Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 80

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 80

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अशीतितमः (८०) पाठः ।

In the previous lesson, it was mentioned “क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति, न उपकरणे” This is not actually correct. Or this is a statement to primarily emphasize the importance of सत्त्व as the basic essential.  However for more detailed analysis of what all things are necessary for सिद्धये सर्वकर्मणाम् i.e. for fulfillment of tasks, following shloka’s from 18th chapter in श्रीमद्भगवद्गीता present a good analysis, almost as a gist of management science –

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८-१३॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टाः दैवम् चैवात्र पञ्चमम् ॥१८-१४॥

१ सन्धिविच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा –

पञ्च एतानि महा-बाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृत-अन्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्व-कर्मणाम् ॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवम् च एव अत्र पञ्चमम् ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानाम् व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ पञ्च (= five) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.२ एतानि “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.३ महाबाहो “महाबाहु” (= one who has big or strong arms) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिंगि । तस्य सम्बोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.४ कारणानि “कारण” (= reasons, provisions, elements) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.५ निबोध “नि + बुध्” १ उ. ४ आ. (= get to know, understand) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे द्वितीयपुरुषे एकवचनम् ।

२.६ मे “अस्मद्” (= I, we i.e. pronouns of first person) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.७ सांख्ये “सांख्य” (= name of “sAnkhya” philosophy) इति नपुंसकलिंगि विशेषनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ कृत-अन्ते “कृतान्त” (= end of “kRuta” epoch) इति सामासिकं पुल्लिंगि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.८.१ कृतस्य अन्तः = कृतान्तः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.८.२ कृतस्य “कृत” (= name of “kRuta” epoch) इति पुल्लिंगि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.३ अन्तः “अन्त” (= end) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.९ प्रोक्तानि “प्र + वच्” २ प. (= pronounce) इति धातुः । तस्मात् भूतकलवाचकम् विशेषणम् “प्रोक्त” (= pronounced) । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य द्वितीयाविभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१० सिद्धये “सिध्” ४ प. (= to attain, to fulfill) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिंगि नाम “सिद्धि” (= ) । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.११ सर्व-कर्मणाम् “सर्वकर्म” (= all tasks) इति सामासिकम् नपुंसकलिंगि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • २.११.१ सर्वम् कर्म = सर्वकर्म । कर्मधारयः ।
  • २.११.२ सर्वम् “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.११.३ कर्म “कर्मन्” (= task) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१२ अधिष्ठानम् “अधि + स्था” १ प. (= to stand firm, to provide good foundtion, to be right place or location) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिंइगि नाम “अधिष्ठान” (= firm stand, status, right or appropriate place or location) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१३ तथा (= likewise, similarly) इति अव्ययम् ।

२.१४ कर्ता “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “कर्तृ” (= doer) । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१५ करणम् “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “करण” (= tools and implements and equipment and materials related to a task) । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१६ च (= and) इति अव्ययम् ।

२.१७ पृथग्विधम् “पृथग्विध” (= of various kinds) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.१७.१ पृथग्विधम् = पृथक् विधाः यस्य तत् । बहुव्रीहिः ।
  • २.१७.२ पृथक् (= various) इति विशेषणात्मकं अव्ययम् ।
  • २.१७.३ विधाः “विध” (= kind, type, variety) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१८ विविधाः “विविध” (= various, different) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिंगि “विविधा” । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१९ पृथक् (= different, independent of each other) इति विशेषणात्मकं अव्ययम् ।

२.२० चेष्टाः “चेष्ट्” १ आ. (= to conduct an action) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिंगि नाम “चेष्टा” (= action, activity) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.२१ दैवम् “दैव” (= related to Gods) इति विशेषणम् तथा नपुंसकलिंगि नाम (= providence) इति अर्थेण । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२२ एव (= only) इति अव्ययम् ।

२.२३ अत्र (= here) इति अव्ययम् ।

२.२४ पञ्चमम् “पञ्चम” (= fifth) इति क्रमवाचकम् संख्याविशेषणम् । अत्र नपुम्सकलिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

३.१ महा-बाहो सर्व-कर्मणाम् सिद्धये सांख्ये कृत-अन्ते मे प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि निबोध । = You, the strong-armed (Arjuna), understand these five elements for fulfillment of tasks, (which) were pronounced by me in sAnkhya philosophy at the end of kRuta epoch.

३.२ अधिष्ठानं तथा कर्ता पृथग्विधम् करणं च विविधाः पृथक् च चेष्टाः दैवम् च अत्र पञ्चमम् एव । = appropriate location, likewise, the doer, variety of tools, implements, materials and equipment, variety of actions (activities, play of energies) and also providence the fifth one.

४ टिप्पणयः ।

४.१ To decipher the meter by first setting the verses in four quarters –
प्रथमः (१८-१३) श्लोकः –

पञ्चैतानि महाबाहो | वर्णाः ८
२-२-२-१-१-२-२-२ इति मात्राः ।

कारणानि निबोध मे । वर्णाः ८
२-१-२-१-१-२-१-२ इति मात्राः ।

सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि । वर्णाः ८
२-२-१-२-२ २-२-(२) इति मात्राः ।

सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥वर्णाः ८
२-१-२ २-१-२-१-२ इति मात्राः ।
द्वितीयः (१८-१४) श्लोकः –
अधिष्ठानं तथा कर्ता । वर्णाः ८
१-२-२-२ १-२ २-२ इति मात्राः ।

करणं च पृथग्विधम् । वर्णाः ८
१-१-२ १ १-२-१-२ इति मात्राः ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टाः । वर्णाः ८
१-१-२-१ १-२-२-२ इति मात्राः ।

दैवम् चैवात्र पञ्चमम् । वर्णाः ८
२-२ २-२-१ २-१-२ इति मात्राः ।

In both the verses, in all quarters, fifth is short (1) and sixth is long, the seventh is alternately long and short, thus conforming to अनुष्टुभ् छन्दः i.e. श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुःपादयोर्-र्‍हस्वम् सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

४.२ These two verses summarise the elements of fulfillment of tasks. Since management is primarily fulfilment of tasks, these verses summarise Management Pilosophy. In 1989, I quoted these verses when delivering a talk on “Managemnt Challenges in the Third Millenium” at the silver jubilee programme of Indian Institute of Industrial Managers. As the topic suggests, I had to make a prediction of management challenges as would emerge in the third millenium. Since I am not an astrologer, and the prediction is to be for a period of 1000 years, I thought of indulging in statistical extrapolation. For doing statistical extrapolation of management thought I looked for database of management thought as old as possible. And these verses came handy. As is mentioned in the first (18-13) verse, the elements of management detailed in (18-14) were mentioned by Lord Krishna on the battle-field. That was some 5000 years ago. But, in the verse (18-13) these were pronounced towards the end of kRuta epoch in the sAnkhya philosophy.

The epochs are said to be following the sequence kRuta-tretA-dwApAra-kali. MahAbhArata and kRuShNAvatAra are said to be during dwApAra-yuga. That means between kRutAnta and mahAbhArata, whole of tretA-yuga passed. That is why the philosophy had to be retold ! But basically the management thought being as old, it becomes logical to resort to statistical extrapolation, right ?

As an exercise in statistics I laid out data of management thoughts as follows –
time-references – (1) kRutAnta (2) Classical theory of economics (3) Modern Management
element (1-1) अधिष्ठानम्  (2-1) Land (3-1) Methods Sound Engineering Practices
Element (1-2) कर्ता (2-2) Labour (3-2) Men
Element (1-3) पृथग्विधम् करणम् (2-3) Capital (3-3) Money (3-4) Machines, (3-5) materials
Element (1-4) विविधाश्च पृथक्चेष्टाः (2-4) Organisation (3-6) Markets, Management
Element (1-5) दैवम् (2-4) Organisation (3-6) Markets, Management

By the numbers given, it can be seen that there is good one-to-one correspondence in first three elements. Actually in Modern Management they speak of 6 M’s of Management – management of Men, Machines, Materials, Methods, Money and Markets. Classical theory of economics, post-industrial revolution from late eighteenth century, in respect of economics of production speaks of four factors of production – Land Laboour, Capital and Organisation. Here, these verses detail पञ्च कारणानि | This makes seeing one-to-one correspondence for elements 4 and 5 somewhat difficult.

