Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 99

Learning Sanskrit by Fresh Approach - Lesson No. 99
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य नव-नवतितमः (९९) पाठः ।

Here is a theme emphasizing quality than quantity, emphasizing right effort than wasteful effort.
The theme is -
Strive for quality, why go about beating the drum ? Just by putting a bell around its neck, you cannot sell a cow, which does not yield milk.
Let me try translating the theme into Sanskrit.

1. Strive for quality, गुणेषु यत्नः कर्तव्यः
2. why go about beating the drum ? ढौलवादनेन किम् ? न तु ढौलस्य वादनम् ।
3. Just by putting a bell around its neck, गले घण्टां निहाय
4. you cannot sell a cow, अशक्यं गां विक्रीतुम् । or न गौ विक्रीयते काचित् ।
5. which does not yield milk. यदि सा दुग्धं न यच्छति

Looks like this can be set into a meter !

गुणेषु यत्नः कर्तव्यः न तु ढौलस्य वादनम् ।
गले घण्टां निहायैव अदुग्धगोः किं विक्रयः ।।

I have attempted the most common meter अनुष्टुभ् छन्दः where number of syllables in each line should be 8.
To check, first let the verse be put in four quarters -

गुणेषु यत्नः कर्तव्यः । वर्णाः ८
न तु ढौलस्य वादनम् । वर्णाः ८
गले घण्टां निहायैव । वर्णाः ८
अदुग्धगोः किं विक्रयः ।। वर्णाः ८

This is okay ! To get this I composed in the fourth quarter a somewhat complicated compound word अदुग्धगोः .
अदुग्धगोः = न दुग्धं यस्याः सा अदुग्धा (नञ्-बहुव्रीहिः) । अदुग्धा गौ इति अदुग्धगौ (कर्मधारयः) –> तस्याः इति अदुग्धगोः ।

गुणेषु यत्नः कर्तव्यः । वर्णाः ८
१-२-१ २-२ २-२-२ इति मात्राः ।
न तु ढौलस्य वादनम् । वर्णाः ८
१ १ २-२-१ २-१-२ इति मात्राः ।
गले घण्टां निहायैव । वर्णाः ८
१-२ २-२ १-२-२-(२) इति मात्राः ।
अदुग्धगोः किं विक्रयः ।। वर्णाः ८
१-२-१-२ २ २-१-२ इति मात्राः ।

The verse should also qualify the लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
We have to check मात्रा of 5th, 6th and 7th syllables in each line.

1. Value of the 6th syllable has to be २ in all lines. That is okay.
2. Value of 5th has to be १ in all lines. It is not so in the first and fourth lines !
3. Value of the 7th syllable has to be १ in 2nd and 4th lines and २ in first and third lines. Oh ! This is okay !!

The सुभाषितम् with me is -

गुणेषु क्रियतां यत्नः किमाटोपैः भयंकरैः |
विक्रीयन्ते न घण्टाभिः गाव: क्षीरविवर्जिता: ||
The first quarter गुणेषु क्रियतां यत्नः eliminates the flaw in mine. The word to be understood is क्रियताम्

क्रियताम् – “कृ” इति धातुः । तस्य कर्मणिप्रयोगे आज्ञार्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Other words worth studying are -
१ आटोपैः – “आटोप” (= pride, show of pride) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२ भयंकरैः – “(भयं करोति इति) भयंकर” (= frightening, threatening) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३ विक्रीयन्ते – “वि + कृ” इति धातुः । तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

• विगतं कृ इति विकृ !

४ घण्टाभि: – घण्टा (= bell) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
५ गावः – गो (= cow) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
६ क्षीरविवर्जिता: -

• ६-१ क्षीरं  विवर्जितं यस्याः सा क्षीरविवर्जिता (बहुव्रीहिः) – ताः गावः
• ६-२ क्षीरम् – क्षीर (= milk) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• ६-३ विवर्जितम् – “वि + वृञ्-ज्” इति अदादि (२) सेट् आत्मनेपदी धातुः । वृजि वर्जने (= to cast off) । तस्य भूतकालवाचकं विशेषणम् “विवर्जित” (= to be cast off, to become devoid of) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• ६-४ क्षीरविवर्जिता = devoid of milk

अन्वयाः अनुवादाश्च -

1. (मनुजेन) गुणेषु यत्नः क्रियताम् = Effort should be done (by man) at qualities
2. भयंकरैः अाटोपैः किम् (भवति) ? = What is (achieved) by frightening (or threatening) prides ?
3. क्षीरविवर्जिता: गाव: घण्टाभिः न विक्रीयन्ते = Cows that are devoid of milk do not get sold by bells (on their neck).

‘Bells’ to be put around the neck of a cow do not have to be in plural but that matches with ‘prides’ अाटोपैः which also is in plural.
First and third sentences are in passive voice.
Here are the two verses -

सुभाषितम् गुणेषु क्रियतां यत्नः किमाटोपैः भयंकरैः | विक्रीयन्ते न घण्टाभिः गाव: क्षीरविवर्जिता: ||

mine गुणेषु यत्नः कर्तव्यः न तु ढौलस्य वादनम् । गले घण्टां निहायैव अदुग्धगोः किं विक्रयः ।।

1. I think न तु ढौलस्य वादनम् is better than किमाटोपैः भयंकरैः simply because भयंकर sounds to be too much negative an expression.
   • ढौल the drum makes big sound because it is hollow inside. That brings to mind a proverb in Marathi, but with two Hindi words also in it – बडा घर, पोकळ वासा House is big, but makes a hollow living.
2. There is a complicated compound word – क्षीरविवर्जिता: in the सुभाषितम् and अदुग्धगोः in mine. But the सुभाषितम् has no flaws of the meter.

अस्तु (So be it) ।

शुभं भवतु ।
-o-O-o-

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 98

Learning Sanskrit by Fresh Approach - Lesson No. 98
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्ट-नवतितमः (९८) पाठः ।

I have been doing these lessons by taking up verses in Sanskrit and proceeding in a now well-set procedure of

1. breaking conjugations and showing component-words contained in compound words, i.e. सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा
2. Paraphrase the clauses, i.e. वाक्यांशशः अन्वया: वाक्यांशानां विश्लेषणानि च
3. Deciphering the compound words, and detailing grammatical analysis of all words, i.e. समासानां विग्रहा: शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च
4. Translation into English, i.e. आङ्ग्लभाषायां अनुवाद:
5. Deciphering the meter i.e. वृत्त-विश्लेषणम्
6. Notes, i.e. टिप्पणयः

Just a “fresh thought” occurs, whether it is time now to do own prose composition of a theme and see how good it can match with a known good verse, i.e. a सुभाषितम् . Sounds exciting to attempt !

Theme - Drops make an ocean. That is how, drop by drop, knowledge, good conduct and wealth should be cultivated and acquired.
To compose this theme in Sanskrit is practically to attempt its translation in Sanskrit. Let me try.

1. Drops make an ocean. सागरः बिन्दुभिः भवति । or सागरो बिन्दु-समुच्चयः । or बिन्दवः कुर्वन्ति सागरम् ।
2. In Marathi, there is a similar proverb. थेंबे थेंबे तळे साचे Drops and drops accumulate to become a lake.When reading this out to my wife she said, why not say, न बिन्दुः न सागरः ! In deserts, even drops of water are scarce. There would be neither lake nor ocean in the desert ! If you ignore drops, you cannot think of ocean !
3. She added another angle, by reversing the phrases, न सागरः, न बिन्दुः ! If there is no ocean न सागरः, there is no evaporation; no rising of evaporation to become clouds; no clouds no rains; no rains, no drops  न बिन्दुः !

Oophs ! This is turning out as a fantastic, “fresh approach” !

Next -

That is how, drop by drop, knowledge, good conduct and wealth should be cultivated and acquired.

