Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 114

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 114

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य चतुर्दशाधिकशततमः (११४) पाठः ।

There is a verse to be studied in this lesson also. But before coming to the verse, let me give a background. I was led to it by a statement in the “Introduction” paragraph in a book.

I came across a book by श्रीशङ्करशास्त्री मारुलकर basically a commentary on श्रीकौण्डभट्टविरचितः वैयाकरणभूषणसारः (published by आनन्दाश्रम, Pune, 1957)

In the “Introduction”, the author makes a statement प्रतिपाद्यविषयदृष्ट्या व्याकरणग्रन्थाः द्विधा विभज्यन्ते शब्दग्रन्थाः अर्थग्रन्थाश्च suggesting that works on grammar can be classified into two types according to the theme or focus of delineation –

  1. शब्दग्रन्थाः = those dealing in linguistics, phonetics, philology, etymology, formation of words, &c.

    1. पाणिनि’s अष्टाध्यायी is eminently of this type

  2. अर्थग्रन्थाः = those dealing in meanings and interpretations

    1. पाणिनि’s धातुपाठः, पाणिनिशिक्षा is better considered of this type, since it gives meanings of धातु-s also. However

      1. धातूनां गणशः प्रस्तुतीकरणम् Listing of धातु-s by their गण, includes the विकरण-aspect, which has, at its basis, the concept of formation of words

    2. All commentaries on अष्टाध्यायी are interpretative in their spirit. So, they are अर्थग्रन्थाः. These would include

      1. व्याकरणमहाभाष्य of पातञ्जलि

      2. सिद्धान्तकौमुदी of भट्टोजी दीक्षित

    3. Dictionaries शब्दकोशाः are basically interpretative, but do touch upon

      1. details of etymology,

        1. the word-formation aspect, giving typical forms in लटि प्रथमपुरुषे एकवचनम्, क्त-कृदन्तम्, णिचि &c

      2. meanings with different prefixes उपसर्गैः

      3. meanings of different compound words सामासिकाः

      4. निघण्टु, अमरकोशः are more thesaurus’ than dictionaries, are primarily interpretative but, with the declaration in अमरकोश, of the intent of the composition, as नामलिङ्गानुशासनम् “unto the discipline of nouns and their genders”. Obviously, there is very much, such शब्द concept also.

The “introduction” begins with a श्लोक, selected from कालिदास’s रघुवंशम् The श्लोक is basically an invocation, but fits well, being significant and relevant to the above statement regarding two – शब्द and अर्थ – approaches of works of grammar. The श्लोक is –

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये |

जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ||

By पदच्छेद-s

वाक्-अर्थौ इव संपृक्तौ वाक्-अर्थ-प्रतिपत्तये |

जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ||

विश्लेषणम् of grammar and meanings of words in this श्लोक.

(1) वागर्थौ = वाक् च अर्थः च इति वागर्थौ | समाहारद्वंद्वः |

वाक् = वाच् (speech, formation of words) इति स्त्रीलिङ्गि नाम |

  – तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

वाच् (वच्-क्विप् दीर्घोऽसंप्रसारणं च)

  वच्-क्विप् = a feminine noun derived from धातुः वच्

अर्थः = अर्थ (meaning, purpose, intent) इति पुंल्लिङ्गि नाम |

(2) इव (= ) इति अव्ययम् |

(3) संपृक्तौ = सं + पृच् इति धातुः | तस्य रुधादेः (7 प) क्त-कृदन्तम् पृक्त |

    रु० सेट् प० | पृची सम्पर्के (पृच् = to unite) ७. २५ |

    संपृक्त (= intimately united) इति विशेषणम् |

 – अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनं च |

(4) वागर्थप्रतिपत्तये =

वाक् च अर्थः च इति वागर्थौ | समाहारद्वंद्वः |

तयोः प्रतिपत्तिः वागर्थप्रतिपत्तिः | षष्ठी-तत्पुरुषः |

प्रतिपत्तिः = right knowledge

वागर्थप्रतिपत्तिः = right knowledge of words and their meanings

तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनं च |

(5) जगतः – जगत् (= world, universe) इति नपुंसकलिङ्गि नाम |

तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |

(6) पितरौ – माता च पिता च इति पितरौ | एकशेषद्वंद्वः |

पितरौ = parents

अत्र द्वितीया विभक्तिः द्विवचनं च |

(7) वन्दे – वन्द् इति धातुः | भ्वा० (१) सेट् आ० |

वदि अभिवादनस्तुत्योः | वन्द् = to pay obeisance, to pray, to eulogize, to pay obeisance and pray

    तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् |

(8) पार्वतीपरमेश्वरौ – पार्वती च परमेश्वरः च इति पार्वतीपरमेश्वरौ | इतरेतर-द्वंद्वः |

    पार्वती – पर्वतस्य इयं इति पार्वती |

      – पर्वतः अचलः, पार्वती = अचला, निश्चितार्था

 – निश्चितार्था – she had three incarnations. In all three incarnations   she preferred शिव to be her concert.

