (शेते, शयित; pass. शय्यते; desid. (शिशयिषते) 1 To lie, lie down, recline, rest; इतश्च शरणार्थिनः शिखरिणां गणाः शेरते Bh.2.76. -2 To sleep (fig. also); किं निःशङ्कं शेषे शेषे वयसः समागतो मृत्युः । अथवा सुखं शयीथा निकटे जागर्ति जाह्नवी जननी Bv.4.3; Bh.3.79; Ku.5.12. -3 To rest, repose. -Caus. (शाययति-ते) -1 To cause to sleep or lie down; पार्श्वे शायय रावणम् Bk.8.83. -2 To allow to rest or repose.
  • शृङ्गीश = “शृङ्गीश” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
    • शृङ्गस्य ईशः इति शृङ्गीशः (षष्ठी-तत्पुरुषः) अथवा
    • शृङ्गिणः ईशः इति शृङ्गीशः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
    • ईशः – आपटेवर्यस्य शब्दकोशे – ईश a. [ईश्-क] 1 Owning, possessing, sharing, master or lord of; see below. -2 One who is com- pletely master of anything. -3 Capable of (with gen.) -4 Powerful, supreme. -शः 1 A lord, master; with gen. or in comp.; कथंचिदीशा मनसां बभूवुः Ku.3.34 with great difficulty controlled (were masters of) their minds; so वागीश, सुरेश &c. -2 A husband. -3 A Rudra. -4 The number 11 (derived from the eleven Rudras). -5 N. of Śiva (as regent of the north-east quarter. -6 The Supreme god (परमेश्वर); व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीश- मीड्यम् Śevt. Up.1.8; प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् Bg.11.44. श्रीवत्सधामापररात्र ईशः Bhāg.6.8.22.
    • अत्र ईश् इति धातुः | आपटेवर्यस्य शब्दकोशे – ईश् 2 Ā. (ईष्टे, ईशाञ्चक्रे, ऐशिष्ट, ईशिता, ईशितुम्, ईशित) 1 To rule, be master of, govern, command (with gen.); नायं गात्राणामीष्टे K.312 v.l.; अर्थानामीशिषे त्वं वयमपि च गिरा- मीश्महे यावदर्थम् Bh.3.3; sometimes with acc.; इमाँल्लोका- नीशत ईशनीभिः Śvet. Up.3.1 (also used in the Veda with gen. of an infinitive or loc. of an abstract noun). -2 To be able, have power; expressed by ‘can’; माधुर्यमीष्टे हरिणान् ग्रहीतुम् R.18.13,14.38; कमिवेशते रमयितुं न गुणाः Ki.6.24; U.7.4; Śi.1.38; Māl.1.13. -3 To act like a master, allow. -4 To own, possess. -5 To belong to.
    • शृङ्गीश = Lord of mountain. OR Lord of those having horns.
      • Because of the episode of Govardhan mountain, Krishna merits the adoration शृङ्गीश = Lord of mountain. Because of his abode in Kailash Shiva is well-acknowledged शृङ्गीश = Lord of mountains
      • As Gopala, Krishna merits the adoration शृङ्गीश = Lord of those having horns. Being master of Nandi, Shiva is certainly शृङ्गीश = Lord of those having horns.

In शृङ्गशोदधिसंधिग or शृङ्गीशोदधिसंधिग there are the parts दधिसंधिग or उदधिसंधिग. Let us study them sequentially.