बिन्दुभिरेव प्राप्तव्याः सदाचारः ज्ञानं धनमपि ।
This reminds of two verses studied earlier -

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम् ।।
- अष्टादशः (१८) पाठः Lesson # 18

अजरामरवत्प्राज्ञः विद्यामर्थं च साधयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥
- एकोनविंशतितमः (१९) पाठः Lesson # 19

Here is the verse from which the present theme was drawn -

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ।।
- चाणक्य नीति ~ १२-२९

Some words are worth a detailed study -

१ जलबिन्दुनिपातेन -

• जलस्य बिन्दुः इति जलबिन्दुः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
• जलबिन्दोः निपातः जलबिन्दुनिपातः (षष्ठी-तत्पुरुषः) -तेन ।
• निपातः “नि + पत्” इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “निपात” (= falling) ।

२ क्रमशः “क्रम्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । क्रमु पादविक्षेपे (= to step, to be in sequential order) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “क्रम” (= sequential order) । तस्माच्च ‘शस्’-प्रत्ययेन क्रियाविशेषणम् ‘क्रमशः’ (= by sequential order, gradually) ।
३ पूर्यते “पूर्” इति दिवादि (४) सेट् आत्मनेपदी अथवा चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । पूरी आप्यायने (= to fill) । तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
४ हेतुः “हेतु” इति पुल्लिङ्गि नाम ।

• This word हेतु has many shades of meaning.
• Here the context is of how righteous conduct should be cultivated; how knowledge should be acquired; how wealth should be acquired. So, here हेतु seems to mean ‘method of acquiring or cultivating’

५ सर्वविद्यानाम् – सर्वाः विद्याः इति सर्वविद्याः (कर्मधारयः) । तासाम् ।

• सर्वाः – “सर्व” इति अनिश्चित-संख्यावाचकं सार्वनामिकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च । संख्यावाचकत्वेन द्विगु-समासः (?) ।
• Since सर्व here is a numerical adjective, I wonder whether this compound can rather be called a द्विगु-समास instead of कर्मधारय
• सर्वविद्याः = all (any) (branch of, topic of) knowledge

६ धर्मस्य “धर्म” (= righteous conduct) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

Translation of the verse would be -
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः = A pitcher gets filled by falling of drops gradually.
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च = That (is) the way of all knowledge, of righteous conduct and of wealth.
And my composition was – बिन्दवः कुर्वन्ति सागरम् । बिन्दुभिरेव प्राप्तव्याः सदाचारः ज्ञानं धनमपि ।

It is the command over diction and smart choice of words like जलबिन्दुनिपातेन, हेतुः, धर्मस्य and fitting them into a rhythm of a meter, that make the theme into a verse ! A verse is musical and becomes easy to recite and remember ! It should be committed to memory, when the theme is so appealing !

शुभमस्तु ।
-o-O-o-

Charming Way to learn Sanskrit !

Charming Way to learn Sanskrit !

Sanskrit is a language where you cannot find every other word in a dictionary. Before referring to a dictionary, one needs to know how words are formed in Sanskrit. There are many words derived from a root verb. Here is a study detailing how thousands (really many, many thousands) of words would be obtained from a root verb “कृ”. And at many places one will find quotations from Geetaa, where particular word is used.

पदानि इति ते शब्दाः ये वाक्येषु संभाषणेषु च प्रयुज्यन्ते । कित्येकानि पदानि शब्दकोषेषु न प्राप्यन्ते । अतः “कथं भवन्ति पदानि ?” अस्य विषयस्य अभ्यासः लाभदायकः ।

“कथं भवन्ति पदानि ?” इति किञ्चित् अध्ययनम् पूर्वमपि सादरीकृतमासीत् । अत्र कश्चित् प्रयासः “कृ” धातुतः प्रापणीयानां शब्दानाम् । तेन “कथं भवन्ति पदानि ?” इत्यस्य विषयस्यापि ।

नीचैः स्थाने स्थाने “(अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )”-इति निर्देशः आयोजितः अस्ति । तथापि अस्मिन्विषये अहम् अज्ञानी अस्मि । अतः रिक्तानि स्थानानि ।  I have scant knowledge of अष्टाध्यायी. Hence I have left blank spaces to fill in the reference of appropriate सूत्रम्, which governs the particular word-formation. I look forward to experts blessing this study with their guidance and comments.

श्रीमद्भगवद्गीतायाः केचन उदाहरणान्यपि उद्धृतानि सन्ति । तेन इदं अध्ययनं रोचकं आश्वासकं च भवति इति मे मतिः ।

“कृ” धातुतः प्रापणीयानां शब्दानां कश्चिदभ्यासः ।
१ “कृ”-धातुनः गण-पद-विचारः (अष्टाध्यायी- धातुपाठात्)

• कृ भ्वादि (१) अनिट् उ । कृञ् करणे । = to act
• कृ स्वादि (५) अनिट् उ । कृञ् हिंसायाम् । = to cause harm
• कृ तन्वादि (८) अनिट् उ । डुकृञ् करणे । = to do, to act

२ “कृ”धातुतः उपसर्गैः सह नूतनाः धातवः भवन्ति । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )

• उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । विहाराहार-संहार-प्रहार-प्रतिहारवत्
• उपसर्गाः (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• अ, अति, अधि, अन्, अनु, अप, अभि, अव, (८)
• आ (१)
• उत्, उप, (२)
• दुः, (दुर्, दुष्, दुस्) (१)
• नि, नि: (निर्, निष्, निस्) (२)
• परा, परि, प्र, प्रति, (४)
• वि, (१)
• सम्, सु (२)
• केचन अन्ये उपसर्गाः अपि “कृ” धातुना सह प्रयुज्यन्ते यथा अलंकृ, तिरस्कृ, उपरिकृ, स्वीकृ, धिक्कृ , चमत्कृ, स्पष्टीकृ, बहिष्कृ, परिष्कृ । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• द्वि-त्रि-उपसर्गाः संमिलित्वापि प्रयुज्यन्ते यथा अनधिकृ, निराकृ । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )

३ क्रियापदानि ।

• यदि धातुः कस्मिन्श्चित् गणे परस्मैपदी वा आत्मनेपदी भवति, दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च नवति (९०) पदानि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• यदि धातुः कस्मिन्श्चित् गणे उभयपदी भवति तदा तस्मात् शताधिकाशीति (१८०) पदानि भवन्ति ।
• लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा । विध्याशिषौ लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः ॥
• लट् वर्तमाने – नैव किञ्चित्करोमीति (गीता ५-८), सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः (गीता ५-१०), योगिनः कर्म कुर्वन्ति (गीता ५-११)
• लुङ् भूते
• लङ् भूते- किमकुर्वत सञ्जय (गीता १-१)
• लिट् भूते
• लुट् भविष्ये
• लृट् भविष्ये
•  लृङ् भविष्ये – संग्रामं न करिष्यसि (गीता २-३३)
• लेट् वेदे – यथेच्छसि तथा कुरु (गीता १८-६३)
• लिङ् विध्याशिषौ – कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः (गीता ३-२५)
• लोट् विध्याशिषौ
• कर्मणि-प्रयोगे धातुतः आत्मनेपदीनि चतुर्थ-गणसमानानि भवन्ति । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च (९०) पदानि ।
• प्रयोजकार्थे धातुतः दशमगणसमानानि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च (९० अथवा १८०) पदानि ।

४ अव्ययानि

• त्वान्त-वा-ल्यबन्त भूतकालवाचकानि कृत्वा, निष्कृत्य, उपकृत्य इ. । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• सुखदुःखे समे कृत्वा (गीता. २-३८)
• तुमन्त प्रयोजनार्थीनि  कर्तुम्, उपकर्तुम्, इ. । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (१-४५)