    परमेश्वरः – परमः ईश्वरः इति परमेश्वरः | कर्मधारयः |

       – परमः – परम-इति विशेषणम् | अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा वि, एकवचनं च |

         – परम (परं परत्वं माति क)

        परम = परतम ?

        परम = The best, nothing better than this,

          पर → परतर → परतम (परम)

मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय (गीता 7-7)

          पर = the other, different म = not

 परम = one, that is not different (from oneself)

       – ईश्वरः – ईशानां (ईषाणां) वरः | षष्ठी-तत्पुरुषः |

        ईशानाम् (ईषाणां) –

          – ईश = ईश्-क | ईश्-धातुतः विशेषणम् | प्रायः पुंल्लिङ्गि नामापि |

 – तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च |

 – ईश् अ० (२) सेट् आ० | ईश ऐश्वर्ये ईश् = to be glorious, to command

 – ईशः = one who commands gloriously

वरः – वर इति विशेषणम् |

 – वर (वृ कर्मणि अप्) | वृ-धातुतः कर्मणिप्रयोगान्वितं विशेषणम् |

 – वर = preferable, outstanding, excellent

  – ईश्वरः = Excellent among ईश-s

  – परमेश्वरः = Supreme ईश्वर

Dr. Avinash Sathaye sent in a comment –

There is a well known alternate derivation of पार्वतीपरमेश्वरौ
पार्वतीप-रमेश्वरौ and here पितरौ becomes पिता च पिता. … I think this was suggested by the famous मल्लीनाथ.

For पार्वतीप-रमेश्वरौ the विश्लेषणम् would be –

पार्वतीपरमेश्वरौ = पार्वतीपः च रमेश्वरः च इति पार्वतीपरमेश्वरौ | इतरेतर-द्वंद्वः |

पार्वतीपः = Here प is उपपदम् As in the word गोपः (= cowherd), उपपदम् प stands for पालकः (पालयति protects, takes care of)

    पार्वतीपः = पार्वत्याः पालकः इति पार्वतीपः | उपपद-तत्पुरुषः |

रमेश्वरः = रमायाः ईश्वरः इति रमेश्वरः | षष्ठी-तत्पुरुषः |

    रमा = विष्णुपत्नी

Thus one can say that by पार्वतीपरमेश्वरौ वन्दे Kalidasa pays obeisance to both शिव and विष्णु. There is a concept of two bifurcations in Hinduism वैष्णव-s and शैव-s, (in South India अय्यर-s अय्यंगार-s). To my mind that is simple immaturity. There are any number of स्तोत्र-s, in which there is respectful mention of both शिव and विष्णु. In श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् – त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस् … | At the pinnacle of spiritual attainment, it is all one, maybe, only self-realization !

By paraphrasing अन्वयेन

(अहं) वागर्थाविव संपृक्तौ जगतः पितरौ पार्वतीपरमेश्वरौ वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे |

I pay obeisances to and pray

the duet of Supreme ईश्वर and पार्वती (who connotes epitome of steadfastness),

who are also parents of this world (and the universe),

who are as intimately united as words and intents are,

for right knowledge of words to convey only the right intents.

टिप्पण्यः Notes –

(1) Hinduism has number of Gods and Goddesses. It is poetic charm of Kalidasa to have chosen पार्वतीपरमेश्वरौ for paying obeisance to, in this verse. He wants to plead for वागर्थप्रतिपत्तये. Between वाक् and अर्थ, वाक् is feminine, अर्थ is masculine. Between पार्वती and परमेश्वर, पार्वती is feminine, परमेश्वर is masculine.

(2) पार्वती and परमेश्वर are never two. अर्धनारीनटेश्वर form of शिव is the most charming, most enchanting form. In this form पार्वती and परमेश्वर are संपृक्तौ intimately united.

(3) वाक् and अर्थ also are possibly never two. One may think that वाक् is the manifestation of अर्थ. But Indian philosophy is very clear that वाक् has four stages or four options of manifestation – परा, पश्यन्ती, मध्यमा and वैखरी. The अर्थ aspect, the aspect of intent or thought is implicit in all the four options of its manifestation as वाक्. So, between वाक् and अर्थ, there is no question of which comes occurs first. They are संपृक्तौ intimately united. It is only such deep perception, which can explain Kalidasa saying वागर्थाविव संपृक्तौ पार्वतीपरमेश्वरौ.