४ अ) दधिसंधिग = “दधिसंधिग” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • दधिना (सह) सन्धिः इति दधिसन्धिः (तृतीया-तत्पुरुषः) |
  • दधिसन्धिं गच्छति इति दधिसन्धिगः (उपपद-तत्पुरुषः) |
  • दधिना – दधि इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च |
  • दधि n. [दध्-इन्] 1 Coagulated milk, thick sour milk; क्षीरं दधिभावेन परिणमते Ś.B; दध्योदनः &c. -2 Turpentine. -3 A garment
  • दध् 1 Ā. (दधते) 1 To hold. -2 To have, possess. -3 To give, present.
  • सन्धिम् – संधि-इति पुँल्लिङ्गि नाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च | संधिः 1 Union, junction, combination, connection; संधये सरला सूची वक्रा छेदाय कर्तरी Subhāṣ.; Me.6. -2 A compact, an agreement. -3 Alliance, league, friend- ship, peace, treaty of peace (one of the six expedients to be used in foreign politics); कति प्रकाराः संधीनां भवन्ति H.4; (the several kinds are described in H.4.16- 125); शत्रुणा न हि संदध्यात् सुश्लिष्टेनापि संधिना H.1.85. -4 A joint, articulation (of the body); तुरगानुधावनकाण्डितसंधेः Ś.2. -5 A fold (of a garment). -6 A breach, hole, chasm. -7 Especially a mine, chasm or opening made by thieves in a wall or underneath a building; संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः Ms.9.276; वृक्षवाटिका- परिसरे संधिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकम् Mk.3. -8 Separation, division. -9 Euphony, euphonic junction or coalition (in gram.) -1 An interval, a pause. -11 A critical juncture. -12 An opportune moment. -13 A period at the expiration of each Yuga or age; त्रेताद्वापरयोः संधौ Mb.1.2.3. -14 A division or joint (in a drama); (they are five; see S. D.33-332); तौ संधिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदम् Ku.7.91. -15 The vulva. -16 Distillation. -17 Land etc. donated for the worship of temple deities etc. (cf. Dr. Raghavan’s note on वृत्तिसंन्धिप्रतिपादकः Cholachampū p.1 “संधिः देवपूजार्थमतिसृष्टं तादृशं भूम्यादिकं संधिपदस्य द्रविडदेवालयशिलाशासनेषु तादृशेऽर्थे व्यवहारदर्शनात् ।”). -18 Contrivance, management; तस्य सावरणदृष्टसंधयः काम्यवस्तुषु नवेषु संगिनः R.19.16. -19 Twilight. -2 A seam. -21 The connecting link of a perpendicular (in mensuration). -22 The common side of double triangle.
  • संधा 3 U. 1 To join, bring togethr, unite, combine, put together, compound, mix; यानि उदकेन संधीयन्ते तानि भक्षणीयानि Kull. -2 (a) To treat with, form friendship or alliance with, make peace with; शंत्रुणा न हि संदध्यात् सुश्लिष्टेनापि संधिना H.1.88; Chāṇ.19; Kām.9.41. (b) To unite in friendship, reconcile, make a friend of; सकृद्दुष्टमपीष्टं यः पुनः संघातुमिच्छति Pt.2. 33. -3 To fix upon, direct towards; संदधे दृशमुदग्रतारकाम् R.11.69. -4 To fit to or place upon the bow (as a missile, arrow &c.); धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् Ku.3.66; R.3.53;12.97. -5 To produce, cause; पर्याप्तं मयि रमणीय- डामरत्वं संधत्ते गगनतलप्रयाणवेगः Māl.5.3; संधत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः Ki.5.51. -6 To hold out against, be a match for; शतमेको$पि संधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः Pt.1.229. -7 To mend, repair, heal. -8 To inflict upon. -9 To grasp, support, take hold of. -1 To grant, yield. -11 To make good, atone for. -12 To contract, close up. -13 To approach, come near. -14 To prepare, make, com- pose. -15 To assist, aid. -16 To comprehend, conceive. -17 To possess, have. -18 To perform, do; स्वलीलया संदधतेऽव्ययात्मने Bhāg.7.8.41; वाङ्मात्रेणापि साहाय्यं मित्रादन्यो न संदधे Pt.2.12. -19 To employ, make use of, apply to use.
  • दधिसंधिग = one, who gets in contact (smeared) with the curds