It came to mind that the 6 M’s of management yet do not cover overall management. So I thought it good to put “Management” as an independent item against Elements (1-4) and (1-5)

I listed (3-3), 3-4) and (3-5) against (1-3). The word पृथग्विधम् provides for all these !

४.३ Element (1-5) दैवम् merits some discussion. Theory of management by objectives (MBO) contends that if all things needed to achieve a certain objective have been managed properly, objective must be achieved. But we do see failures. Most common failures are in Marketing. If there are six companies competing for a tender, only one may succeed. Or if the order-quantity is split between two or three suppliers, that success is also a partial success. In Geetaa we are cautioned right from chapter 2 that कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन (२-४७) This is possibly re-emphasized by the mention of Element (1-5) दैवम्

In Hindi there is a good proverb, “समयसे पहले और समयसे ज्यादा किसीको कुछ नही मिलता” One would get only as much and only at a time as dictated by destiny.

One English translation of the word दैवम् is “coincidence”, which by its etymology means
co = alongside, together
incide = combine
It was with this thought that I put (2-4) Organisation against (1-5) दैवम् That does make good one-to-one correspondence, right ?

Yet दैवम् has also implicit in it the element of time. That I think is eminently missing in the theory of economics or in the theory of 6 M’s. Can we say दैवम् means Timing and Time-Management also, apart from co+incidence or Organisation / Management ?

Just for an example of Timing and Time-management, may I say, YogAsanAni are helpful for Health-Management. But they have to be exercised at the right time of the day. One needs to manage one’s time to be able to provide proper time and timing for doing YogAsanAni Yet results will differ from person to person. फलेषु अधिकारः मा कदाचन !

४.४ People seem to criticise such concepts as fatalistic philosophy – philosophy laying stress on fate. But why do they have to often hold the count-down of launching of space-shuttles ? Why did they have to stop the 27 km long (or deep) proton accelerator far too soon ? What goes wrong in these managements ? Possibly what goes wrong is not respecting the element दैवम्

Respecting दैवम् should simply mean being prayerful. In Indian tradition we embark on every other project by first offering prayers. We do this even when getting up from the bed, begging pardon of Mother Earth, pardon for putting our foot down for standing up !

४.५ Is there an aura of arrogance in Modern Management Thought, “when everything is done right, it must work” ? Arrogance is अहंकारः foremost among all vices. Geetaa cautions us of this vice so many times ! But अहंकारः is so minute, so difficult to eliminate it ! When I post my lessons and receive a positive appreciation, don’t I feel some अहंकारः that I composed a good lesson ? That very thought “I composed” is अहंकारः

४.६ I do not know how I shall transcend all अहंकारः Only way seems to be “to be prayerful” श्रीपतेः पदयुगम् स्मरणीयम् !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 79

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 79
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य नव-सप्ततितमः (७९) पाठः ।

In the context of our study of सुभाषितानि related to carrying tasks to their destiny, this सुभाषितम् is also interesting –

रथस्यैकम् चक्रम् भुजगयमिताः सप्त तुरगाः ।
निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि ।
रविर्गच्छत्येव प्रतिदिनमपारस्य नभसः ।
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥

१ सन्धिविच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा –

रथस्य एकम् चक्रम् भुज-ग-यमिताः सप्त तुरगाः ।
निरालम्बः मार्गः चरणरहितः सारथिः अपि ।
रविः गच्छति एव प्रतिदिनम् अपारस्य नभसः ।
क्रिया-सिद्धिः सत्त्वे भवति महतां न उपकरणे ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ रथस्य “रथ” (= chariot) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२ एकम् “एक” (= one) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.३ चक्रम् “चक्र”(= wheel) । इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.४ भुजगयमिताः “भुजगयमित” (= reined by serpents) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • २.४.१ भुजैः गच्छति इति भुजगः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • २.४.२ भुजगैः यमितः इति भुजगयमितः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • २.४.३ भुजैः “भुज” (= arm or side) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २.४.४ गच्छति “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • २.४.५ भुजगैः “भुजग” (= one who goes on arms, serpent) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २.४.६ यमितः “यम्” १ प. (= to restrain, to regulate, to rein in) इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “यमित” (= reined) । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.५ सप्त (= seven) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.६ तुरगाः “तुरग” (= horse) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.७ निरालम्बः “निरालम्ब” (= unsupported) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.७.१ निः (= निर्गतः) आलम्बः यस्य सः निरालम्बः । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  • २.७.२ निर्गतः “निः + गम्” १ प. (= to remove, not to provide) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् विशेषणम् “निर्गत” (= absent) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.७.३ आलम्बः “आ + लम्ब्” १ आ. (= to support) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिंगि नाम “आलम्ब” (= support) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ मार्गः “मार्ग” (= path) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.९ चरणरहितः “चरणरहित” (= without legs, lame) इति सामासिकं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.९.१ चरणाभ्याम् रहितः = चरणरहितः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • २.९.२ चरणाभ्याम् “चरण” (= leg) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • २.९.३ रहितः “रह्” १ प. १० उ. (= to deprive) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् विशेषणम् “रहित” (= deprived of) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१० सारथिः “सारथि” (= charioteer) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.११ रविः “रवि” (= sun) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१२ प्रतिदिनम् = दिने दिने । अव्ययीभावः ।

  • २.१२.१ दिने “दिन” (= day) पुल्लिंगि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१३ अपारस्य “अपार” (= endless) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.१३.१ न पारः यस्य तत् = अपारम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २.१३.२ न (= no or not) इति अव्ययम् ।
  • २.१३.३ पारः “पार” (= other end) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१४ नभसः “नभस्” (= sky) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१५ क्रियासिद्धिः “क्रियासिद्धि” (= fulfilment of task) इति सामासिकं स्त्रीलिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.१५.१ क्रियायाः सिद्धिः = क्रियासिद्धिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.१५.२ क्रियायाः “कृ” ८ उ. (=  to do, to perform a task) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिंगि नाम “क्रिया” (= task) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् ।
  • २.१५.३ सिद्धिः “सिध्” ४ प. (= to fulfill) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिंगि नाम “सिद्धि” (= fulfillment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१६ सत्त्वे “सत् + त्व = सत्त्व” (= essence, grit, capability, quality to excel) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१७ भवति “भू” १ प. (= to be) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् च ।

२.१८ महताम् “महत्” (= great) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिंगि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१९ उपकरणे “उपकरण” (= tool) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

३.१ रथस्य एकम् चक्रम् भुजगयमिताः सप्त तुरगाः निरालम्बः मार्गः सारथिः अपि चरणरहितः (एवं स्थितौ अपि) रविः प्रतिदिनम् अपारस्य नभसः गच्छति एव । = Sun goes across the endless sky every day, even when his chariot has only one wheel, seven horses of his chariot are reined in by serpents, his path provides no support, his charioteer has no legs

३.२ महतां क्रिया-सिद्धिः सत्त्वे भवति न उपकरणे । = The great fulfill their tasks by their inherent grit and capability. Their fulfillment of tasks does not depend upon tools available to them

४ टिप्पणयः ।

४.१ To decipher the meter of the verse –

रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगाः । वर्णाः १७
निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि । वर्णाः १७
रविर्गच्छत्येव प्रतिदिनमपारस्य नभसः । वर्णाः १७
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥ वर्णाः १७

रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगाः ।
(१-२-२)-(२ २-२) (१-१-१)-(१-१-२) (२-१ १)-१-२ इति मात्राः ।
य-म-न-स-भ-ल-ग इति गणाः ।

अत्र शिखरिणी वृत्तम् । अस्य लक्षणपदम् – रसैर्रुद्रैश्छिन्नः यमनसभलागः शिखरिणी ।

४.२ All the description of the sun, that his chariot has only one wheel, the seven horses of his chariot are reined by serpents, his charioteer has no legs are from mythology related to sun. sun’s chariot having seven horses is also mentioned in Rig-Veda. (Ref. – http://www.askganesha.com/stories/surya.asp)

More details about Sun God are also given at http://en.wikipedia.org/wiki/Solar_deity

४.३ Whereas many concepts about Sun and his chariot are mythological, one point is absolutely true to astrophysics. That is about all astronomical objects spinning and orbiting with no physical support whatsoever the aspect of निरालम्बः मार्गः !!! And that is true not only for sun but true for all the astronomical objects.

