Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 50

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 50
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चाशत्तमः (५०) पाठः ।

We have been combining well the study of the सुभाषितम् with study of the grammar of every word. This is how a study of a language should be, as has been well-stated in this सुभाषितम्  –

अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरंगिणीतरणम् ।
भेषजमपथ्यसहितं त्रयमिदमकृतं वरं न कृतम् ॥

Meaning of this सुभाषितम् in हिन्दी is readily available at –
http://www.susanskrit.org/sanskrit-subhashit-education/540-2010-05-26-07-22-47.html
व्याकरण छोडकर किया हुआ अध्ययन, टूटी हुई नौका से नदी पार करना, और अयोग्य आहार के साथ लिया हुआ औषध – ये ऐसे करने के बजाय तो न करने हि बेहतर है ।
Anyway we shall derive meaning by ourselves too, following our usual method.

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

अ-व्याकरणम् अधीतं भिन्न-द्रोण्या तरंगिणी-तरणम् ।
भेषजम् अ-पथ्य-सहितं त्रयम् इदम् अकृतं वरं न कृतम् ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ अ-व्याकरणम् ।

  • १.१ व्याकरणम् न = अव्याकरणम् । नञ्-तत्पुरुषः । अथवा व्याकरणेन विना = अव्याकरणम् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • १.२ व्याकरणेन “वि + आ + कृ” ८ उ. (= to analyse) इति धातुः । तस्मात् “अन”-प्रत्ययेन “व्याकरण” (= grammar) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १.३ विना (= without) अव्ययम् ।
  • १.४ By the समासविग्रहः as व्याकरणम् न = अव्याकरणम् the meaning becomes improper, imperfect study
  • १.५ By the समासविग्रहः as व्याकरणेन विना = अव्याकरणम् the meaning becomes without analysis and understanding
  • १.६ By commonplace meaning of व्याकरणम् as grammar, अव्याकरणम् would mean without study of grammar.

२ अधीतम् “अधि + इ” २ उ. (= to get command of, to learn) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “अधीत” (= studied, learnt) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ भिन्न-द्रोण्या ।

  • ३.१ भिन्ना द्रोणी = भिन्नद्रोणी । कर्मधारयः ।
  • ३.२ भिन्ना “भिद्” ७ उ. (= to break) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “भिन्न” (= broken, punctured, leaky) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३.३ द्रोणी (= boat) इति सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३.४ भिन्नद्रोण्या “भिन्नद्रोणी” (= leaky boat) इति सामासिकम् स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् ।

४ तरंगिणी-तरणम् ।

  • ४.१ तरंगिण्याम् तरणम् = तरंगिणीतरणम् । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ४.२ तरंगिण्याम् तरंगाः अस्याम् सन्ति इति “तरंग + अनी” एवं स्त्रीलिङ्गि नाम “तरंगिणी” (= one, which has waves, hence, a lake, a large water-body) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४.३ तरणम् “तृ” १ उ. (= to float, to swim, to wade across) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम “तरण” (= wading across) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

५ भेषजम् “भेष्” १ उ. (= to frighten) इति धातुः । तस्मात् रोगः बिभेति यस्मात् सः “भिषज्” (= doctor) । भिषजः इदम् इति भेषज् (= medicine, prescription) नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम “। तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
६ अ-पथ्य-सहितम् ।

  • ६.१ न पथ्यम् =अपथ्यम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ६.२ अपथ्येन सहितम् = अपथ्यसहितम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ६.३ पथ्यम् “पथ्” १ प. (= to go, to move, to walk along, to follow) इति धातुः । तस्मात् “य”-प्रत्ययेन विध्यर्थि विशेषणम् नपुंसकलिङ्गि नाम च “पथ्य” (= what should be followed, prescription) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६.४ सहितम् “स + धा” ३ उ. (= to be with) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “सहित” (= with) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६.५ अपथ्यसहितम् = not following the prescription

७ त्रयम् “त्रीणि अस्मिन्” इति विशेषणम् “त्रय” (= triad, set of three) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
९ अकृतम्

  • ९.१ न कृतम् = अकृतम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ९.२ कृतम् “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “कृत” (= done) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य  प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० वरम् “वृ” १ उ. (= to prefer) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन विशेषणम् “वर” (= preferable) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

  • अ-व्याकरणम् अधीतम् = Whatever is studied without grammar (analysis)
  • भिन्न-द्रोण्या तरंगिणी-तरणम् = wading across a lake in a leaky boat
  • भेषजम् अ-पथ्य-सहितम् = taking medicine not following the prescription
  • इदम् त्रयम् अकृतम् वरम् = better that this triad is not done
  • कृतम् न (वरम्) = doing them is not preferable

Overall meaning –

Study done without proper understanding, wading across a lake in a leaky boat and taking medicine not following the prescription (especially about diet and exercises) these three are better not done than done.