४ आ) उदधिसंधिग = “उदधिसंधिग” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • उदधिना (सह) सन्धिः इति उदधिसन्धिः (तृतीया-तत्पुरुषः) |
  • उदधिसन्धिं गच्छति इति उदधिसन्धिगः (उपपद-तत्पुरुषः) |
  • उदधिना – उदधि इति पुँल्लिङ्गि नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च |
  • उदधि – उदधिः See under 2. उदन्. → 2. उदन् n. [उन्द्-कनिन् P.VI.1.63] Water (usually occurring in compounds either at the beginning or at the end, and as an optional substitute for उदक after the acc. dual. It has no forms for the first five inflections. In comp. it drops its न्); e. g. उदधि, अच्छोद, क्षीरोद &c.  -धिः [उदकानि धीयन्तेऽत्र धा-कि उदादेशः] 1 the receptacle of waters, ocean; उदधेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित् R.8.8. -2 a cloud. -3 a lake, any large reservoir of water. -4 a water-jar. -5 a symbolical expression for the number 4 or 7. ˚कन्या, तनया, सुता Lakṣmī, the daughter of the ocean (produced from the ocean among the 14 jewels). ˚क्रमः, -क्राः m. a voyager, mariner. ˚मलः 1 cuttle-fish-bone. -2 the foam of the ocean. ˚मेखला or ˚वस्त्रा the earth (girdled by the ocean, sea-girt). ˚राजः the king of waters, i. e. the chief ocean. ˚संभवम् sea-salt. ˚सुता N. of Lakṣmī; and of Dvārakā, the capital of Kṛiṣṇa (said to have been reclaimed from the ocean).
  • धिः (At the end of comp. only) A receptacle store, reservoir &c.; as in उदधि, इषुधि, वारिधि, जलधि &c.
  • धि I. 6 P. (धियति) T hold, have, possess. -With सम् to make peace, treat with; cf. संधा -II. (or धिन्व्) 5 P. (धिनोति) To please, delight; satisfy; पश्यन्ति चात्मरूपं तदपि विलुलितस्रग्धरेयं धिनोति Gīt.12; धिनोति नास्माञ्जलजेन पूजा त्वयान्वहं तन्वि वितन्यमाना N.8.97; U.5.27; Ki.1.22.
  • संधिग already detailed.
  • उदधिसंधिग = One, who is connected with the ocean.
    • कृष्णपक्षे (Considering that the deity is Lord Krishna) The connection with कृष्ण is explained by श्रीमल्ललितालालितः as समुद्रमन्थनकाले कूर्मात्मनोदधिं प्राप्त. This seems to be a protracted interpretation, since कूर्म was an incarnation of VishNu, so was कृष्ण.
    • In शिवपक्षे the explanation given is  समुद्रमन्थनकाले । तत्रैव मोहिन्या मोहितोऽयमभवदिति प्रसिद्धम् which refers to Shiva having been enchanted by Mohinee. I think more emphatic reference of Shiva’s connection with ocean during churning of the ocean is of his having swallowed the poison.

५) खलजीवितखात – This is deciphered by श्रीमल्ललितालालितः as खलानां जीवितानि खातानि येन , खलजीवितेभ्यः खनित्रमिवेति वा ।

  • खलजीवितखात इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
  • खलस्य जीवितम् इति खलजीवितम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) |
  • खलजीवितं खातम् येन सः खलजीवितखातः (बहुव्रीहिः) |
  • खलस्य – खल-इति विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
  • खलः लम् [खल्-अच्] 1 A threshing floor; खले न पर्षान् प्रति हन्मि भूरि Rv.1.48.7; Ms.11.17,115; Y.2.282. -2 Earth, soil. -3 Place, site; Bhāg.5.26.14. -4 A heap of dust. -5 Sediment, dregs, deposit of oil &c; दत्ते खले नु निखिलं खलु येन दुग्धम् Pt.2.53. -6 A mill. -7 A contest, battle. -लः 1 A wicked or mischievous person, a villain; (also a.) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean; सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मन्त्रौषधि- वशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chān.26; विषधरतो$प्यतिवि- षमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.; cf. Bv.1.76,78,91,98; पीडनं बहुधान्यस्य …… करोति यः । खलानां तु वरं ग्रामाद्बहिरेव निवेशनम् ॥ Subhaṣ. Mark the pun on the words खल and बहुधान्यस्य. -2 The sun. -3 The thorn-apple. [खलीकृ means (1) ‘to crush’; (2) ‘to hurt or injure’; (3) ‘to ill-treat, scorn’; परोक्षे खलीकृतो$यं द्यूतकारः Mk.2.]
  • जीवितम् – जीवित p. p. [जीव् कर्तरि क्त] 1 Living, existent, alive; R.12.75. -2 Returned to life, revived. -3 Animated, enlivened. -4 Lived through (as a period). -तम् 1 Life, existence; त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयम् U.3.26; कन्येयं कुलजीवितम् Ku.6.63; Me.83; नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् Ms.6.45;7.111. -2 Duration of life. -3 Livelihood. -4 A living being.
  • अत्र जीव्-इति धातुः | जीव् 1 P. (जीवति, जीवित) 1 To live, be alive; यस्मिञ् जीवति जीवन्ति बहवः सो$त्र जीवति Pt.1.23; मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धो$पि जीवति Śi.2.45; Ms.2.235. -2 To revive, come to life. -3 To live by, subsist on, make a livelihood by (with instr,); सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते Ms.4.6; विपणेन च जीवन्तः 3.152,162; 11.26; sometimes used with a cognate accusative in this sense; अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम् Ms.4.11. -4 (Fig.) To live or prey upon, depend upon as one’s source of existence (with loc.); चौराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः । प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याचकाः ॥ राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः Mb. -Caus. 1 To restore to life. -2 To nourish, nurture, bring up.
  • खात p. p. 1 Dug up, excavated, bored; तुभ्यं खाता अवता अद्रिदुग्धा Rv.4.5.3; कीट˚ …शुल्कस्य कीटखातस्य वह्नि- दग्धस्य सर्वतः । तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ Pt.2.89. -2 Torn, rent. -तम् 1 An excavation. -2 A hole. -3 A ditch, moat; पतति कदाचिन्नभसः खाते Pt.5.29. -4 An oblong pond. -5 A cavern. -6 Digging a hole. -ता An artificial pond.
  • अत्र खन्-इति धातुः | खन् 1 U. (खनति-ते, खात; pass. खन्यते or खायते) To dig up, delve, excavate; खनन्नाखुबिलं सिंहः Pt.3.17; Ms. 2.218; Ṛs.1.17. -2 To dig into the earth, bury.