४.४ People will also argue that it is not the sun which goes around in the sky above. But it is also true that there are hundreds and thousands of stars, especially in the milky way. Every star is a sun and has its own solar system. In as much as the milky way is not seen every other night, all those solar systems also keep orbiting. Likewise hence our solar system ought to be orbiting. So, our sun also ought to be orbiting.

४.५ A concept of thousands of suns is well-mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता –

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥११-१२॥

४.६ All mythology is not collections of myths. There are often many scientific truths shrouded inside the garb of mythology. “Explore and find the truths !” says ईशावास्योपनिषत् – हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापि हितम् मुखम् । तत्त्वम् पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 78

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 78

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्ट-सप्ततितमः (७८) पाठः |

As mentioned in the previous lesson, now this 82nd सुभाषितम् from नीतिशतकम् by भर्तृहरि  –

क्वचिद्भूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनम् |

क्वचिच्छाकाहारी क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः |

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो |

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ||

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

क्वचित् भूमौ शय्या क्वचित् अपि च पर्यङ्क-शयनम् |

क्वचित् शाकाहारी क्वचित् अपि च शालि-ओदन-रुचिः |

क्वचित् कन्था-धारी क्वचित् अपि च दिव्य-अम्बर-धरः |

मनस्वी कार्य-अर्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ||

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च |

२.१ क्वचित् (= sometimes, somewhere) इति अव्ययम् |

२.२ भूमौ “भूमि” (= floor) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च |

२.३ शय्या “शी” २ आ. (= to lie down, to recline, to sleep) इति धातुः | तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “शय्या” (= bed, couch) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.४ अपि (= also) इति अव्ययम् |

२.५ पर्यङ्क-शयनम् “पर्यङ्क-शयन” (= sleeping on a couch) इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

  • २.५.१ पर्यङ्के शयनम् = पर्यङ्क-शयनम् | सप्तमी तत्पुरुषः ।
  • २.५.२ पर्यङ्के “पर्यङ्क” (= couch, sofa, well-laid bed) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.५.३ शयनम् “शी” २ आ. (= to lie down, to recline, to sleep) इति धातुः | तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम  “shayana” (= sleeping) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.६ शाकाहारी “शाकाहारिन्” (= eating vegetation) इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.६.१ शाकैः (एव) आहारः यस्य सः = शाकाहारी | बहुव्रीहिः |
  • २.६.२ शाकैः “शाक” (= vegetation) इति पुल्लिङ्गि वा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च |
  • २.६.३ आहारः “आ + हृ” १ उ. (= to consume, to eat) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आहार” (= diet) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.७ शाल्योदनरुचिः “शाल्योदनरुचि” (= having liking for special boiled rice) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.७.१ शाल्याः ओदनम् = शाल्योदनम् | षष्ठी-तत्पुरुषः |
  • २.७.२ शाल्योदने रुचिः यस्य सः = शाल्योदनरुचिः । बहुव्रीहिः ।
  • २.७.३ शाल्याः “शालि” (= a special type of rice, popular in Goa and Konkan in India) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम ।  तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।|
  • २.७.४ ओदनम् “ओदन” (= boiled rice) इति पुल्लिङ्गि वा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.७.५ शाल्योदने “शाल्योदन” (= boiled rice made from “shaali”-type of rice) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम वा नपुंसकलिङ्गि नाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.७.६ रुचिः “रुचि” (= taste, liking) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ कन्था-धारी “कन्थाधारिन्” (= wearing a rag) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २-८-१ कन्थां धारयति इति कन्थाधारी | उपपद-तत्पुरुषः ।
  • २-८-२ कन्थाम् “कन्था” (= a rag) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-८-३ धारयति “धृ” १० उ. (= to wear, to bear) इति धातुः | तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

२.९ दिव्य-अम्बर-धरः “दिव्य-अम्बर-धर” (= wearing shining, celestially rich garment) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २-९-१ दिव्यं अम्बरम् = दिव्याम्बरम् । कर्मधारयः ।
  • २-९-२ दिव्याम्बरं धरति इति = दिव्याम्बरधरः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • २-९-३ दिव्यम् “दिव्” ४ प. (= to shine) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “दिव्य” (= shining) | अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा वा द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-९-४ अम्बरम् “अम्बर” (= garment) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा वा द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-९-५ धरति “धृ” १ उ. (= to wear, to bear) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् |

२.१० मनस्वी “मनस्विन्” (= vehement) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.११ कार्यार्थी “कार्यार्थिन्” (= focused on task on hand) इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २-११-१ कार्यम् एव अर्थः यस्य सः = कार्यार्थी । बहुव्रीहिः ।
  • २-११-२ कार्यम् “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः | तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् अथवा पुल्लिङ्गि नाम “कार्य” (= task to be done) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-११-३ अर्थः “अर्थ” (= purpose, goal, objective) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१२ न (= without) इति अव्ययम् ।

२.१३ गणयति “गण् ” १० उ. (=to count, to pay heed to) इति धातुः | तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

२.१४ दुःखम् “दुःख” (= sorrow, trouble) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१५ सुखम् “सुख” (= happiness, pleasure, comfort) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

३.१ क्वचित् भूमौ शय्या क्वचित् च पर्यङ्क-शयनं अपि । = Sometimes (it may be) sleeping on the floor and sometimes on a well-laid bed

३.२ क्वचित् शाकाहारी क्वचित् च शाली-ओदन-रुचिः अपि । = Sometimes (it may be) eating vegetations and sometimes special bolied rice of “शाली”-variety

३.३ क्वचित् कन्था-धारी क्वचित् अपि च दिव्याम्बरधरः । = Sometimes (it may be) wearing only rags and sometimes shining robes

३.४ मनस्वी कार्यार्थी न दुःखम् सुखम् च न गणयति । = (But) a person focused on set goals and ready to persevere pays no heed to happinesses and sorrows (or to troubles or pleasures).

४ टिप्पणयः ।

४.१ To decipher the meter –

क्वचिद्भूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनम् । वर्णाः १७

क्वचिच्छाकाहारी क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः । वर्णाः १७

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो । वर्णाः १७

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखम् न च सुखम् ।। वर्णाः १७

क्वचिद्भूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनम् ।

(1-2-2)-(2 2-2) (1-1-1)-(1 1 2)-(1-1-2)-1-2 इति मात्राः ।

य-म-न-स-भ-ल-ग इति गणाः ।

The meter of the verse is शिखरिणी-वृत्तम् । Its लक्षणपदम् is – रसैर्रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी ।

४.२ This verse is from नीतिशतकम् by भर्तृहरि । This verse is 82nd . A short commentary on the verse is as follows –

४.३ Food shelter and clothing are three basic necessities of life. All the three are covered in this सुभाषितम् . Levels of comfort and discomfort in respect of all the three are mentioned and moral is stated that to a person focused on his objectives comfort or discomfort even in respect of basic necessities does not bother him.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 77

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 77

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्त-सप्ततितमः (७७) पाठः ।

As mentioned in the previous lesson, this सुभाषितम् is also in the same vein –

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवाः ।

न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।

सुधां विना न प्रययुर्विरामम् ।

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ।। 

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

रत्नैः महा-अर्हैः तुतुषुः न देवाः ।

न भेजिरे भीम-विषेण भीतिम् ।

सुधाम् विना न प्रययुः विरामम् ।

न निश्चितार्थात् विरमन्ति धीराः ।।

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२-१ रत्नैः “रत्न” (= jewel) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२-२ महार्हैः “महार्ह” (= greatly adored) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • २-२-१ महती अर्हता यस्य तत् = महार्हम् । बहुव्रीहिः ।
  • २-२-२ महती “महत्” (= great) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-२-३ अर्हता “अर्-ह् ” १ प. (= to deserve, to command respect) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम “अर्हता” (= eligibility, respect) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२-३ तुतुषुः “तुष्” ४ प. (= to be pleased, to be happy, to be satisfied) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।