५ विशेषणानि

• भूतकालवाचकं “कृत”-इ. (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• अहन्यहनि बोद्धव्यं किमेतत् सुकृतं कृतम्
• “कृत’-शब्दतः उपपदात्मकैः प्रत्ययैः विशेषणानि यथा कृतज्ञ, कृतघ्न । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• य-तव्य-अनीय-प्रत्ययैः विध्यर्थवाचकानि यथा कार्यम्, कर्तव्यम्, करणीयम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
• गीता सुगीता कर्तव्या ।
• “अन्”-प्रत्ययेन  कर्तरि-वर्तमानकालवाचकानि यथा कुर्वन्, कुर्वती । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• कुर्वन्नपि न लिप्यते (गीता ५-७)
• प्रयोजकादपि यथा कारयन्
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• नैव कुर्वन् न कारयन् (गीता ५-१३)
• ईय-प्रत्ययेन “क्रीय” (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• उपसर्गैः सह अन्यानि यथा सक्रीय ।
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
• “तृ”-प्रत्ययेन कर्तृ-कर्ता-कर्त्री-इत्यादीनि (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• तस्य कर्तारमपि मां … (गीता ४-१३)
• उपसर्गैः सह अन्यानि
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
• विध्यकर्तारमव्ययम्  (गीता ४-१३)
• इच्छार्थि विशेषणम् “चिकिर्षु” । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• चिकिर्षुर्लोकसंग्रहम् (गीता ३-२५)

६ नामानि

• मन्-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
• कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं (गीता ४-१७)
• उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि  । विकर्म, अकर्म
• विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
• बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं (गीता ४-१७)
• क्रिया, कृति, कृत्य इत्यादीनि नामान्यपि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
• उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि यथा प्रक्रिया,  ।
• विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
• अन-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम कृ + अन = करण (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
• करणं च पृथग्विधम् (गीता १८-१४)
• उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि यथा उपकरण (नपुंसकलिङ्गि)
• विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
• प्रयोजकात् नपुंसकलिङ्गि नाम कारण (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
• पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे (गीता १८-१३)

७ तद्धितानि

• विशेषणानि ।
• “कर्मन्”-नाम्नः “ज”-उपपदेन (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• “कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान्” (गीता ४-३२)
• “क्रिया”-शब्दतः वत्-प्रत्ययेन क्रियावत्-इति विशेषणम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• यः क्रियावान् स पण्डितः ।
• “कृति”–शब्दतः न्-प्रत्ययेन कृतिन््-इति विशेषणम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• उपसर्गैः सह अन्यानि
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
• न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः (गीता ७-१५)
• “मत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “क्रियमाण” । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
• प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः (गीता ३-२७)
• उपसर्गैः सह अन्यानि
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
• “कर्तृ”-तः त्व-प्रत्ययेन कर्तृत्व इति नपुंसकलिङ्गि नाम । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• तस्मात् विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि ।
• न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः (गीता ५-१४)
• “चिकिर्षु”-विशेषणात् भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम चिकीर्षा । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• तस्मात् विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि ।

कुलसङ्ख्या =

८ कृ-धात्वर्थका: प्रत्ययाः

• सक्षमतार्थी विशेषणात्मक:   प्रत्ययः “कृत्”
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् (गीता ४-१८)
• विशेषणात्मक: “क”-प्रत्ययः यथा नाशक ।
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मक: “कर”-प्रत्ययः यथा सुखकर ।
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• नामात्मकः “कर”-प्रत्ययः यथा संकर (पुल्लिङ्गि)
• विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• जायते वर्णसंकरः (गीता १-४१)
• नामात्मकः “कार”-प्रत्ययः यथा चर्मकारः, प्रतिकारः ।
• विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मक: “कारक”-प्रत्ययः  यथा सुखकारक ।
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मकः “कारिन्”-प्रत्ययः यथा हितकारि ।
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मकः “कारिक”-प्रत्ययः यथा अलंकारिक, चमत्कारिक ।
• लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।

Aeroplanes in Valmiki Ramayana

“S.R.Krishnamurthy” <srkmurthy36@gmail.com> Dec 01 , 2011

वाल्मीकि महर्षिः विमानानां विषये अद्भुतवर्णानाni ददाति ॥ I will reproduce the
stanzas for the benefit of scholars, since these have been ignored by the
‘critical editors’, who declare that Valmiki did not see and that kharaaH
were donkeys. I have already mentioned that Kharas were planes – खे रंहते
इति खरः खे रौति इति च ॥

See what he says in 3.31 on Ravana’s first sojourn to Maricha.

[Having said so (to Akampana) Ravana left by a white chariot drawn by ‘Kharas’, lighting up all the directions. (34).

That chariot of the King of demons, fleeting in the starry path, shone like a moon in the midst of clouds. (35)]

It is clear from the above two verses that the first sojourn of Ravana to Maricha was during the night; and that it was a flight in the sky (nakshatrapatha). Valmiki is explicit about it. Again, he portrays in 3-35.

कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः |

विद्युन्मन्दलवान मेघः सबलाकः इवाम्बरे||3-35-10

[Having mounted the crane-like autocraft, the demon king shone like cloud with a lightning]. This verse shows two things. That khara looked like a fast flying bird of the crane family (balaakaH); and his vehicle (kaamagah) was sailing in the air like a cloud. It also indicates that Ravana had the complexion of the cloud and that the balaka was white
as lightning. This agrees with the description in 3-31-34 above: *aadityavarNena* (white).

kaa~ज्चनोरश्चदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ॥
भीमरूपा महाकायाः ……….||3-64-46

पिशाचावदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः|3-35-6

मेघप्रतिमनादेन स तेन ………… ययौ |7

How was the Khara? Valmiki says that the front had the look of a fiend, horrendous to look (pishaachavadana) and that it had a big hull (bhImarUpaa mahaakaaya). So, it was obviously a lifeless object. It droned like a
thunder (meghapratimanaada). It obviously had wings (balaakasadrushaH).

Pishacha belongs to devayoni (vide Amarakosha); a specie like ET. It has no life like the creatures of this world. It is balaakaH; providing with power (balaa). All these features described by Valmiki fits in with a powerful motor (engine). So according to Valmiki, Ravana left by a craft fitted with powerful engines. The chariot was obviously an aircraft.

These are some excerpts from my book. as suggested by Dr.N.R.Joshi, I have posted the same here; since I have not so far come across this description in any review of Ramayana

Index for Distance-learning Sanskrit

Index for Distance-learning Sanskrit

Post No.	Date	Lesson No.	Subject
1	21 February 2010	Lesson 1	Language skills and the specialities of Sanskrit language
2	22 February 2010	Lesson 2	How words are formed
3	27 February 2010	Lesson 3	two “good sayings” द्वे सुभाषिते
4	02 March 2010	Lesson 4	teacher seeking introduction of students in a new class
5	16 March 2010	Lesson 5 पञ्चमः पाठः ।	Understanding verbs धातुविचारः । Continuing from previous lesson पूर्वाभ्यासतः
6	30 March 2010	Lesson 6 षष्ठः पाठः ।	सर्वनामानि, कालार्थाः,  देहाङ्गानि, रामरक्षास्तोत्रात् च । Pronouns, Tenses & Moods, Parts of body and from “raama-rakShaa-stotram”
7	07 May 2010	Appendix 1 प्रथमः अनुबन्धः	शब्दाभ्यास: – Parts of speech and Study of Nouns, Pronouns and Adjectives
8	13 May 2010	Appendix 2 द्वितीय: अनुबन्धः	Study of Words – Verbs शब्दाभ्यासः (2) – धातवः
9	14 May 2010	Lesson 7	Usual Greetings
10	17 May 2010	Appendix 2	शब्दाभ्यासः – (2) धातवः Verbs
11	25 November 2011	Lesson 6 षष्ठः पाठः ।	Pronouns सर्वनामानि ।
12	25 November 2011		दश-लकारविषये सूत्राणि