६) अव – अव् इति धातुः | तस्य लोटे (आज्ञार्थे) मध्यमपुरुषे एकवचनम् |

  • अव् 1 P. [अवति, आव, आवीत्, अविष्यति, अवितुम्, अवित or ऊत] 1 To protect, defend; सह नाववतु Tait 2.1.1. यमवता- मवतां च धुरि स्थितः R.9.1; प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ता- भिरष्टाभिरीशः Ś.1.1. -2 To please, satisfy, give pleasure to; do good to; विक्रमसेन मामवति नाजिते त्वयि R.11.75; न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी. 1.65. -3 To like, wish, desire, love. -4 To favour, promote, animate. (In the Dhātu- pāṭha several other meanings are assigned to this root, but they are very rarely used in classical literature; e. g. गति, कान्ति, अवगम, प्रवेश, श्रवण, स्वाम्यर्थ or सामर्थ्य, याचन, क्रिया, दीप्ति, अवाप्ति, ग्रहण, व्याप्ति,आलिङ्गन, हिंसा, आदान, दहन, भाव, भाग, and वृद्धि). -Caus. To consume, devour. -With अनु to encourage, inspire. -उद् 1 to regard, attend to. -2 to wait for. -3 to promote, impel. -उप 1 to cherish, behave friendly towards. -2 to encourage. -सम् 1 to satisfy, satiate. -2 to protect, maintain. [cf. L. aveo].