२.४ na (= no) इति अव्ययम् ।

२.५ देवाः “देव” (= God) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.६ भेजिरे “भज्” १ आ. (= to resort to) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते उत्तमपुरुषे बहुवचनम् च ।

२.७ भीमविषेण “भीमविष” (= frightful poison) इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.७.१ भीमं विषम् = भीमविषम् | कर्मधारयः |
  • २.७.२ भीमम्  “भीम” (= frightful) इति विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
  • २.७.३ विषम् “विष” (= poison) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.८ भीतिम् “भी” ३ प. (= to frighten) इति धातुः | तस्मात् भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम “भीति” (= fear) | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२.९ सुधाम् “सुधा” (= nectar) इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२.१० विना (= without) इति अव्ययम् |

२.११ प्रययुः “प्र + या” २ प. (= to go to, to undertake) इति धातुः | तस्य परोक्षभूते उत्तमपुरुषे बहुवचनम् च ।

२.१२ विरामम् “वि + रम्” १ आ. (= to halt, to rest) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “विराम” (= halt, rest) | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२.१३ निश्चितार्थात् “निश्चितार्थ” (= predetermined goal, predetermined objective) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम | तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च |

  • २-१३-१ निश्चितः अर्थः = निश्चितार्थः । कर्मधारयः ।
  • २-१३-२ निश्चितः “निश्चित” (= determined) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-१३-३ अर्थः “अर्थ” (= objective, goal) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१४ विरमन्ति “वि + रम्” १ आ. (= to halt, to rest) इति धातुः | तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे बहुवचनम् |

२.१५ धीराः “धृ” १० उ. (= to hold, to bear, to withstand, to stay composed) इति धातुः | तस्मात् विशेषणम् “धीर” (= having capacity to stay composed, to withstand, to sustain, to bear, to stay focused) | अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

३ अन्वयाः अनुवादाः च |

३.१ देवाः महा-अर्हैः रत्नैः न तुतुषुः | = Gods were not feel pleased with great jewels.

३.२ (ते) भीम-विषेण भीतिं न भेजिरे | = (They) did not resort to (succumb to) fear even by frightful poison

३.३ सुधां विना विरामं न प्रययुः | = (They) did not rest until they got nectar.

३.४ धीराः निश्चितार्थात् न विरमन्ति | = Those who have capacity to stay focused do not rest away from predetermined objectives.

४ टिप्पणयः |

४.१ To decipher the meter –

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवाः । वर्णाः ११

न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । वर्णाः ११

सुधां विना न प्रययुर्विरामम् । वर्णाः ११

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ।। वर्णाः ११

रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवाः |

(2-2-1)-(2-2-1)-(1-2-1) 2-2 इति मात्राः ।

त-त-ज-ग-ग इति गणाः ।

न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् |

(1-2-1)-(2 2-1)-(1 2-1)-2-2 इति मात्राः ।

ज-त-ज-ग-ग इति गणाः ।

सुधां विना न प्रययुर्विरामम् |

(1-2 1)-(2 2 1)-(1-2-1)-2-2

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ||

(1 2-1)-(2-2-1)-(1-2-1) 2-2

First line conforms to इन्द्रवज्रा-वृत्तम् |

Other three lines conform to उपेन्द्रवज्रा-वृत्तम् |

A verse combining two meters of same number of syllables can be called as उपजाति-वृत्तम् |

Or, considering that majority of the quarters conform to उपेन्द्रवज्रा-वृत्तम्, meter of the verse can be called as उपेन्द्रवज्रा-वृत्तम् |

४.२ This verse and also the one in the previous lesson are from नीतिशतकम् by भर्तृहरि | This verse is 81st. A short commentary on the verse is as follows –

४.३ In the first line all विसर्गाः except the last one have become the sound “र्”. That makes some alliteration अनुप्रास । Also in the second line three successive words have starting  sound “भ”. One is left wondering at the poetic capabilities of these poets to compose meaningful verses conforming to meters, weaving alliteration, adding apt illustrations and leading to eternally valid morals, verses which can be sung by anybody even if one does not have a musical voice ! It all becomes so easy to commit them to memory.

४.४ The verse also brings to mind poetic prose of Sarojini Naidu, who was lauded as the Nightingale of India. A few sentences from her obituary to महात्मा गान्धी have stuck in my memory. That obituary was a lesson in a textbook. The lesson was a transcription of her speech relayed on All India Radio soon after Bapuji’s death. She said, “My father do not rest. Do not allow us to rest. Keep us to our pledge. Give us strength to fulfil your promise. May we be Your heirs, your stewards, your descendants, your stewards, …”

Do not allow us to rest. Keep us to our pledge. This is what this सुभाषितम् also emphasizes.

४.५ This सुभाषितम् underscores laudable characteristics of people with grit and determination. This is explained by the example of how Gods undertook churning of the ocean क्षीरसागरः to get nectar of immortality.

Everything of that exercise of churning of the ocean was of unimaginable proportions. The whole episode is fabulous, like a fable. They used mountain मेरु as the churner. They used the serpent वासुकी to tie around the mountain and to churn the mountain. Fourteen jewels are said to have emanated during the churning. The fourteen jewels are listed in a verse –

लक्ष्मीः कौस्तुभ-पारिजातक-सुरा-धन्वन्तरिश्चन्द्रमा |

गावो कामदुधाः सुरेश्वर-गजो रम्भादि-देवाङ्गना |

अश्वः सप्तमुखो विषं हरिधनुः शङ्खोऽमृतम् चाम्बुधेः |

रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनम् कुर्युः सदा मङ्गलम् ||

These are not jewels of the ordinary sense. These are all unique by themselves, hence jewels. That is why they are called as महार्ह in the सुभाषितम् of this lesson. As can be noted in the above श्लोक, अमृतम् i.e. nectar is listed last. And getting nectar was the objective of the whole exercise.

The exercise was carried on until the final objective was achieved, not being distracted by the unique “jewels” which emanated also undeterred by the poison, which also emanated. शिव dared to consume the poison. To quell the effect of the poison he tied a snake around his throat and wore the moon on his head. The poison burnt his throat dark blue and he became known as नीलकण्ठ ! Effect of the poison was finally quelled by his uttering रामनाम !

The story has traveled around the world. At the Bangkok airport in Thailand they have erected a marvellous scene with idols of Gods and demons churning the ocean.

४-६ Because churning of the ocean yielded the jewels, an ocean is called also as रत्नाकरः one who makes jewels ! We have studied earlier सुभाषितानि where there was reference of pearls being formed in sea-shells by drops of rain when constellation स्वाति is in the skies.

४.७ The next 82nd सुभाषितम् in नीतिशतकम् is also on the same theme. We can study that in the next lesson.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 76

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 76

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य षट्-सप्ततितमः (७६) पाठः |

There has been a long gap from my previous lesson. I need to remind myself that  task undertaken is not to be left half way. Actually as far as study of संस्कृतम् and सुभाषितानि is concerned, there is no count of when it becomes half way or full way. It is an unending study. This सुभाषितम् should keep me on track –

आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः |

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः |

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः |

प्रारभ्य तूत्तमजना न परित्यजन्ति ||

१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  |

आरभ्यते न खलु विघ्न-भयेन नीचैः |

प्रारभ्य विघ्न-विहताः विरमन्ति मध्याः |

विघ्नैः पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः |

प्रारभ्य तु उत्तम-जनाः न परित्यजन्ति ||

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च |

२.१ आरभ्यते “आ + रभ्” १ आ. (= to begin) इति धातुः | तस्य कर्मणि-प्रयोगे लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् |

२.२ न (= no) इति अव्ययम् |

२.३ खलु (= truly) इति अव्ययम् |

२.४ विघ्न-भयेन “विघ्न-भय” (= fear of difficulties) इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