दश-लकारविषये सूत्राणि

दश-लकारविषये यानि सूत्राणि तेषां संकलनम् निम्नं उद्धृतस्य श्लोकस्य आधारेण -

लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा ।

विध्याशिषौ लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः ॥

क्रमाङ्कः	लकार:	कदा	सूत्रं वा सूत्राणि
1	लट्	वर्तमाने	३/२/११७ प्रश्ने चासन्नकाले । ३/२/११८ लट् स्मे । ३/२/१२३ वर्तमाने लट् । ३/२/१२४ लटः शतृशनचावप्रथमासमानाधिकरणे । ३/२/१२५ संबोधने च । (3/2/125 to be read in continuation of 3/2/124 ?) ३/३/४ यावत्पुरानिपातयोर्लट् । ३/३/१४२ गर्हायां लडपिजात्वोः । ३/४/८३ विदो लटो वा ।
2	लेट्	वेदे	३/४/७ लिङ्-र्थे लेट् । ३/४/९४ लेटोऽडाटौ ।
3	लुङ्	भूते	३/२/१०९ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ३/२/११० लुङ् (3/2/110 to be read in continuation of 3/2/109 ?) ३/२/१२२ पुरि लुङ् चास्मे । ३/३/१७५ माङ्(इ) लुङ् । ३/४/६ छन्दसि लुङ्-लङ्-लिटः ।
4	लङ्	भूते	३/२/१११ अनद्यतने लङ् ३/२/११६ हशश्वतोर्लङ् च । ३/२/११७ प्रश्ने चासन्नकाले । ३/३/१७६ स्मोत्तरे लङ् च । ३/४/६ छन्दसि लुङ्-लङ्-लिटः । ३/४/८५ लोटो लङ्-वत् । ३/४/१११ लङ् शाकटायनस्यैव ।
5	लिट्	भूते	३/२/१०५ छन्दसि लिट् । ३/२/१०६ लिटः कानज्वा । ३/२/११५ परोक्षे  लिट् । ३/२/१७१ आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च । ३/४/६ छन्दसि लुङ्-लङ्-लिटः । ३/४/८१ लिटस्तझयोरेशिरेच् । ३/४/११५ लिट् च । (३/४/११६ लिङ्ाशिषि ।) ३/४/११७ छन्दस्युभयथा । (Does 3/4/115 connect to 3/4/116+117 ?)
6	लिङ्	विध्याशिषौ	३/३/९ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके । ३/३/१३४ आशंसावचने लिङ् । ३/३/१४३ विभाषा कथमि लिङ् च । ३/३/१४४ किंवृते लिङ् लृटौ । (Quoted below also for लृट् ) ३/३/१४७ जातुयदोर्लिङ् । ३/३/१४८ यच्चयत्रयोः । ३/३/१४९ गर्हायां च । ३/३/१५० चित्रीकरणे च । (3/3/148, 149, 150 to be read in continuation of 3/3/147 ?) ३/३/१५२ उताप्योः समर्थयोर्लिङ् । ३/३/१५६ हेतुहेतुमतोर्लिङ् । ३/३/१५७ इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ । ३/३/१५८ समानकर्तृकेषु तुमुन् । ३/३/१५९ लिङ् च । (3/3/159 to be read in continuation of 3/3/158 ?) ३/३/१६१ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणअभीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् । ३/३/१६४ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके । (Is 3/3/164 inadvertent repetition of 3/3/9 ?) ३/३/१७२ शकि लिङ् च । ३/३/१७३ आशिषि लिङ्लोटौ । ३/४/७ लिङ्-र्थे लेट् । ३/४/१०२ लिङ्-स्सीयुट् । ३/४/११५ लिट् च । ३/४/११६ लिङ्ाशिषि । ३/४/११७ छन्दस्युभयथा । (Does 3/4/115 connect to 3/4/116+117 ?)
7	लोट्	विध्याशिषौ	३/३/८ लोडर्थलक्षणे च । ३/३/१५७ इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ । ३/३/१६१ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणअभीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् । ३/३/१६२ लोट् च । (3/3/162 to be read in continuation of 3/3/161 ?) ३/३/१६५ स्मे लोट् । ३/३/१६६ अधीष्टे च । (3/3/166 to be read in continuation of 3/3/165 ?) ३/३/१७३ आशिषि लिङ्लोटौ । ३/४/८५ लोटो लङ्-वत् ।
8	लुट्	भविष्यतः	३/३/१५ अनद्यतने लुट् ।
9	लृट्	भविष्यतः	३/२/११३ अभिज्ञावचने लृट् ३/३/१३ लृट् शेषे च । ३/३/१४ लृटः सद् वा । ३/३/१३३ क्षिप्रवचने लृट् । ३/३/१४४ किंवृते लिङ् लृटौ । ३/३/१४६ किंकालास्त्यर्थेषु लृट् । ३/३/१५१ शेषे लृडयदौ ।
10	लृङ्	भविष्यतः	३/३/१३९ लिङ्  निमित्ते लृङ् क्रियाऽतिपत्तौ । ३/३/१४० भूते च । ३/३/१४१ वोताप्योः । (3/3/140+141 to be read in continuation of 3/3/139 ?)

 

Learning Sanskrit in distance learning mode Lesson 6

Learning Sanskrit in distance learning mode

Lesson 6 षष्ठः पाठः ।

Pronouns सर्वनामानि ।

Having learnt Verbs and their derivatives, study of pronouns will make it easy to compose simple sentences, such as “He goes” सः गच्छति ।

From English grammar we know eight basic pronouns -

First person – I (singular) , we (plural)

second person – Thou (or you) (singular), you (plural)

Third person – He, she, it (singular) and they (plural)

In Sanskrit they are

प्रथम पुरुष – अस्मद् इति मूलरूपे तस्य प्रथमाविभक्त्याम् – अहम् (एकवचन), आवाम् (द्विवचन) वयम् (बहुवचन)

द्वितीय पुरुष – युष्मद् इति मूलरूपे तस्य प्रथमाविभक्त्याम् – त्वम् (एकवचन) युवाम् (द्विवचन) यूयम् (बहुवचन)

तृतीय पुरुष – एकवचन सः (पुल्लिंगी), सा (स्त्रीलिंगी), तत् (नपुंसकलिंगी)

- द्विवचन तौ (पुल्लिंगी तथा नपुंसकलिंगी) ते (स्त्रीलिंगी)

- बहुवचन ते (पुल्लिंगी तथा नपुंसकलिंगी) ताः (स्त्रीलिंगी)

Pronouns, like nouns and adjectives have root words. So they have declensions by gender, number and case.

The root words are -

प्रथम पुरुष – अस्मत् (अथवा अस्मद्)

द्वितीय पुरुष – युष्मत् (अथवा युष्मद्)

तृतीय पुरुष – तत् (अथवा तद्)

We have other pronouns such as interrogative pronouns

who – किम् पुल्लिंगे कः स्त्रीलिंगे का

what – किम् प्रायः नपुंसकलिंगी

and indicative pronouns

this – अदस्, इदम्, एतत् (अथवा एतद्)

that – तत्

all – सर्व This is also considered as being a numerical adjective of indefinite number.

For every one of the pronouns we must learn by heart the declensions by all three genders, in all eight cases and in all three numbers, total 72. But learning them by heart is not a problem, because they can be recited in a good rhyming, like a poem or a hymn.

The pronouns of first and second person do not have declensions changing by gender. That is some simplicity.