७) गलहालारसंधर – श्रीमल्ललितालालितः has explained this as

  • (कृष्णपक्षे) गले हालारसं यस्य तं सर्पं कालियं धरतीति ।
  • (शिवपक्षे) गले हालारसं धारयतीति | Here हालारसं = विषम्
  • गलहालारसंधर-इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
  • In this compound word, there are four component words गल, हाला, रसं and धर.
  • गल – गलः [गल्-भक्षणे बा˚ करणे अच्] 1 The throat, neck; शितिना गलेन विलसन्मरीचिना Ki.12.23; न गरलं गले कस्तूरीयम्; cf. अजागलस्तन; Bh.1.64; Amaru.88. -2 The resin of the Śāla tree. -3 A kind of musical instrument. -4 A rope. -5 A kind of fish. -6 A large kind of grass (बृहत्काश).
    • अत्र गल्-इति धातुः | गल् 1 P. (गलति, -जगाल, अगालीत्, गलितुम्, गलित) 1 To drop, drip, ooze, trickle; जलमिव गलत्युपदिष्टम् K.13; अच्छकपोलमूलगलितैः (अश्रुभिः) Amaru.29,96; Bv.2.21; R.19.22. -2 To drop or fall down; शरदमच्छगलद्वस- नोपमा Śi.6.42;9.75; प्रतोदा जगलुः Bk.14.99;17.87. गलद्धम्मिल्ल Gīt.2; R.7.1; Me.46. -3 To vanish, disappear, pass away, be removed; गलति मध्यरात्रे Dk.; शैशवेन सह गलति गुरुजनस्नेहः K.289; विद्यां प्रमादगलिता- मिव चिन्तयामि Ch. P.1; Bh.2.44; Bk.5.43; R.3.7. -4 To eat, swallow (connected with गॄ). -Caus. or 1 U. (p. p. गलित) 1 To pour out. -2 To filter, strain. -3 To flow (Ā.). -4 To fuse, liquefy, dissolve, melt. -With निस् to ooze or flow out, trickle down; निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घनं नार्दति चातको$पि R.5.17. -पर्या to drop down; Bk.2.4.
  • हाल (ला) हलम् 1 A sort of deadly poison produced at the churning of the ocean; (being of a very viru- lent character it began to burn up everything when it was swallowed by the god Śiva); अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मास्म तात दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवने$स्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् Subhāṣ.; हालाहलं न विषं विषं रमा Subhāṣ. -2 (Hence) A deadly poison or poison in general; हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन Bv.1.95;2.73; मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषम् Pt.1.188. (Also written हलाहल or हालहाल).
  • रसः [रस्-अच्] 1 Sap, juice (of trees); इक्षुरसः, कुसुमरसः &c. -2 A liquid, fluid; यष्टव्यं पशुभिर्मुख्यैरथो बीजै रसैरिति Mb.14.91.21; न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र Ku.1.7. -3 Water; सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.1.18; Bv.2.144. -4 Liquor, drink; Ms.2.177. -5 A draught, potion. -6 Taste, flavour, relish (fig. also) (considered in Vaiś. phil. as one of the 24 gunas; the rasas are six; कटु, अम्ल, मधुर, लवण, तिक्त and कषाय); परायत्तः प्रीतेः कथ- मिव रसं वेत्तु पुरुषः Mu.3.4; U.2.2. -7 A sauce, condi- ment, -8 An object of taste; मनो बबन्धान्यरसान् विलङ्ध्य सा R.3.4. -9 Taste or inclination for a thing, liking, desire; रसवर्जं रसो$प्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते Bg.2.59; इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति Me.114. -1 Love, affec- tion; जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः U.1.39; प्रसरति रसो निर्वृतिघनः 6.11 ‘feeling of love’; रसादृते V.2.21; Ku. 3.37. -11 Pleasure, delight, happiness; चिरात्सुतस्पर्श- रसज्ञतां ययौ R.3.26. -12 Charm, interest, elegance, beauty. -13 Pathos, emotion, feeling. -14 (In poetic compositions) A sentiment; नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति; K. P.1. (The rasas are usually eight :– शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ but sometimes शान्तरस is added; thus making the total number 9; निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः K. P.4; sometimes a tenth, वात्सल्यरस, is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition, but, according to Viśvanātha, they constitute the very essence of poetry; वाक्यं रसात्मकं काव्यम् S. D.3.). -15 Essence, pith, best part; ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसःMb.12.24.9. -16 A con- stituent fluid of the body. -17 Semen virile. -18 Mer- cury. -19 A poison, poisonous drink; as in तीक्ष्णरस- दायिनः; रसविधानकौशलैः Dk.2.8. -2 Any mineral metallic salt. -21 Juice of the sugar-cane. -22 Milk. -23 Melted butter. -24 Nectar; मयः कूपरसे$क्षिपत् Bhāg.7.1.59-6. -25 Soup, broth. -26 A symbolical expression for the number ‘six’. -27 Green onion. -28 Myrrh. -29 Gold. -3 A metal in a state of fusion. -31 See रसातल; अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् Mb.12.347.67. -32 The tongue (as the organ of taste); वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशम् Bhāg.8.2.27; जितं सर्वं जिते रसे 11.8.21. -33 (With Vaiṣṇavas.) Dispo- sition of the heart or mind (the five Rasas are शान्ति, दास्य, सख्य, वात्सल्य and माधुर्य).