  • २.४.१ विघ्नभयम् = विघ्नस्य भयम् | षष्ठी-तत्पुरुषः |
  • २.४.२ विघ्नस्य “विघ्न” (= obstacle, hindrance, trouble, difficulty, calamity) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च |
  • २.४.३ भयेन “भय” (= fear) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२.५ नीचैः “नीच” (= lowly) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.६ प्रारभ्य “प्र + आ + रभ्” १ आ. (= to begin) इति धातुः | तस्मात् “य”-प्रत्ययान्तं भूतकालवाचकं अव्ययम् (= having begun)

२.७ विघ्न-विहताः “विघ्न-विहत” (= subdued by difficulties)  इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

  • २.७.१ विघ्न-विहतः = विघ्नेन विहतः | तृतीया-तत्पुरुषः |
  • २.७.२ विघ्नेन  “विघ्न” (= obstacle, hindrance, trouble, difficulty, calamity) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |
  • २.७.३ विहतः “वि + हन्” २ प (= to subdue) इति धातुः | तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “विहत” (= subdued) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.८ विरमन्ति “वि + रम्” (= to retreat, to stop, to halt) इति धातुः | तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे बहुवचनम् |

२.९ मध्याः “मध्य” (= middle) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.१० विघ्नैः “विघ्न” (= obstacle, hindrance, trouble, difficulty, calamity) इति नपुंसकलिङ्गि नाम |  तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.११ पुनः (= again) इति अव्ययम् |

२.१२ अपि (= also, even if) इति अव्ययम् |

२.१३ प्रतिहन्यमानाः “प्रति + हन्” २ प (= to trouble, to challenge) इति धातुः | तस्मात् कर्मणि-प्रयोगतः रीति-वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “प्रतिहन्यमान” (= being challenged) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.१४ तु (= however) इति अव्ययम् |

२.१५ उत्तमजनाः “उत्तमजन” (= the excellent person) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

  • २.१५.१ उत्तमजनः = उत्तमः जनः | कर्मधारयः |
  • २.१५.२ उत्तमः “उत्तम” (= excellent) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
  • २.१५.३ जनः “जन” (= person) इति पुल्लिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.१६ परित्यजन्ति “परि + त्यज्” १ प (= to abandon) इति धातुः | तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे बहुवचनम् च |

३ अन्वयाः अनुवादाः च |

३.१ नीचैः विघ्न-भयेन (कार्यम्) न आरभ्यते खलु । = Due to fear of difficulties, lowly persons do not undertake tasks at all.

३.२ मध्याः (कार्यम्) प्रारभ्य विघ्न-विहताः विरमन्ति | = Mediocre persons forsake undertaken tasks, when subdued by difficulties.

३.३ उत्तमजनाः तु (कार्यम्) प्रारभ्य विघ्नैः पुनः पुनः प्रतिहन्यमानाः अपि न परित्यजन्ति | = However excellent persons, once a task is undertaken, even if troubled and challenged by difficulties again and again, do not abandon the task.

४ टिप्पणयः |

४.१ To decipher the meter –

आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः | वर्णाः १४

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः | वर्णाः १४

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः | वर्णाः १४

प्रारभ्य तूत्तमजना न परित्यजन्ति | वर्णाः १४

आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः |

(२-२-१)-(२ १ १)-(१ २-१)-(१-२-१) २-२ इति मात्राः

त-भ-ज-ज-ग-ग इति गणाः ।

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः |

(२-२-१) (२-१-१)-(१-२ १)-(१-२-१) २-२ इति मात्राः

त-भ-ज-ज-ग-ग इति गणाः ।

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः |

प्रारभ्य तूत्तमजना न परित्यजन्ति ||

This is वसन्ततिलका-वृत्तम् | अस्य लक्षणपदमस्ति – उक्ता वसंततिलका तभजाः जगौ गः ।

४.२ In this सुभाषितम् persons are classified into three categories. Most aspects of life can be analysed by such three-fold classification. Here the three classes are called as lowly, mediocre, excellent – नीच, मध्यम, उत्तम | In the fourteenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता the classes are called as, तामस, राजस सात्विक । In the seventeenth chapter, faiths and beliefs, diet, आहार, यज्ञ, तप and दान are also classified by such three-fold classification. In the eighteenth chapter, ज्ञानम्, कर्म, कर्ता, बुद्धिः, धृतिः and सुखम् are again classified by such three-fold classification.

Thus such three-fold classification becomes a ready checklist for anyone to understand for oneself, where one stands and what should be the goals and directions.

४.३ There is another सुभाषितम् on the same theme. We can study that in the next lesson.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 75

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 75
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्च-सप्ततितमः (७५) पाठः ।

Mr. Jaideep Joshi suggested that there should be a lesson to detail how the meter of a verse is deciphered. As such many examples of this aspect have been studied in many lessons. Especially in lesson No. 36 method of naming the gaNaaH ( A set of three syllables is called as a गणः) was detailed, using also the phrase यमाताराजभानसलगं

But many such rules can be memorized if they are in verse form. Here are three verses given in Apte’s dictionary under Appendix I on Sanskrit Prosody –

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् ।
वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥ 

 

आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् ।
भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥

मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो ।
भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ।
जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः ।
सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥

१ सन्धिविच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा

सानुस्वारः च दीर्घः च विसर्गी च गुरुः भवेत् ।
वर्णः संयोग-पूर्वः च तथा पादान्तगः अपि वा ॥ 

 

आदि-मध्यावसानेषु यरताः यान्ति लाघवम् ।
भजसाः गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥

मः त्रि-गुरुः त्रि-लघुः च नकारः ।
भ-आदि-गुरुः पुनः आदि-लघुः यः ।
जः गुरुमध्य-गतः र-ल-मध्यः ।
सः अन्त-गुरुः कथितः अन्त-लघुः तः ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ सानुस्वारः ।

  • २.१.१ अनुस्वारेण सह = सानुस्वारः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • २.१.२ अनुस्वारेण “अनुस्वार” (= dot above a letter for nasal sounds, or a syllable of nasal sound) इति नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१.३ सह (= with) इति अव्ययम् ।
  • २.१.४ सानुस्वारः “सानुस्वार” (= with the symbolic dot, or with nasal syllable) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२ दीर्घः “दीर्घ” (= long) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.३ विसर्गी ।

  • २.३.१ विसर्गः अस्य अस्ति = विसर्गिन् । विशेषणम् ।
  • २.३.२ वि + सर्गः = विसर्गः ।
  • २.३.२.१ वि इति उपसर्गः “वि = विशेषेण” इति अर्थेण ।
    २.३.२.२ सर् + गः = सर्गः । “सर्” इति उपसर्गः “सृज्यते” इति अर्थेण । ग इति उपपदम् “गच्छति” इति अर्थेण । सृज्यते गच्छति च = सर्गः । यथा संसर्गः, उत्सर्गः, विसर्गः एतेषु शब्देषु ।
  • २.३.३ विसर्गी “विसर्गिन्” (= having a sound of aspiration denoted by a colon following the letter) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.४ गुरुः “गुरु” (= big, large) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । 

२.५ भवेत् “भू” १ प. (= to be, to become) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे उत्तम-पुरुषे एकवचनम् ।

२.६ वर्णः “वर्ण्” १० उ. (= to depict) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “वर्ण” (= a syllable, a letter because it depicts a sound) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.७ संयोग-पूर्वः ।

  • २.७.१ संयोगस्य पूर्वे यः सः = संयोगपूर्वः । बहुव्रीहिः ।
  • २.७.२ संयोगस्य “सम् + युज्” ७ उ. (= to put together, to join, to compound) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “संयोग” (= compound) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.७.३ पूर्वे “पूर्व” (= before) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.७.४ संयोगपूर्वः “संयोगपूर्व” (= before a syllable of compounded consonants) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ पादान्तगः ।