One can conduct simple conversations using pronouns -

कः त्वम् ? अहं श्रीपादः ।

का सा ? सा सरस्वती ।

किं तत् ? तत् पुस्तकम् ।

कः अयम् ? सः मम मित्रम् ।

कस्य एतत् पुस्तकम् ? तत् मम पुस्तकम् ।

के यूयम् ? वयम् सर्वे विद्यार्थिनः ।

Continuing from previous lesson पूर्वाभ्यासतः

Towards the end of Lesson 5, there was the third phase of the commonplace conversation of a teacher seeking introduction of students in a class.

Third aspect of Introductory conversation

परिचय-संभाषणस्य तृतीयः विषयः

In the third aspect of introductory conversation the question would be “where do you stay?”

प्रश्नः भवति “त्वं कुत्र वससि ?” अथवा “कुत्र तव निवासः ?”

आदरेण तु “कुत्र वसति भवान् ?” अथवा “कुत्र भवतः निवासः ?”

A specimen example of a reply to such question was also given.

अस्य प्रश्नस्य उत्तरस्य प्रमाणं एतद्विधं भविष्यति –

अहं मुम्बापुर्यां

“मालाड (पूर्व)”-उपनगरे,

“जनरल अरुणकुमार वैद्य”-मार्गे,

“शुची-हाइट्स्” सौधे

२०१ (द्विः-शून्यं-एकं अथवा द्विशतकाधिकं एकं)-क्रमाङ्किते गृहे

निवसामि ।

Then the self-study assignment was given for everyone to compose one’s own answer to such question.

एतद्विधेन प्रमाणेन स्वाध्यायः सूचितः आसीत्, प्रत्येकेन “त्वं कुत्र वससि ?” अस्य प्रश्नस्य स्वकीयं उत्तरं संगठितव्यम् लेखनीयम् च ।

In the specimen example there is the house number, 201. As we know, numbers are Cardinal and Ordinal. All numbers are mostly used as numerical adjectives. Being adjectives, the rule, “What gender, what number and what case is of the noun, that gender, that number and that case is of the adjective also.” very much applies to numerical adjectives, whether cardinal or ordinal.

यल्लिंगं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेषस्य ।

तल्लिंगं तद्वचनं सैव विभक्तिर्विशेषणस्यापि ॥

Simple example of ordinal numerical adjectives is the way numbers of chapters in a scripture like गीता are referred to प्रथमोऽध्यायः, द्वितीयोऽध्यायः, तृतीयोऽध्यायः …… अष्टादशोऽध्यायः ।

One can get ordinal numerical adjectives for ordinals up to 90 in the tenth Skandh of Shreemad-bhaagavata-mahaapuraaNam!!

Influence of gender on Cardinal numerical adjectives can be understood by following examples.

Singular – एकः बालः, एका माला, एकं पुस्तकम् ।

Dual – द्वौ पुरुषौ, द्वे भगिन्यौ, द्वे नयने ।

Plural (three) – त्रयः कालाः, तिस्रः देव्यः, त्रीणि लिङ्गानि ।

Plural (four) – चत्वारः अध्यायाः, चतस्रः वाचाः, चत्वारि वाक्पदानि ।

Cardinal numerical adjectives of numbers from 5 to 19 have common declensions in all three genders.

पञ्च आननानि, पञ्च प्राणाः,  षट् दोषाः, षट् शास्त्राणि, सप्त सुराः, अष्ट दिशः, नव ग्रहाः, दश अंगुल्याः ।

In the previous lesson we also had two verses. Let us study them one by one.

The first one listed names of the ten tenses and moods of any verb.

लट् वर्तमाने लोट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा ।

विध्याशिषौ लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः ॥

The verse becomes easier to understand by considering its parts i.e. by studying it by phrases

लट् वर्तमाने There is one type of present tense वर्तमानः and is called as लट्

लोट् वेदे The name for imperative mood  वेदः is लोट् The imperative mood is also called as आज्ञार्थः

भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा There are three types of past tense भूतः, called by the names लुङ् लङ् and लिट् These are also called as भूतः, अनद्यतन-भूतः परोक्षभूतः

विध्याशिषौ लिङ्लोटौ For the advocative and benedictive moods विधि and आशिष the names are लिङ् and लोट् respectively.

लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः There are three types of future tense called by names लुट् लृट् and लृङ् These are also called as अनद्यतनभविष्यन्, भविष्यन्, संकेतार्थः

There is only one conjugated word लिटस्तथा = लिटः + तथा

There are two compound words विध्याशिषौ and लिङ्लोटौ

विध्याशिषौ = विधिः च आशिषः च इतरेतर-द्वंद्वः

लिङ्लोटौ = लिङ् च लोटः च इतरेतर-द्वंद्वः

There is not much of word-by-word grammar to be understood for this verse, because there is no verb or verbal derivatives in any of the phrases. Also लट् लोट् लुङ् लङ् लिट् लिङ् लोट् लुट् लृट् लृङ् all these are just the proper nouns, given names. All of them are to be understood to be masculine, first case singular as is obvious particularly from लिटः Yet they convey the meaning implicitly, for example,

लट् वर्तमाने = वर्तमाने लट् (प्रकारः अस्ति ।)

लोट् वेदे = वेदे लोट् (प्रकारः अस्ति ।)

भूते लुङ् लङ् तथा लिटः (इति प्रकाराः सन्ति ।)

विधौ लिङ् (प्रकारः अस्ति ।)

आशिषे लोट् (प्रकारः अस्ति ।)

भविष्यतः लुट् लृट् लृङ् च (प्रकाराः सन्ति ।)

The second verse was

पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासा ।

अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूव ॥

By breaking the conjugations, सन्धिविच्छेदान् कृत्वा

पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिका अधिष्ठितकालिदासा ।

अद्य अपि तत्तुल्यकवेः अभावात् अनामिका सार्थवती बभूव ॥

The composition is already in good syntax. So there is not much need to do as अन्वयः

पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिका अधिष्ठितकालिदासा (बभूव)।

अद्य अपि तत्तुल्यकवेः अभावात् अनामिका सार्थवती बभूव ।

समास-विग्रहाः

(१) गणनाप्रसङ्गे -> पुल्लिंगे प्रथमाविभक्त्यां एकवचने च गणनाप्रसङ्गः = गणनायाः प्रसङ्गः -> षष्ठी-तत्पुरुष-समासः

(२) अधिष्ठितकालिदासा = अधिष्ठितः कालिदासः यस्याम् सा (कनिष्ठिका) -> सप्तमी्-बहुव्रीहि-समासः

(३) तत्तुल्यकवेः -> पुल्लिंगे प्रथमाविभक्त्यां एकवचने च तत्तुल्यकविः । तेन तुल्यः  तत्तुल्यः तृतीया-तत्पुरुष-समासः । तत्तुल्यः कविः कर्मधारय-समासः

(४) सार्थवती = अर्थेन सह सार्थम् उपपद-तत्पुरुष-समासः । यथा सार्थम् सार्थवत् (नपुंसकलिंगी) सार्थवती (स्त्रीलिंगी) ।

Meanings and grammar

पुरा = In old times अव्ययम्

कवीनां = of poets “कवि” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

गणनायाः प्रसङ्गे = at the event of making a count

गणनायाः = “गणना” इति स्त्रीलिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

प्रसङ्गे = “प्रसङ्ग” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

कनिष्ठिका = little finger “कनिष्ठिका” इति स्त्रीलिंगी नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

अधिष्ठितकालिदासा = one on whom Kalidasa was placed (counted)

अधिष्ठितः अधि + स्था (१ प. तिष्ठति, स्थित) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचक-धातुविशेषणस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च

कालिदासः = कालेः दासः इति षष्ठी-तत्पुरुष-समासः ।

बभूव = became भू (१ प. भवति, भूत) इति धातुः । तस्य परोक्षभूतकाले तृतीय-पुरुषे एकवचनम् ।

अद्य = today अव्ययम्

अपि = even अव्ययम्

तत्तुल्यकवेः = poet comparable to him “तत्तुल्यकवि” इति सामासिकं पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

अभावात् = want of

अनामिका = ring finger, actually the finger which has no name in Sanskrit

सार्थवती = meaningful of its name

बभूव = became

On the whole, the meaning of the verse is –>

In old times, when counting started of (well-known) poets, (name) Kalidasa was placed on the little finger. For want of (another) poet comparable to him even till date, the finger, which has no name, became meaningful of its name (i.e. “no name” finger).