    • अत्र रस्-इति धातुः | रस् I. 1 P. (रसति, रसित) 1 To roar, yell, cry out, scream; करिव वन्यः परुषं ररास R.16.78; Śi.3.41. -2 To sound, make a noise, tinkle, jingle &c.; राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः Ve.1.25; रसतां निर्भरं नूपुराणाम् Ratn.1.19; रसतु रसनापि तव घनजघनमण्डले Gīt.1. -3 To resound, reverberate. -4 To sing. -5 Ved. To praise. -II. 1 U. (रसयति-ते, रसित) 1 To taste, relish; रसती रसना रसान् Mb.12.285.19; मृद्वीका रसिता Bv.4.13; Śi. 1.27; Mv.7.3. -2 To feel, perceive. -3 To love.
    • Word रसम् can be interpreted adverbially also, to mean ‘with love’ or lovingly.
  • धर – अत्र धृ-इति धातुः | धृ I. 6 Ā. (Supposed by some to be a passive form of धृ); (ध्रियते, धृत) 1 To be or exist, live, continue to live, survive; आर्यपुत्र ध्रिये एषा ध्रिये U.3; ध्रियते यावदेको$पि रिपु- स्तावत्कुतः सुखम् Śi.2.35;15.89; नष्टा शरीरैः क्रतुभिर्धरन्ते Pt.1. -2 To be maintained or preserved, remain, continue; सुरतश्रमसंभृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमो$पि ते R.8.51; Ku.4.18. -3 To resolve upon. -II. 1. P., 1 U. (धरति, usually धारयति-ते, धृत, धारित) 1 To hold, bear, carry; भुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत् Bh.2.4; वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् Ms.4.36; Bk.17.54; V.4.36. -2 To hold or bear up, maintain, support, sustain; अभिनवजलधरसुन्दर धृतमन्दर…… Gīt.1.2.7; यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् Ms.9.311; Pt.1.126; प्रातःकुन्दप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः Me.115; चिरमात्मना धृताम् R.3.35; U.3.29. -3 To hold in one’s possession, possess, have, keep; या संस्कृता धार्यते Bh.2.19. -4 To assume, take (as a form, disguise &c.); केशव धृतसूकररूप Gīt.1.1.4; धारयति कोकनदरूपम् 1.4. -5 To wear, put on, use (clothes, ornaments &c.); श्रितकमलाकुचमण्डल धृत- कुण्डल ए Gīt.1.2.1. -6 To hold in check, curb, restrain, stop, detain; त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत् Mb.1. 63.5; दधार द्रोणमायान्तं वेलेव सरितां पतिम् Mb.7.16.21. -7 To fix upon, direct towards; (with dat. or loc.) ब्राह्मण्ये धृतमानसः, मनो दध्रे राजसूयाय &c. -8 To suffer, undergo. -9 To assign anything to any person, allot, assign. -1 To owe anything to a person (with dat.; rarely gen. of person, 1 only in this sense); वृक्षसेचने द्वे धारयसि मे Ś.1; तस्मै तस्य वा धनं धारयति &c. -11 To hold, contain. -12 To observe, practise. -13 To cite, quote. -14 To keep, retain (in one’s service). -15 To preserve, maintain. -16 To seize, lay hold of. -17 To hold out or on, endure. -18 To fix, place, deposit. -19 To intend in mind; स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत Bṛi. Up.1.2.5. (The senses of this root may be variously modified according to the noun with which it is connected; e. g. मनसा धृ to bear in mind, remember; शिरसा, मूर्ध्नि धृ to bear on the head, respect highly; अन्तरे धृ to pledge, deposit any- thing as surety; समये धृ to bring to terms or agreement; दण्डं धृ to punish, chastise, use force; जीवितम्, प्राणान्, गात्रम्, शरीरम्, देहम् &c. धृ to continue to live, main- tain the soul &c.; preserve the vital spirits; व्रतं धृ to observe a vow; इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थम् R.2.25; तुलया धृ to hold in a balance, weigh &c.; मनः, मतिम्, चित्तम्, बुद्धिम् धृ to bend the mind to a thing, fix the mind upon, think of, resolve upon; गर्भं धृ to become pregnant, conceive; धारणां धृ to practise concentration or self- control &c.)
  • Proceeding with deciphering the compound word गलहालारसंधरः
    • गले हाला इति गलहाला (सप्तमी-तत्पुरुषः)
    • गलहालायाः रसम् इति गलहालारसम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)
    • गलहालारसं धरति इति गलहालारसंधरः (उपपद-तत्पुरुषः of अलुक्-type)
  • Alternatively
    • रसेण धरति इति रसंधरः (तृतीया-तत्पुरुषः)
    • हालां रसंधरः इति हालारसंधरः (द्वितीया-तत्पुरुषः)
    • गले हालारसंधरः इति गलहालारसंधरः (सप्तमी-तत्पुरुषः) इति शिवः
  • Yet another option –
    • हाला एव रसः हालारसः (कर्मधारयः)
    • हालारसं धरति इति हालारसंधरः (उपपद-तत्पुरुषः of अलुक्-type) इति सर्पः
    • हालारसंधरः गले यस्य सः गलहालारसंधरः (बहुव्रीहिः) इति शिवः
  • Fourth option
    • हाला एव रसः हालारसः (कर्मधारयः)
    • हालारसं धरति इति हालारसंधरः (उपपद-तत्पुरुषः of अलुक्-type) इति सर्पः
    • हालारसंधरः (कालिया-सर्पः) गलेन (धृतः) येन सः गलहालारसंधरः (बहुव्रीहिः) इति कृष्णः