  • २.८.१ पादस्य अन्तः = पादान्तः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.८.२ पादान्ते गच्छति यः सः = पादान्तगः । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  • २.८.३ पादस्य “पाद” (= quarter) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.४ अन्तः “अन्त” (= end) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.५ पादान्ते “पादान्त” (= end of a quarter) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.६ गच्छति “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • २.८.७ पादान्तगः “पादान्तग” (= one which goes or is at the end of a quarter) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.९ आदि-मध्यावसानेषु ।

  • २.९.१ आदि च मध्यम् च अवसानम् च = आदिमध्यावसानानि । इतरेतर-द्वंद्वः ।
  • २.९.२ आदि (= beginning) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । “आदि स्थानम्” इति संक्षेपतः “आदि” ।
  • २.९.३ मध्यम् (= middle) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । “मध्यमम् स्थानम्” इति संक्षेपतः “मध्य” ।
  • २.९.४ अवसानम् (= ending, last) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि ।
  • २.९.५ आदिमध्यावसानेषु “आदिमध्यावसान” इति सामासिकम् नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१० यरताः ।

  • २.१०.१ “य” इति य-गणः, “र” इति र-गणः तथा “त” इति त-गणः । एतेषां इतरेतर-द्वंद्वेन यरताः ।
  • २.१०.२ यरताः इति सामासिकशब्दस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २.१०.३ यरताः means the गण-s “य”, “र” and “त”

२.११ यान्ति “या” २ प. (= to go to) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।

२.१२ लाघवम् “लघु” (= small) इति विशेषणम् । तस्मात् भाववाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “लाघव” (= smallness) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१३ भजसाः ।

  • २.१३.१ “भ”-इति भगणः, “ज”-इति जगणः तथा “स”-इति सगणः । एतेषां इतरेतर-द्वंद्वेन भजसाः ।
  • २.१३.२ भजसाः इति सामासिकशब्दस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २.१३.३ भजसाः means the गण-s “भ”, “ज” and “स”

२.१४ गौरवम् “गुरु” (= big, large) इति विशेषणम् । तस्मात् भाववाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “गौरव” (= largeness) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१५ मनौ ।

  • २.१५.१ “म”-इति मगणः । “न”-इति नगणः । एतयोः इतरेतर-द्वंद्वेन “मनौ” । अत्र सामासिकशब्दस्य प्रथमा-विभक्त्याम् द्विवचनम् च ।
  • २.१५.२ मनौ means the गण-s  “म” and “न”

२.१६ गुरुलाघवम् ।

  • २.१६.१ गुरुत्वम् वा लाघवम् वा इति समाहार-द्वंद्वेन गुरुलाघवम् ।
  • २.१६.२ गुरुत्वम् “गुरु” (= large) इति विशेषणम् । तस्मात् “त्व”-प्रत्ययेन भाववाचकम् नपुसंकलिङ्गि नाम “गुरुत्व” (= largeness) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१६.३ लाघवम् “लघु” (= small) इति विशेषणम् । तस्मात् “त्व”-प्रत्ययेन भाववाचकम् नपुम्सकलिङ्गि नाम “लाघव” (= smallness) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१६.४ गुरुलाघवम् = largeness or smallness

२.१७ मः “म” इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “म”)।। तेन “म”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१८ त्रि-गुरुः

  • २.१८.१ तिस्रोऽपि (वर्णाः) गुरवः यस्मिन् सः = त्रिगुरुः । बहुव्रीहिः ।
  • २.१८.२ तिस्रः “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २.१८.३ वर्णाः (यथा (२.६)-मध्ये विवृतम् = as detailed under (2.6)) अत्र बहुवचनम् ।
  • २.१८.४ गुरवः (यथा (२.४)-मध्ये विवृतम् = as detailed under (2.4)) अत्र बहुवचनम् ।
  • २.१८.५ त्रिगुरुः = having all three syllables of weightage 2

२.१९ त्रि-लघुः |

  • २.१९.१ तिस्रोऽपि (वर्णाः) लघवः यस्मिन् सः = त्रिलघुः । बहुव्रीहिः ।
  • २.१९.२ लघवः “लघु” (= small) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २.१९.३ त्रिलघुः = having all three syllables of weightage 1

२.२० नकारः ।

  • २.२०.१ “न” इति कारः = नकारः । कर्मधारयः ।
  • २.२०.२ न इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “न”)।।
  • २.२०.३ कारः (एवं क्रियते इति अर्थेण क्रियावाचकम् पुल्लिङ्गि नाम “कार” = masculine singular noun having meaning “done so”) । यथा विविधैः उपसर्गैः आकारः विकारः संस्कारः प्रकारः इत्यादयः (e.g. with different prefixes we have  other words such as आकारः विकारः संस्कारः प्रकारः etc.
  • २.२०.४ नकारः “न”-एवं कारः यस्य सः = done same way as the triad called as “न”

२.२१ भादिगुरुः ।

  • २.२१.१ भः आदिगुरुः = भादिगुरुः । कर्मधारयः ।
  • २.२१.२ आदिः (वर्णः) गुरुः यस्मिन् सः = आदिगुरुः । बहुव्रीहिः ।
  • २.२१.३ भः “भ”-इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “भ”)।। तेन “भ”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.२१.४ आदिः “आदि” (= beginning, first) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.२१.५ भादिगुरुः = where first syllable is of weightage 2 and is known as “भ”

२.२२ पुनः (= again) इति अव्ययम् ।

२.२३ आदि-लघुः ।

  • २.२३.१ आदिः (वर्णः) लघुः यस्मिन् सः = आदिलघुः । बहुव्रीहिः ।
  • २.२३.२ आदिलघुः = where first syllable is of weightage 1

२.२४ यः “य”-इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “य”)।। तेन “य”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२५ जः “ज”-इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “ज”)।। तेन “ज”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२६ गुरुमध्यगतः ।

  • २.२६.१ मध्ये गतः = मध्यगतः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • २.२६.२ गुरुः (वर्णः) मध्यगतः यस्मिन् सः = गुरुमध्यगतः । बहुव्रीहिः ।
  • २.२६.३ मध्ये “मध्य” (= middle) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च । “मध्ये”-इति (= in the middle)  प्रायः अव्ययम् ।
  • २.२६.४ गुरुमध्यगतः = (the triad), in which middle syllable is of weightage 2

२.२७ रलमध्यः ।

  • २.२७.१ लः मध्ये यस्मिन् सः = लमध्यः । बहुव्रीहिः ।
  • २.२७.२ रः लमध्यः = रलमध्यः । कर्मधारयः ।
  • २.२७.३ लः “ल”-इति लघुवर्णस्य सांकेतिकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.२७.४ रः “र” -इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “र”) । तेन “र”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.२७.५ रलमध्यः = (the triad गणः), which has syllable of weightage 1 in the middle, is called as  र

२.२८ सः “स”-इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “स”)।। तेन “स”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२९ अन्त-गुरुः ।

  • २.२९.१ अन्ते गुरुः यस्मिन् सः = अन्तगुरुः । बहुव्रीहिः ।
  • २.२९.२ अन्तगुरुः = (the triad), which has syllable of weightage 2 in the end.

२.३० कथितः “कथ्” १० उ. (= to tell) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् विशेषणम् “कथित” (= told, said, called as) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.३१ अन्त-लघुः ।

  • २.३१.१ अन्ते लघुः यस्मिन् सः = अन्तलघुः । बहुव्रीहिः ।
  • २.३१.२ अन्तलघुः = (the triad), which has syllable of weightage 1 in the end

२.३२ तः “त”-इति नाम्ना ज्ञातः गणः (= the set of three syllables known by the name “त”)। तेन “त”-इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

३.१ प्रथम-श्लोकस्य अन्वयः अनुवादः च
सानुस्वारः वर्णः, दीर्घः (वर्णः), च विसर्गी (वर्णः) वा संयोग-पूर्वः (वर्णः) तथा पादान्तगः अपि (वर्णः)  गुरुः भवेत् । = A letter or syllable is counted to have more weightage (2) when the letter or syllable
– is with the symbol or letter of nasal sound
– is long
– has a colon (symbol for aspiration)
– is before a compound (letter) or
– is at the end of a quarter (of a verse)

३.२ द्वितीय-श्लोकस्य अन्वयः अनुवादः च
यरताः आदि-मध्यावसानेषु लाघवम् यान्ति । =
यगणे आदि-(स्थितः) वर्णः लाघवम् यातः (अस्ति) (यथा यमाता-शब्दे) । = In यगण the syllable at the beginning is of weightage 1.
रगणे मध्य-(स्थितः) वर्णः लाघवम् यातः (अस्ति) (यथा राजभा-शब्दे) । = In रगण the syllable in the middle is of weightage 1.
तगणे अवसाने स्थितः वर्णः लाघवम् यातः (अस्ति) (यथा ताराज-शब्दे) । =  In तगण the syllable in the end is of weightage 1.

