Lesson 140 सज्जनस्य हृदयं नवनीतम्

From सुभाषितम् video #27 छिन्नोऽपि रोहति तरुः we learnt that सन्तः न सन्तप्यन्ते. But since they are soft at heart, this सुभाषितम् video #28 at <https://youtu.be/agck6rdVG5g> narrates the effect  

सज्जनस्य  हृदयं नवनीतम् 

यद्वदन्ति कवयस्तदलीकम् ।

अन्यदेहविलसत्परितापात् 

सज्जनो द्रवति नो नवनीतम्॥

पदच्छेदैःसत्-जनस्य  हृदयम् नव-नीतम् यत् वदन्ति कवयः तत् अलीकम् अन्य-देह-विलसत्-परितापात् सत्-जनः द्रवति न उ नव-नीतम् 

अव्ययानि – () न = no, not () उ = Uh   

तिङन्ताः – () वदन्ति वद् प. To say लटि प्र.पु. बहु.  

() द्रवति द्रु प. To flow लटि प्र.पु. एक. 

कृदन्ताः – (१) नीतम् नी ४ उ. To carry क्त अत्र नपुं. १’१

(२) विलसत् विलस् १ प. To adorn शतृ अत्र पुँ. १’१ 

सुबन्ताः – (१) हृदयम् ह्रदय heart नपुं. १’१

(२) यत् सर्व. Who, what नपुं. २’१

() कवयः कवि poet पुँ. १’३

(४) अलीकम् false अत्र नपुं. १’१

(५) तत् सर्व. That अत्र नपुं. १’१

तद्धिताः – नैकमपि तद्धितमत्र 

समासाः – (१) सज्जनस्य सन् जनः (कर्मधारयः) Note सन् =  अस् प. To be शतृ सत् existing, being, true, good अत्र पुँ. १’१ 

– जनः जन person पुँ. १’१

सज्जनः = gentleman 

(२) नवनीतम् नवम् इति नीतम् (कर्मधारयः) Note नवम् नव वि. New अत्र नपुं. १’१ and नीतम् नी ४ उ. To carry क्त अत्र नपुं. १’१ Hence नवनीतम् = some new thing brought up; butter

(३) अन्य-देह-विलसत्-परितापात् पुँ. ५‘१ अन्यः  देहः अन्यदेहः (कर्मधारयः) अन्यदेहे विलसत् अन्यदेहविलसत् (सप्तमी-तत्पुरुषः) अन्यदेहविलसन् परितापः अन्यदेहविलसत्परितापः (कर्मधारयः)

अन्यः अन्यत् सर्व. another अत्र पुँ. १’१ 

देहः देह body पुँ. १’१

विलसन् विलस् १ प. To adorn शतृ अत्र पुँ. १’१ 

परितापः परिताप malady पुँ. १’१

अन्यदेहविलसत्परितापः malady troubling another body.  

अन्वयार्थाः(१) कवयः यत् वदन्ति = what poets say

(२) सज्जनस्य ह्रदयं नवनीतम् = (that) heart of gentlemen is (soft and kind) like butter 

(३) तत् अलीकम् = that (is) false

(४) अन्यदेहविलसत्परितापात् सज्जनः द्रवति = a gentleman (his heart) melts, flows out by malady troubling another body

(५) उ ! नवनीतम् न = Uh ! butter does not 

छन्दोविश्लेषणम्  –

 सज्जनस्य  हृदयं नवनीतम् (११ अक्षराणि) 

(२१२)(१ ११)(२ ११)२२ मात्राः 

र-न-भ-ग-ग गणाः 

यद्वदन्ति कवयस्तदलीकम् (११ अक्षराणि)

(२१२)(१ ११)(२११)२२ मात्राः

र-न-भ-ग-ग गणाः 

अन्यदेहविलसत्परितापात् (११ अक्षराणि)

(२१२)(१११)(२११)२२ मात्राः

र-न-भ-ग-ग गणाः 

सज्जनो द्रवति नो नवनीतम् (११ अक्षराणि)

२१२ १११ २ ११२२ मात्राः 

र-न-भ-ग-ग गणाः 

स्वागता-वृत्तमिदम् ! स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम्

Notes टिप्पण्यः – 

(१) The grammatical meaning of नवनीतम् is “what is carried anew”. But its meaning in common parlance is “butter”. How is that ? Maybe, the lady, who first noticed a floating solid matter emerging when churning buttermilk might have been pleasantly surprised by that something new. So, maybe she called it नवनीतम् and maybe, the name stuck !

(२) In अन्वयार्थाः I thought it good to make two separate phrases as अन्यदेहविलसत्परितापात् सज्जनः द्रवति and उ ! नवनीतम् न. Actually the words अन्यदेहविलसत्परितापात् द्रवति have to be repeated in the second phrase, which then should read उ ! (अन्यदेहविलसत्परितापात्) नवनीतम् न (द्रवति) 

(३) Did you notice that the third quarter तृतीयः पादः of 11 letters is a single word अन्यदेहविलसत्परितापात् ? You may find it difficult to pronounce such long words. Simple way to overcome such difficulty is to pronounce it letter by letter. Just don’t look at the length of the word. Pronounce it letter by letter. 

(४) Also this word has four component words अन्य-देह-विलसत्-परितापात्. In Sanskrit one can compose compound words containing a long chain of a large number of component words समासपदानि.

(५) परितापात् contains the prefix परि, by which परिताप means “whichever malady”.

(६) In सज्जनो द्रवति नो नवनीतम् the poet presents a stark contrast व्यत्यास.

(७) We all like to be called as gentlemen. This सुभाषितम् gives the message, that to be so called, one needs to imbibe compassion as an integral part of one’s character. 

इति शुभम् ।

-o-O-o- 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s