अन्वयाः – With all this analysis and detailing we can now put the verse into a syntax, where also there will be options.

  • (भोः) गोपीभाग्य मधुव्रात, शृङ्गीश, उदधिसन्धिग, खलजीवितखात, गलहालारसंधर (अस्मान्) अव
  • (भोः) गोपीभाग्यमधुव्रात, शृङ्गीश, उदधिसन्धिग, खलजीवितखात, गलहालारसंधर (अस्मान्) अव
  • (भोः) गोपीभाग्य मधुव्रातशृङ्गश, उदधिसन्धिग, खलजीवितखात, गलहालारसंधर (अस्मान्) अव
  • (भोः) गोपीभाग्य मधुव्रात, शृङ्गशः दधिसन्धिग, खलजीवितखात, गलहालारसंधर (अस्मान्) अव
  • There could be more permutations.

Since there are many meanings of each word, number of meanings will be many more than the number of syntactic permutations also.

But the most interesting aspect of this verse is way it codifies the value of pi (π), the ratio of circumference and diameter of a circle. Every letter of the verse is a value, which is defined by, what is known as कटपयादि-सूत्रम्. Note, कटपयादि means taking क, ट, प, य as आदि-s, i.e. taking these as the starting number, i.e. number 1. The complete कटपयादि-सूत्रम् is कादिनव, टादिनव, पादिपंचक, याद्यष्टक, क्षश्-शून्यम्.  This will be best understood by following table.

क्ष

It can be noted that numbers १ to ५ has four options each. Numbers ६,  ७ and ८ have three options each, number ९ has two options and number ० has just one code, the letter क्ष.

Now let us see how we get the value of pi (π) by evaluating every letter of the verse using the above code or using कटपयादि-सूत्रम्.

गो पी भा ग्य धु व्रा शृ ङ्ग शो धि सं धि
२*
जी वि खा ता हा ला सं

Note, व्रा = २* because,  व्रा = व् + र् + आ. Here व् is not completed by a vowel. र्  is completed by the vowel आ. Implicit in कटपयादि-सूत्रम् is to consider values of only those consonants, which are completed by a vowel. By the same logic, ग्य the third letter gets its value as १, from the value of the completed consonant य. In शृ, the consonant is श, completed by vowel ऋ. Hence value of शृ is ५.

One may wonder why the composer would have thought it good to compose a verse to codify the value of pi (π), that too, accurate to 32 digits. Only one logic comes to my mind is that to calculate accurately values of perimeters of orbits of planets, one would need value of pi (π), as accurate as possible. If a and b are major and minor axes of an ellipse, its perimeter is π.a.b. Since values of a and b are large, any inaccuracy in the value of π will magnify the error.

Sanskrit mathematicians have been not only expert mathematicians, they were quite at ease even in composing verses, so much so that complete mathematical treatise सिद्धान्तशिरोमणिः by भास्कराचार्य is 1000-odd verses, that too in different meters.