भजसाः (आदि-मध्यावसानेषु) गौरवं यान्ति । =
भगणे आदि-(स्थितः) वर्णः गौरवम् यातः (अस्ति) (यथा भानस-शब्दे) । = In भगण the syllable at the beginning is of weightage 2
जगणे मध्य-(स्थितः) वर्णः गौरवम् यातः (अस्ति) (यथा जभान-शब्दे) । = In जगण the syllable in the middle is of weightage 2
सगणे अवसाने स्थितः वर्णः गौरवम् यातः (अस्ति) (यथा सलगं-शब्दे) । = In सगण the syllable in the end is of weightage 2

मनौ तु गुरुलाघवम् यातः । =
मगणे (सर्वे वर्णाः) गुरुत्वम् यान्ति (यथा मातारा-शब्दे) । = In मगण all syllables are of weightage 2
नगणे (सर्वे वर्णाः) लाघवम् यान्ति (यथा नसल-शब्दे) । = In नगण all syllables are of weightage 1

३.३ तृतीय-श्लोकस्य अन्वयः अनुवादः च –
त्रि-गुरुः (गणः) मः (कथितः अस्ति) (यथा मातारा-शब्दे) । = The गण with (all) three syllables of weightage 2 is called as मगण
त्रि-लघुः (गणः) च नकारः (कथितः अस्ति) (यथा नसल-शब्दे) । = The गण with (all) three syllables of weightage 1 is called as नगण
आदि-गुरुः (गणः) भः (कथितः अस्ति) (यथा भानस-शब्दे) । = The गण with the first (syllable) of weightage 2 is called as भगण
पुनः आदि-लघुः (गणः) यः (कथितः अस्ति) (यथा यमाता-शब्दे) । = The गण with the first (syllable) of weightage 1 is called as यगण
गुरुमध्यः (गणः) जः (कथितः अस्ति) (यथा जभान-शब्दे) । = The गण with the middle (syllable) of weightage 2 is called as जगण
लघु-मध्यः (गणः) रः (कथितः अस्ति) (यथा राजभा-शब्दे) । = The गण with the middle (syllable) of weightage 1 is called as रगण
अन्त-गुरुः (गणः) सः (कथितः अस्ति) (यथा सलगं-शब्दे) । = The गण with the last (syllable) of weightage 2 is called as सगण
अन्त-लघुः (गणः) तः कथितः (अस्ति) (यथा ताराज-शब्दे) । = The गण with the last (syllable) of weightage 1 is called as तगण

४ टिप्पणयः ।

४.१ Verse 1 summarises the rule on when to count the weightage (मात्रा) of a syllable (वर्ण) as 2. Obviously, when none of the conditions in this rule applies, then the weightage is 1.

४.२ Verses 2 and 3 are two verses dealing in the same theme, summarising the rule on how गण-s (sets of three syllables) are to be named. I have added in अन्वयः and अनुवादः for verses 2 and 3, examples from the phrase यमाताराजभानसलगं । Obviously after making all sets of three, any syllable(s), one or two, left over at the end, will have weightage either 1 or 2. Again if only one syllable is left at the end, its weightage will always be 2 as per verse 1.

४.३ Since every गण has 3 syllables, which can be either लघु or गुरु, all the possible number of combinations, thus all types of गण-s are covered in the phrase यमाताराजभानसलगं and also in verse 2.

४.४ Systematic deciphering meter of a verse should proceed in following steps

  • Step 1 arrange the verse in four quarters चत्वारः पादाः
  • Step 2 count the number of syllables in each quarter वर्णसंख्या
  • Step 3 note the weightage of each syllable, whether 1 or 2 मात्राः
  • Step 4 check if there is a pattern in the four quarters for the number of syllables and their weightages
  • Step 5 The pattern becomes more clear when the weightages of the syllables are made into groups of three i.e. by identifying their गण-s
  • Step 6 Different patterns are called as छंदः or वृत्तम् They have been given different names. Names can be found in a reference book on Sanskrit prosody. Nearly 110 patterns are detailed in the Appendix in Apte’s dictionary.
  • Step 7 The patterns are also explained by लक्षणपदम् ।

४.५  To decipher the meters of these three verses by following this procedure –

सानुस्वारश्च दीर्घश्च । वर्णाः ८
२-२-२-२-१ २-२-(२) इति मात्राः ।

Note tnat
– the syllable नु in सानुस्वारश्च has inherent weightage 1.  But because it precedes a compound consonant स्वा its weightage becomes 2.
– the syllable र in सानुस्वारश्च has inherent weightage 1. But because it precedes a compound consonant श्च its weightage becomes 2.
– the syllable र्घ in दीर्घश्च has inherent weightage 1. But because it precedes a compound consonant श्च its weightage becomes 2
– the last syllable “श्च” has inherent weightage 1. But because it is in the end its weightage is 2 and the value is put in parenthesis.

(२-२-२)-(२-१ २)-२-(२)
म र ग ग इति गणाः ।
विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णाः ८
१-२-२ १ १-२-१-२ इति मात्राः ।

Note –
– The syllable स in  विसर्गी has inherent weightage 1. But because it precedes a compound consonant र्गी its weightage becomes 2.
– The syllable रु in गुरुर्भवेत् has inherent weightage 1. But because it precedes a compound consonant र्भ its weightage becomes 2.
– the syllable at the end is त् without any vowel mixed into it. So, it has weightage zero and is not hence to be counted.

(१-२-२) (१ १-२)-१-२
य स ल ग इति गणाः । 

 

वर्णः संयोगपूर्वश्च ।
२-२ २-२-१-२-२-(२) इति मात्राः ।

Note –
– The syllable व in  वर्णः has inherent weightage 1. But because it precedes a compound consonant र्णः its weightage becomes 2.
– The syllable र्णः in वर्णः has inherent weightage 2 because it is विसर्गी it has विसर्ग with it.
– the syllable सं has weightage 2 because it is सानुस्वार, i.e. it has the symbolic dot above it.
– the last syllable “श्च” has inherent weightage 1. But because it is in the end its weightage becomes 2 and the value is put in parenthesis.

(२-२ २)-(२-१-२)-२-(२)
म र ग ग इति गणाः । 

 

तथा पादान्तगोऽपि वा । वर्णाः ८
१-२ २२-१-२-१ २ इति मात्राः ।

Note –
– The symbol ऽ just connotes a syllable which is silent, is not pronounced and has zero weightage, is neither counted nor shown.

(१-२ २)(२-१-२)-१ २
य र ल ग इति गणाः ।

४.५.१ It can be seen that
– वर्णाः ८ shows a good discipline in number of syllables in each quarter.
– The fifth syllable has weightage 1 in all quarters.
– Sixth syllable has weightage 2 in all quarters
– The seventh syllable has weightage 2 in first and third and has weightage 1 in second and fourth.
– Since the गणाः are म र ग ग in the first, य स ल ग in the second, म र ग ग in the third and य र ल ग in the fourth, there is no cognisable discipline in total number of मात्राः or of गणाः ।
४.५.२ By the above analysis, the verse qualifies the characteristics of अनुष्टुभ्-छंदः ।
४.५.३ लक्षणपदम् of अनुष्टुभ्-छंदः is –

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् ।
सर्वत्र लघु पञ्चमम् ।
द्विचतुष्पादयोर्र्हस्वम् ।
दीर्घोऽन्यत्र च सर्वदा ॥

४.६ Categories of meters –

  • A meter based on number of syllables in each quarter the meter is of category अक्षरवृत्त
  • when अक्षरवृत्त has same total number of syllables वर्णसंख्या (here, वर्णाः ८) in all four quarters, the meter is of category समवृत्त
  • when total number of syllables in two quarters are identical, the meter is of category अर्धवृत्त
  • when number of syllables in the quarters are unequal, the meter is of category विषमवृत्त
  • When समवृत्त has also a discipline of गणाः then the meter is of category अक्षरगणवृत्त
  • when a meter is based on total of weightages of syllables मात्रासंख्या the meter is of category मात्रावृत्त or जातिवृत्त
  • if a verse has no discipline either by number of syllables or total of weightages of syllables, it is of category  छंद. Literal meaning of छंद is whim or hobby or uninhibited expression.