(4) This brings to mind another famous quote, that of भवभूती in उत्तररामचरितम्

लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते ।

ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥१-१०॥

It is said that रामायणम् as composed by वाल्मिकी had such compulsive force of idealism, that God thought it fit to incarnate and enact, lend अर्थः, bring meaningfulness, give manifestation to, not to leave it to be regarded as a fiction or fancy to  वाच् of वाल्मिकी, composed by him in his रामायणम्.

(5) Kalidasa’s invocation was to seek वागर्थप्रतिपत्तिः i.e. right knowledge of words and their meanings. Words can have different meanings. The meaning can become different even by change in accent. No poet would like meanings to become widely distorted from his own intent. But Kalidasa was well aware, पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना “Many people, many minds”. No poet or author has any control on different interpretations by different people. The best option was to pray to the Supreme, that may there be no distortions.

(6) संपृक्तौ वागर्थौ brings to mind a सुभाषितम् –

यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रियाः ।

चित्ते वाचि क्रियायाञ्च साधूनामेकरूपता ॥

Unity in thoughts, words and deeds is the hallmark of gentlemen. That can be so, only when वाक् and अर्थ are संपृक्त

(7) What deep philosophical thought and also practical wisdom are presented even in an invocation !

शुभं भवतु !

-o-O-o-

5 thoughts on “Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 114

  1. – ईश्वरः – ईशानां (ईषाणां) वरः | षष्ठी-तत्पुरुषः |

    ईशानाम् (ईषाणां) –

    – ईश = ईश्-क | ईश्-धातुतः विशेषणम् | प्रायः पुंल्लिङ्गि नामापि |

    – तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च |

    Good Analisis, but bad etymology.

    ईशानां वरः – ईश-वरः इत्येव भवति, ईश् + क – प्रत्यये ईशशब्दः अकारान्तः। तस्य
    अकारः कुत्र गतः इति न ज्ञायते।

    – ईश् अ० (२) सेट् आ० | ईश ऐश्वर्ये ईश् = to be glorious, to command

    – ईशः = one who commands gloriously

    सर्वं संगच्छते, परं तु पाणिनिना तु,

    वरः – वर इति विशेषणम् |
    – वर (वृ कर्मणि अप्) | वृ-धातुतः कर्मणिप्रयोगान्वितं विशेषणम् |
    – वर = preferable, outstanding, excellent
    – ईश्वरः = Excellent among ईश-s

    पाणिनिना तु “(3155)स्थेशभासपिसकसो वरच्।(3-2-175)
    स्थावरः। *ईश्र्वरः।* भास्वरः। पेस्वरः। कस्वरः।।

    इति ईशधातोरेव वरच्प्रत्ययेन निष्पादितः कृदन्तः शब्दः। भवता कथं ईशानां वरः
    ईश्वरः इति निष्पादितः समासः इति न ज्ञायते। यद्येवं निष्पादयितुं शक्यते,
    किमर्थं पाणिनिना तदर्थं वरच्प्रत्ययनि*रूपणम्?*

    2013/10/5 “संस्कृताध्ययनम् ।”

    > **
    > slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः posted: “Learning Sanskrit by
    > Fresh Approach – Lesson No. 114 संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य
    > चतुर्दशाधिकशततमः (११४) पाठः । There is a verse to be studied in this
    > lesson also. But before coming to the verse, let me give a background. I
    > was led to it by a st”

  2. परं उत्कृष्टं मातीति। “”आतोऽनुपसर्गे कः।” ३। २। ४।” पर + मा + कः – कृदन्तं रूपम्। इति पाणिनीयाः।

    परमिति क्रियाविशेषणम्। उत्तमस्थाने स्थितः इत्यर्थः।

  3. पार्वती – पर्वतस्य इयं इति पार्वती |

    – पर्वतः अचलः, पार्वती = अचला, निश्चितार्था

    – निश्चितार्था – she had three incarnations. In all three incarnations she preferred शिव to be her concert.

    Good Imagination and explanation. पर्वतस्य = हिमालयस्य, अपत्यं स्त्री, पार्वती, प्रसिद्धा व्युत्पत्तिः पाणिनीया। न कस्याप्यचलस्य सम्बन्धिनी, काचित्। “( १. १. ८९) शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला
    ( १. १. ९०) अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ।।१-१-३७।।” इत्यमरकोशात्।

  4. Hello, Thank you for the lessons. I would like to start the learning from Lesson 1. Is it possible? Will there be any examination at the of particular lessons? I would be happy to appear for it. How can I improve my conversational sanskrit . Thank you. Kind Regards, Rupali Sawant.

    ________________________________

  5. an in depth analysis, some above a mid level rasika’ understanding. Kalidasa’s intent is well brought out and interesting that Rama wanted to play the role crafted by Valmiki.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s