The English names of fingers are little finger, ring finger, middle finger, index finger and thumb. The Sanskrit names are कनिष्ठिका, अनामिका, मध्यमा, तर्जनी, अङ्गुष्ठः The first four names are feminine. The last one is masculine.

Names of fingers is a good point to carry the thought further to know the names of different parts of our body. Interestingly names of parts from head to toe are beautifully enlisted in “raama-rakShaa-stotram” a prayer to seek protection by Lord Rama. There are as many as twenty parts enlisted and twenty words describing Rama in as many ways!!

रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।

शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥४॥

कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती ।

घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥५॥

जिव्हां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः ।

स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥६॥

करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।

मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥७॥

सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः ।

ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥८॥

जानुनी सेतुकृत् पातु जङ्घे दशमुखान्तकः ।

पादौ विभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥९॥

Likewise the word “raama” is a vowel-ending proper noun. Its singular declensions from first i.e. nominative to eighth i.e. vocative case are used in the following verse.

रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे ।

रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ॥

रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम् ।

रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥

This verse is in a meter वृत्तम् known as “शार्दूलविक्रीडितम्” a meter having 19 letters in each line, each letter having a weightage 1 or 2 लघु अथवा गुरु depending on the syllabic strength मात्रा of the letter अक्षरम्. Group of three syllables is called as a गणः  All the permutations of weightages are summarised by their respective names in a single line

यमाताराजभानसलग(म्)

’य’ गणः = यमाता = १-२-२ अथवा ल-गु-गु

’म’ गणः = मातारा = २-२-२ अथवा गु-गु-गु

’त’ गणः = ताराज = २-२-१ अथवा गु-गु-ल

’र’ गणः = राजभा = २-१-२ अथवा गु-ल-गु

’भ’ गणः = भानस = २-१-१ अथवा गु-ल-ल

’न’ गणः = नसल = १-१-१ अथवा ल-ल-ल

स्वतंत्र-मात्रा ल = लघु = १, ग = गुरु = २

शार्दूलविक्रीडिते प्रत्येकचरणे गणाः म-स-ज-स-त-त-ग इति क्रमेण । अतः तस्य लक्षणं कथ्यते ->

सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ।

स्वाध्यायाः -

1) “raama-rakShaa-stotram” is a sweet good prayer worth learning by heart. See how much and how good and how soon you can do that. In many Indian households, children learn it at very young age of about eight years. It would be useful to learn at least the above passage of 6 verses.

2) Check how the verse रामो राजमणिः conforma to शार्दूलविक्रीडितम् |

3) Learn by heart all the declensions (by gender, number and case) of vowel-ending nouns, especially देव, वन and माला. Note that  देव is अ-कारान्तं पुल्लिंगी नाम, also वन is अ-कारान्तं नपुंसकलिंगी नाम and माला is आ-कारान्तं स्त्रीलिंगी नाम

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 97

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 97
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्त-नवतितमः (९७) पाठः ।

At the forum samskrita@googlegroups.com an interesting discussion emerged on the following सुभाषितम् -

 दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य।

यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥

Exercise 1 Rewrite these by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु ।

दानं भोग: नाश: तिस्र: गतय: भवन्ति वित्तस्य।
य: न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गति: भवति ॥

अत्र सन्धयः -

1. भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति = भोग: नाश: तिस्र: गतय: भवन्ति
• भोग: नाश: = भोगो नाश: (विसर्ग-संधिः)
• नाश: तिस्र: = नाशस्तिस्र: (विसर्ग-संधिः)
• तिस्र: गतय: = तिस्रो गतय: (विसर्ग-संधिः)
• गतय: भवन्ति = गतयो भवन्ति (विसर्ग-संधिः)
2. यो न = य: न (विसर्ग-संधिः)
3. गतिर्भवति = गति: भवति (विसर्ग-संधिः)

all सन्धि-s are विसर्ग-संधि-s !

Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

1. (वित्तस्य) दानं भवति ।
2. (वित्तस्य) भोग: भवति ।
3. (वित्तस्य) नाश: भवति ।
4. (इति) वित्तस्य तिस्र: गतय: भवन्ति ।
5. य: (वित्तम्) न ददाति,
6. (वा यः) (वित्तम्) न भुङ्क्ते,
7. तस्य तृतीया गति: भवति ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश- क्रमाङ्कः	उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम्	कर्तृपदम्	कर्मपदम् अथवा पूरकपदम्	अव्ययम्,इतरे शब्दाः	क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम्	वाक्यांशस्य प्रकारः
१		दानं		वित्तस्य	भवति	प्रधान:
२		भोग:		वित्तस्य	भवति	प्रधान:
३		नाश:		वित्तस्य	भवति	प्रधान:
४	(इति)	तिस्र: गतय:		वित्तस्य	भवन्ति	प्रधान:
५		य:	(वित्तम्)		न ददाति	गौणः
६	(वा)	(यः)	(वित्तम्)		न भुङ्क्ते	गौणः
७	तस्य	तृतीया गति:			भवति	प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.

1. (वित्तस्य) दानं भवति ।
2. (वित्तस्य) भोग: भवति ।
3. (वित्तस्य) नाश: भवति ।
4. (इति) वित्तस्य तिस्र: गतय: भवन्ति ।
5. य: (वित्तम्) न ददाति,
6. (वा यः) (वित्तम्) न भुङ्क्ते,
7. तस्य तृतीया गति: भवति ।

१ वित्तस्य “विद्” तुदादि (६) सेट् उ इति (= विल्लृ लाभे to gain, to acquire) धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि “वित्त” (= what is acquired, wealth) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२ दानम् “दा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् उ (= डुदाञ् दाने to give, to donate) धातुः । तस्मात् “दान” (= giving, donation, philanthropy) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ भवति “भू” इति भ्वादि (१) सेट् प (=भ्वादि सत्तायाम् to be) धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
४ भोग: “भुज्” इति रुधादि (७) अनिट् उ (= पालनाभ्यवहारयोः to enjoy, to consume) धातुः । तस्मात् “भोग” (= enjoyment, consumption) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ नाश: “नश्” दिवादि (४) अनिट् वेट् प इति (= णश अदर्शने to become non-existent) धातुः । तस्य प्रयोजकात् “नाश” (= destruction) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
६ तिस्र: “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
७ गतय: “गम्” इति भ्वादि (१) अनिट् प (=गम्लृ गतौ to go) धातुः । तस्मात् “गति” (= going, speed, velocity, course of movement) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
८  भवन्ति “भू” इति भ्वादि (१) सेट् प (=भ्वादि सत्तायाम् to be) धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
९ ददाति “दा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् उ (= डुदाञ् दाने to give, to donate) धातुः । अत्र परस्मैपदी । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१० भुङ्क्ते “भुज्” इति रुधादि (७) अनिट् उ (= पालनाभ्यवहारयोः to enjoy, to consume) धातुः । अत्र आत्मनेपदी । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning -

1. (वित्तस्य) दानं भवति । = Giving becomes of wealth
2. (वित्तस्य) भोग: भवति । = Enjoyment becomes of wealth
3. (वित्तस्य) नाश: भवति । = Non-existence becomes of wealth
4. (इति) वित्तस्य तिस्र: गतय: भवन्ति । = (Like this) there are three courses for wealth
5. य: (वित्तम्) न ददाति, = He who does not give wealth
6. (वा यः) (वित्तम्) न भुङ्क्ते, = (Or he, who) does not enjoy wealth
7. तस्य तृतीया गति: भवति ।= Such person suffers the third course

Overall Meaning -
Wealth can be (1) given; it can be (2) enjoyed or it can (3) suffer destruction. Like this there are three courses or options for wealth.
He, who has wealth (but) neither gives nor enjoys, (himself) suffers the third course – destruction !