४.७ Deciphering meter of verse 2 –

आदिमध्यावसानेषु । वर्णाः ८
२-१-२-२-१-२-२-(२) इति मात्राः ।

Note –
– The syllable म in  आदिमध्यावसानेषु has inherent weightage 1. But because it precedes a compound consonant ध्या its weightage becomes 2.
– the syllable at the end षु has inherent weightage 1. But because it is in the end its weightage becomes 2 and the value is put in parenthesis.

यरता यान्ति लाघवम् । वर्णाः ८
१-१-२ २-१ २-१-२ इति मात्राः ।

Note –
– the syllable at the end is वम् has weightage 2 because it is सानुस्वार, since the consonant म् is a nasal sound. The nasal sound is to be written by the consonant and not by अनुस्वार, when the nasal sound is at the end of a quarter or of a sentence.

भजसा गौरवं यान्ति । वर्णाः ८
१-१-२ २-१-२ २-(२) इति मात्राः ।

Note –
– the syllable वं has weightage 2 because it is सानुस्वार, i.e. it has the symbolic dot above it.
– the syllable at the end न्ति has inherent weightage 1. But because it is in the end its weightage becomes 2 and the value is put in parenthesis.

मनौ तु गुरुलाघवम् । वर्णाः ८
१-२ १ १-१-२-१-२ इति मात्राः ।

Note –
– the syllable at the end is वम् has weightage 2 because it is सानुस्वार, since the consonant म् is a nasal sound. The nasal sound is to be written by the consonant and not by अनुस्वार, when the nasal sound is at the end of a quarter or of a sentence.

४.७.१ It can be seen that
– वर्णाः ८ shows a good discipline in number of syllables in each quarter.
– The fifth syllable has weightage 1 in all quarters.
– Sixth syllable has weightage 2 in all quarters
– The seventh syllable has weightage 2 in first and third and has weightage 1 in second and fourth.
– Since the गणाः are म र ग ग in the first, य स ल ग in the second, म र ग ग in the third and य र ल ग in the fourth, there is no cognisable discipline in total number of मात्राः or of गणाः ।
४.७.२ By the above analysis, the verse 2 also qualifies the characteristics of अनुष्टुभ्-छंदः ।

४.८ To decipher the meter of verse 3 –

मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो । वर्णाः ११
(२-१-१)-(२-१-१)-(२-१ १)-२-२ इति मात्राः ।
भ-भ-भ-ग-ग इति गणाः । 

भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः । वर्णाः ११
जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः । वर्णाः ११

सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥ वर्णाः ११

अत्र दोधक-वृत्तम् । अस्य लक्षण-पदमस्ति – दोधकमिच्छति भत्रितयाद्गौ ।

४.९ In these three verses there are words such as यरताः भजसाः मनौ which are more in the style of acronyms. These words cannot be found in any dictionary. They are coined to explain the concepts, just as acronyms are also specially coined words. Considering how ancient Sanskrit is, it seems “acronyms” is an invention of Sanskrit language !

शुभमस्तु । 

 

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 74

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 74

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य चतुः-सप्ततितमः (७४) पाठः |

In the previous lesson यक्ष indulged into eulogy of the cloud basically to get the cloud to accede to his request. It is well-known that there are four primary ways to get a person to accede to a request. This श्लोक  346 in याज्ञवल्क्य-स्मृतिः summarises the four ways  –

उपायाः सामं दामं च भेदो दण्डस्तथैव च ।
सम्यक्-प्रयुक्ता सिद्ध्येयुर्दण्डस्त्वगतिका गतिः ||

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  |

उपायाः सामं दामं च भेदः दण्डः तथा एव च ।
सम्यक्-प्रयुक्ताः सिद्ध्येयुः दण्डः तु अगतिका गतिः ||

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च |

२.१ उपायाः “उप + अय्” १ आ. (= to remedy, to resolve) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “उपाय” (= remedy) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.२ सामम् “साम” (= negotiation, agreement) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.३ दामम् “दाम” (= enticement) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.४ च (= and) अव्ययम् |

२.५ भेदः “भिद्” १ प. ७ उ. (= to divide, to split) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भेद” (= division, split) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.६ दण्डः “दण्ड्” १० उ. (= to punish) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दण्ड” (= punishment) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.७ तथा (= similarly) अव्ययम् |

२.८ एव (= only) अव्ययम् |

२.९ सम्यक्-प्रयुक्ताः |

  • २.९.१ सम्यक् प्रयुक्ताः = सम्यक्-प्रयुक्ताः | कर्मधारयः |
  • २.९.२ सम्यक् (= properly) अव्ययम् |
  • २.९.३ प्रयुक्ताः “प्र + युज्” ७ उ. (=to explore, to experiment with, to employ as a means, to implement) इति धातुः | तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “प्रयुक्त” (= employed, explored, implemented) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.१० सिद्ध्येयुः “सिध्” ४ प. (= to fruition, to materialise, to prove) इति धातुः |  तस्य विध्यर्थे उत्तम-पुरुषे बहुवचनम् |

२.११ तु (= but, however) इति अव्ययम् |

२.१२ अगतिका “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः | तस्मात् विशेषणम् “गतिक” | तस्य विरुद्धार्थेण विशेषणम् “अगतिक” (= helpless, of last resort) | अत्र स्त्रीलिङ्गि “अगतिका” | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.१३ गतिः “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः | तस्मात् कृतिवाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम “गति” (= act of going, course to be adopted) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

३ अन्वयाः अनुवादाः च |

३.१ सामम् दामं भेदः च तथा दण्डः एव च उपायाः सम्यक्-प्रयुक्ताः सिद्ध्येयुः | = Negotiation (to resolve differences and to come to an agreement), enticement, causing a divide (among adversaries) and punishment (or threat of dire consequences) are the ways, if properly employed, will result (in settling issues).

३.२ दण्डः तु अगतिका गतिः | = Yet, punishment (or threat of dire consequences) should be a means of last resort. Punishment (say, death penalty) would result in leading to a point of no return, would leave no chance for redemption.

४ टिप्पणयः |

४.१ To decipher the meter –

उपायाः सामं दामं च | वर्णाः ८

1-2-2 2-2 2-2 (2)

भेदो दण्डस्तथैव च | वर्णाः ८

2-2 2-2 1-2-1-(2)

सम्यक्प्रयुक्ता सिद्ध्येयुर्  | वर्णाः ८

2-2 1-2 2-2-2-(2)

दण्डस्त्वगतिका गतिः | वर्णाः ८

2-2 1-1 1-2-1-2

This seems to be अनुष्टुभ्-छन्दः |  But the fifth letter is not of weightage 1 in first and third quarters, though sixth is of weightage 2, as it should be. Seventh is also of weightage 2 and 1 alternately.

४.२ As mentioned at (३.२) दण्डः तु अगतिका गतिः can be interpreted variously in three different ways and all the meanings are very appropriate. It would be good to recapitulate them.

दण्डः तु अगतिका गतिः =

  • punishment (or threat of dire consequences) should be a means of last resort.
  • Punishment (say, death penalty) would result in leading to a point of no return,
  • would leave no chance for redemption

४.३ The best part of advice or moral of the सुभाषितम् is this last दण्डः तु अगतिका गतिः ।

४.४ Thanks to Dr. Avinash Sathaye for sending this सुभाषितम् for study.

शुभमस्तु |

-o-O-o-