It is being realised that many mathematical formulas, which were invented by Pythagoras and the like were known to Sanskrit mathematicians centuries before. Even today the scientists and mathematicians of the world can be saved lot of trouble of reinventing, if Sanskrit literature would be researched to explore what secrets have been codified there. Recently in around 1965, a book Vedic Mathematics came forth based on some 16 aphorisms decoded by जगद्गुरु श्री भारती-कृष्ण-तीर्थ of शाङ्करमठ, जगन्नाथपुरी. As mentioned in the beginning, the verse studied here is from an appendix in this book only.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

5 thoughts on “Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 120

  1. कल्पद्रुमे अस्ति –
    व्रात/ व्रातः व्रातः, पुं, समूहः . इत्यमरः .. (यथा, भागवते .४ . २५ . १९ .“ बानारण्यमृगव्रातैरनावाधे मुनिव्रतैः .आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितैः ..” )व्याधादिः . इति व्रात्यशब्दटीकायां भरतः ..[Page4-564-b+ 52] (मनुष्यः . इति निघण्टुः . २ . ३ .“ वृञ् वरणे‘ तातव्रातलातसुपित्त’ इत्यादिसूत्रेण भोज-राजेन कृत्प्रत्यये आडागमो निपात्यते .वृण्वन्ति स्वमभिमतं देवताभ्यः तपसाराधितेभ्यःप्रव्रियन्ते वा यज्ञादौ . यद्वा, व्रातो धान्यादि-सञ्चयः . तद्बन्तो व्राता मत्वर्थीयोऽकारः .यद्बा, व्रतमिति कर्म्मनाम अन्नं वा . अन्नमपिव्रतायैतस्मादेवेत्युक्तेः तदीयाः‘ तस्येदम्’ इत्यण् .‘ कर्म्मणा जायते जन्तुः कर्म्मणैव प्रमुच्यते’ इत्युक्तेःकर्म्मणामधिकारित्वाच्च मनुष्याणां कर्म्मसम्बन्धि-त्वम् .‘ अथो अन्नाद् भूतानि जायन्ते जाता-न्यन्नेन वर्द्धन्ते’ इति . अन्नात् रेतो रेतसः पुरुषःइति च श्रुतेः मनुष्याणामन्नसम्बन्धित्वम् .” इति तट्टीकायां देवराजयज्वा .. अस्मिन्नर्थेप्रायशो बहुवचनप्रयोगो दृश्यते .. * .. क्ली,शरीरायासजीविकर्म्म . इति काशिका . ५ .२ . २१ ..)

  2. There are some issues about mathematics.
    First, the given table is incomplete.
    The क्ष=0 , is not standard (although mentioned by some). Also, I have read the last part to be
    क्षः शून्यः । Technically, it should be 6.
    There are several variants of the system, some include ऴ also.
    The nasals ञ and न are missing and both give 0. Without this, it would be almost impossible to use the digit zero!
    The encoding given in the link by Arvind Kolhatkar seems to be messed up.
    Thus, there is only one error – the very last digit and not three as alleged.
    I am deeply disappointed that Swamiji let this error in, without even commenting on it. He surely knew pi (π) to many more places. He should also have known and realized that if this verse is supposed to give the correct first 32 digits and also a formula/rule to give any further digits, then he should have published it in full details. He could have become as famous as Ramanujan!
    By the way, the error is not just a typo. There is no apparent way to fix the last digit to the correct “5” in the system. I have a writeup on Swamiji’s work available here:
    https://www.dropbox.com/s/4uuc8ve8ckgdppl/Vedic%20Mathematics%20in%2020th%20century.doc?dl=0

    A little more about the Sanskrit. You have already noted the serious problems with शृङ्गि in the interpretation. There is no satisfactory explanation. The गलहालारसन्धर is also problematic for कृष्णपक्ष but the explanation interpreting गलहालारस as कालिया is quite reasonable. I had heard a different solution by taking recourse to लरयोरभेदः to make it गलहारारसन्धर = गलहार आ-रसन्धर (credit to: R. V. Joshi).

    • नमस्ते श्रीमति सुधा-रघुरामन्-महोदये !
      प्रायः कृतज्ञता-शब्दः केनापि उपकर्तृणा यत्किमपि कृतमस्ति तस्य उपकारस्य विषये उपयुज्यते | मया तु ममाध्ययनमेव प्रस्तुतमस्ति | तत्र न कोऽपि उपकारः |
      विचारयन्नस्मि “कृतज्ञता”-शब्दस्य का व्युत्पत्तिः ?
      – कृतं जानाति इति कृतज्ञः (उपपद-तत्पुरुषः)
      – कृतज्ञस्य भावः इति कृतज्ञता ? यद्येवं, कृतज्ञता = appreciation !
      भवत्याः appreciation निश्चयेन प्रोत्साहकं मह्यम् | धन्यवादाः खलु !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s