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we set the verse in four quarters -

दानं भोगो नाशस् – वर्णाः ६
२-२ २-२ २-२ इति १२ मात्राः
तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । वर्णाः ११
२-२ १-१-२ १-२-१ २-२-(२) इति १८ मात्राः
यो न ददाति न भुङ्क्ते – वर्णाः ८
२ १ १-२-१ १ २-२ इति १२ मात्राः
तस्य तृतीया गतिर्भवति । वर्णाः १०
२-१ १-२-२ १-२-१-१-(२) इति १५ मात्राः

अत्र “आर्या”-नामकं मात्रावृत्तम्  । अस्य लक्षणम् -

यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि ।
अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ।।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

६-१ In the first line, three courses/options of what can happen to wealth from the doer’s action are detailed. In the second line, what can happen to the doer, by improper action of doer with the wealth. This transposition of action from the acted upon to the actor is a sort of poetic figure of speech अर्थालङ्कार  Some 102 अर्थालङ्कार-s are listed at http://sanskritworld.in/alankara/ along with hyperlinks to explanations and examples of most of them. The अर्थालङ्कार here may qualify to be called as परिवृत्तिः
६-२ This सुभाषितम् does not speak about how wealth can grow. There is another सुभाषितम् which tells about wealth of knowledge, which just doesn’t get spent. न चोरहार्यम् न च राजहार्यम् । न भ्रातृभाज्यम् न च भारकारि । व्यये कृते वर्धत एव नित्यम् । विद्याधनम् सर्वधनप्रधानम् ॥ This was studied in Lesson # 16.
६-३ When counting syllabic instants मात्राः for the last quarter, तस्य तृतीया गतिर्भवति it should be noted that they were counted as २-१ १-२-२ १-२-१-१-(२)

• The count for ति in गतिर्भवति is 2. This is because the next letter र्भ has two consonants together.
• But count for स्य in तस्य तृतीया is only 1. The following letter तृ does not have two consonants. It is actually त् + ऋ (consonant + short vowel) and not त् + रु (=त्रु as in शत्रु) . Care has to be taken when pronouncing तस्य तृतीया. It must not be pronounced with any stress or emphasis on स्य. Unwarranted stress on स्य may cause तस्य तृतीया to get pronounced as तस्य त्रुतीया. That will be wrong.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

अनुक्रमणिका ८१-१००

पाठ-क्रमाङ्कः	सुभाषितम्
८१	विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधिः । विपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहाय्याश्च कपयः । तथाप्येको रामः सकलमवधीद्राक्षसकुलम् । क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥
८२	वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ।।
८३	अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव च नैव च । अजापुत्रं बलिं दद्यात् देवो दुर्बलघातकः ।।
८४	अमंत्रमक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनौषधम् । अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ॥
८५	न दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः । अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति ।।
८६	योजनानां सहस्रं तु शनैर्गच्छेत्पिपीलिका । अगच्छन् वैनतेयो ऽ पि पदमेकं न गच्छति ।।
८७	सुश्रान्तो ऽ पि वहेद्भारं शीतोष्णं न च पश्यति । संतुष्टश्चरते नित्यं त्रीणि शिक्षेच्च गर्दभात् ।।
८८	स्तोकं स्तोकं ग्रसेद्-ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद्-वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ।। श्रीमद्भागवते ११-८-९ ।।
८९	अणुभ्यश्च महद्-भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्-पदः ।। श्रीमद्भागवते ११-८-१०।।
९०	ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः !
९१	मरणान्तानि वैराणि निवृत्तं नः प्रयोजनम् । क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ।। श्रीरामायणे ।।६-१०९-२६।।
९२	यथा काष्ठं च काष्ठं च समायेतां महोदधौ । समेत्य च व्यपायेतां कालमासाद्य कञ्चन ।।१।। एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ।।२।।
९३	आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु तमाचार्यं प्रचक्षते ॥
९४	बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते । न विद्यया केनचिदुद्ध्रृतं कुलं (अथवा – न छन्दसा केनचिदुद्ध्रृतं कुलं) हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः ।।भर्तृ.सं.६२५।।
९५	पथ्ये सति गदार्तस्य किमौषधिनिषेवणैः । पथ्येऽसति गदार्तस्य किमौषधिनिषेवणैः ॥१।। अनधीते महाभाष्ये व्यर्था सा पदमञ्जरी । अधीते तु महाभाष्ये व्यर्था सा पदमञ्जरी ॥२।।
९६	सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव हि संपदः ॥ (किरातार्जुनीयम् २.३०)

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 96

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 96
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य षट्-नवतितमः (९६) पाठः ।

One Mr. Brian Ruppenthal wanted to know where one can find the context of the phrase अविवेकः परमापदां पदम् ।

Dr. H. N. Bhat provided the complete verse. And it is a good सुभाषितम् to study in these lessons.

सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् ।

वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव हि संपदः ॥ (किरातार्जुनीयम् २.३०)

Exercise 1 Rewrite these by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु ।

सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमा-आपदां पदम् ।

वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयं एव हि संपदः ॥ (किरातार्जुनीयम् २.३०)

अत्र सन्धयः -

1. क्रियाम् अविवेकः = क्रियामविवेकः (व्यञ्जन-संधिः)
2. परमापदाम् =  परमा-आपदाम् (स्वर-संधिः)
3. स्वयमेव = स्वयं एव (व्यञ्जन-संधिः)
4. किरातार्जुनीयम् = किरात-अर्जुनीयम्

The first संधि is not actually shown. It can be seen that when putting the verse into four quarters,  the words क्रियाम् and अविवेकः would be at the end of first quarter and at the beginning of second quarter respectively. Hence it becomes better to leave them to be without their सन्धि.

Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

1. (मनुजः) क्रियाम् सहसा न विदधीत । प्रधान-वाक्यांशः ।
2. अविवेकः परमा-आपदां पदम् (भवति) । प्रधान-वाक्यांशः ।
3. गुणलुब्धाः संपदः विमृश्यकारिणं स्वयं एव हि वृणते हि । प्रधान-वाक्यांशः ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश- क्रमाङ्कः	उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम्	संबन्धसूचकम्	कर्तृपदम्	कर्मपदम् अथवा पूरकपदम्	क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम्	इतरे शब्दाः
१	सहसा		(मनुजः)	क्रियाम्	न विदधीत
२			अविवेकः	पदम्	(भवति)	परमा-आपदाम्
३			गुणलुब्धाःसंपदः	विमृश्यकारिणम्	वृणते	स्वयं एव हि हि

स्वाध्यायः ३

• अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
• आ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

• 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
• 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.

1. (मनुजः) क्रियाम् सहसा न विदधीत ।
2. अविवेकः परमापदां पदम् (भवति) ।
3. गुणलुब्धाः संपदः विमृश्यकारिणं स्वयं एव हि वृणते हि ।
4. किरातार्जुनीयम्

१ मनुजः “मनुज” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

• १-१ मनुतः (मनुवंशे) जातः इति मनुजः । उपपद-तत्पुरुषः ।
• १-२ मनुतः “मनु” (= the personage regarded as the progenitor of human race) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्मात् “तः”-प्रत्ययेन (तं गृहीत्वा अग्रतः = ahead from the one) इत्यर्थेन तद्धितम् मनुतः (= ahead from Manu) ।
• १-३ जातः “जन्” (= to be born) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “जात” (= born) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• १-४ मनुजः = descendant of Manu, human being, any person. (Has the English word “Man” also a derivation from Manu ?

२ क्रियाम् “कृ” ८ उ (= to do) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “क्रिया” (= action) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ सहसा (= in a hurry) इति अव्ययम् ।
४ विदधीत “वि + धा” ३ उ (= to do, to indulge in) इति धातुः । अत्र आत्मनेपदी । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् । नपुंसकलिङ्गि ।
५ अविवेकः “अविवेक” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

• ५-१ न विवेकः अविवेकः । नञ्-तत्पुरुषः ।
• ५-२ विवेकः “वि + विच्” ३, ७ उ (= to discern) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “विवेक” (= discretion) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• ५-३ अविवेकः = indulgence without discretion

६ परमापदाम् “परमापत्” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

• ६-१ परमा आपत् इति परमापत् । कर्मधारयः ।
• ६-२ परमा “परम” (= extreme) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• ६-३ आपदाम् “आ + पत्” १ प (= to befall) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “आपत्” (= trouble) । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
• ६-४ परमापत् = extreme trouble

७ पदम् “पद” (= step) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ गुणलुब्धाः “गुण-लुब्ध” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

• ८-१ गुणेन लुब्धा इति गुणलुब्धा । तृतीया-तत्पुरुषः ।
• ८-२ गुणेन “गुण’ (= characteristics, usually a virtue) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
• ८-३ लुब्धा “लुभ्” ४ प (= to entice) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “लुब्ध” । अत्र स्त्रीलिङ्गि (= enticed) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• ८-४ गुणलुब्धा = enticed by virtue, enticed by virtuosity

९ संपदः “संपद्” (= wealth, glory) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
१० विमृश्यकारिणम् “विमृश्यकारिन्” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

• १०-१ विमृश्य करोति इति विमृश्यकारिन् = one who acts on exercising discretion
• १०-२ विमृश्य “वि + मृश्” ६ प (= to discern) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् “विमृश्य” (= on exercising discretion) ।

११ वृणते “वृ” १, ५, ९ उ (= to choose, to favour) इति धातुः । अत्र नवमगणे आत्मनेपदी । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
१२ किरातार्जुनीयम् इति सामासिकं तद्धितं च विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

• १२-१ किरातः च अर्जुनः च किरातार्जुनौ इति इतरेतर-द्वन्द्वः ।
• १२-२ किरातार्जुनयोः इदं किरातार्जुनीयम् इति तद्धितम् विशेषणम् ।
• १२-३ किरातः “किरात” (= ) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
• १२-४ किरातार्जुनीयम् = something which is related to Kiraata and Arjuna

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning -

(मनुजः) क्रियाम् सहसा न विदधीत ।
One should not indulge in action in a hurry.
अविवेकः परमा-आपदां पदम् (भवति) ।
Indiscretion becomes a step towards extreme troubles
गुणलुब्धाः संपदः विमृश्यकारिणं स्वयं एव हि वृणते हि ।
Glory (good results) always enticed by virtuosity prefer one who exercises discretion.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we set the verse in four quarters -

सहसा विदधीत न क्रियाम् । वर्णाः १०
अविवेकः परमापदां पदम् । वर्णाः ११
वृणते हि विमृश्यकारिणं । वर्णाः १०
गुणलुब्धाः स्वयमेव हि संपदः ॥ वर्णाः १२

अत्र किमपि मात्रावृत्तम्  ? It has been suggested that the word हि in the last line is extra. The last line is hence to be read as गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः । वर्णाः ११ Then there emerges a discipline of alternate lines being of । वर्णाः १० and ११. This is then वियोगिनी-वृत्तम् . Thanks to Dr. Avinash Sathye for pointing out that exactly this verse is quoted in Apte’s dictionary as example of वियोगिनी-वृत्तम्.
Category of वृत्तानि wherein similarity is by parts is called as अर्धसमवृत्तानि. वियोगिनी-वृत्तम् is a meter in this category.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।
६-१ किरातार्जुनीयम् is a poem composed by poet भारवि. It is based on an incident mentioned in महाभारतम् ।
६-२ Following information is obtained from http://sa.wikipedia.7val.com/wiki/किरातार्जुनीयम्

कवि परिचयः

किरातार्जुनीयम् महाकविना भारविणा रचितमॆकम् महाकाव्यम् अस्ति । भारवेः एषा एका एव स्वना उपलभ्यतॆ । आवन्तिसुन्दरीकथानुसारॆण महाकविः दण्डी भारवेः प्रपौत्रः आसीत् । एषः कौशिकगॊत्रीयः आसीत् । अस्य पूर्वजाः गुर्जरप्रदॆशस्य आनन्दपुरनगरॆ वसन्ति स्म । नारायणस्वामिः तस्य पिता । भारवॆः मूलनाम दामोदरः आसीत् । भारविः तस्य उपाधिः आसीत् ।

कृति परिचयः

किरातार्जुनीयस्य कथानकस्य मूलाधारः महाभारतम् अस्ति । महाभारतस्य अष्टादशसर्गेषु वनपर्वेषु विभक्ता किरातार्जुनीयस्य कथा अस्ति । अत्र किरातः तत्वॆषधारी शिवः अस्ति । महाभारतात् संक्षिप्त कथानकं स्वीकृत्य भारविः स्वकल्पनाभिः काव्यप्रतिभया च कथानकॆ मौलिकतां उत्पादितवान् । महाभारतस्य शैली सरला अस्ति किन्तु किरातार्जुनीयस्य शैली क्लिष्टा अलंकृता च अस्ति । महाकाव्यलक्षणानुरोधेन भारविः स्थानॆ स्थानॆ ऋतु- पर्वत- नदी- वन- प्रातः-सन्ध्यादीनाम् अपि सुन्दरम् वर्णनम् कृतवान् । भारवेरर्थगौरवम् इत्युक्त्यनुसारम् किरातर्जुनीयस्य अर्थगौरवम् अति प्रसिद्धम् अस्ति । चित्रकाव्यस्य चमत्कारं प्रदर्शयन् भारविः एकव्यंजनस्य प्रयोगेणापि श्लोकानां निर्माणं कृतवान् ।

उदाहरणार्थं श्लोकमॆकम् अत्र दत्तम् ।

न नोननुन्नो नुन्नानो (नुन्नेनो ?) नाना नानानना ननु ।
नुन्नोऽनुन्नो ननुन्नेना नानेना नुन्ननुन्ननुत् ॥ किरा. ॥

६-३ The श्लोक: composed using only  single consonant न makes an interesting study, though a tough one. We shall attempt it in the next lesson.

• ६-३-१ In a book “The wonder that is Sanskrit” published by Sri Aurobindo Society, Pondicherry in association with Mapin Publishing, Ahmedabad I notice the third word mentioned as नुन्नेनो in place of नुन्नानो mentioned at http://sa.wikipedia.7val.com/wiki/किरातार्जुनीयम् ।
• ६-३-२ I did notice some errors in the extract from http://sa.wikipedia.7val.com/wiki/किरातार्जुनीयम् quoted above. I already corrected them above. That leaves room to believe that नुन्नेनो as mentioned in the book “The wonder that is Sanskrit” may be more correct.

६-४ The mention भारवेरर्थगौरवम् is a part of a shloka which brings out specialties of different Sanskrit poets. It reads as follows -

उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् ।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।।

६-५ In the note under (६-२) it is mentioned that भारविः was not the real name of the poet. It was his pen name. See “…भारवॆः मूलनाम दामोदरः आसीत् । भारविः तस्य उपाधिः आसीत् ।….”

• I am left wondering about the coining of the pen name as भारविः. I guess it could have been derived as भाति रविः इव इति भारविः One who shines like the sun !

६-६ I seek guidance on the name of the meter of this सुभाषितम्

शुभमस्तु !
-o-O-o-