४ टिप्पणयः ।

१ अत्र आर्या वृत्तम् । पश्यताम् –

  • अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरंगिणीतरणम् ।
  • भेषजमपथ्यसहितं त्रयमिदमकृतं वरं न कृतम् ॥
  • प्रथमे पादे

अव्याकरणमधीतम्
२-२-१-१-१-१-२-२ = १२ मात्राः ।
भिन्नद्रोण्या तरंगिणीतरणम्
२-२-२-२ १-२-१-२-१-१-१-१ = १८ मात्राः ।
भेषजमपथ्यसहितम्
२-१-१-१-२-१-१-१-२ =१२ मात्राः ।
त्रयमिदमकृतम् वरम् न कृतम्
१-१-१-१-२-१-२ १-१ १ १-२ = १५ मात्राः ।
2 The phrase अकृतम् वरम् न कृतम् is similar to a phrase किमेतत् सुकृतं कृतम् we had in Lesson 33 –

आयुषः खण्ड्मादाय रविरस्तमयं गतः ।
अहन्यहनि बोद्धव्यं किमेतत् सुकृतं कृतम् ॥

3 To understand the meaning of this we have to presume वरम् as implicit with कृतम् न Hence कृतम् न (वरम्) । Sanskrit poetry often has such implicits to be presumed. There is a poetic charm in this also, right ? “A hint is enough for a smart person” is a proverb in Hindi !

4 There is no verb. The function of the verb is served by the past passive participles अकृतम् and न कृतम् । Since participles are basically derived from verbs, using them to serve the function of the verb is very common in Sanskrit. Often the implicit verb is अस्ति or भवति ।

5 The word व्याकरणम् is commonly taken to mean “grammar”. But if we look at its etymology, note that the word is derived from the verb “वि + आ + कृ” It can be appreciated that the word has a broader meaning of “study done with proper analysis and understanding”. So, व्याकरणम् is a method of study for any subject, not just grammar. A language of course should be studied by understanding its grammar as well. That is what I have been trying to present.

6 The word अधीतम् is also interesting. See its etymology also.

  • 6.1 अधीतम् “अधि + इ” २ उ. (= to get command of, to learn) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “अधीत” (= studied, learnt) ।
  • 6.2 The word अध्यायः also has etymology from this verb “अधि + इ” २ उ. (= to get command of, to learn) It has one more prefix “अधि + आ + इ” Every chapter in श्रीमद्भगवद्गीता is called as अध्यायः Every chapter is for deep study and not just for rote-learning. That is the recommendation व्यासमुनि implied in calling every chapter as अध्यायः ।
  • 6.3 The prefixes अधि and आ have very encompassing and forceful meaning अधि implies अधिकार command  आ implies expanse
  • 6.4 In Lesson # 17, we studied तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । The words व्याकरणम् and अधीतम् here together encompass प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । It all has to be done with a passion as was mentioned in the two verses in Lesson # 41 यद्येन क्रियते किञ्चित् येन येन यदा यदा
  • 6.5 For Sanskrit grammarians grammar is not a dry subject. It is a subject of very analytical scientific study. Only by such deep passionate study पाणिनी composed his monumental अष्टाध्यायी with 3,983 सूत्राणि getting in their ambit the whole of Sanskrit grammar !!

7 We usually have “DOs and DON’Ts” in codes of conduct. Every सुभाषितम् has recommendation of some “DOs and DON’Ts” In this सुभाषितम् we have the DON’Ts. The DOs are of course implicit.

  • 7.1 In saying अव्याकरणम् अधीतम् अकृतम् वरम् the implied message is अधीतम् सव्याकरणम् कर्तव्यम् All study should be done with analysis and understanding so as to get command over the subject.
  • 7.2 In saying अपथ्यसहितम् भेषजम् अकृतम् वरम् the implied message is भेषजम् पथ्यसहितम् कर्तव्यम्

8 पथ्य is also an interesting word, is it not ? To put it simply पथ्य means “way to go” ! This way, this word पथ्य also has a vast compass. A synonym of पथ्य is विधानम् as is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता “ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तम् कर्म कर्तुमिहार्हसि (१६-२४)” There would be a science शास्त्रम् and technique, specified procedure विधानम् for doing any job properly.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 49

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 49
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य नवचत्वारिंशः (४९) पाठः ।

We have been discussing virtues and good nature. This is also in the same vein –

अनाचारेण मालिन्यं अत्याचारेण मूर्खता ।
विचाराचारयोर्योगः स सदाचार उच्यते ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

अन्-आचारेण मालिन्यं अति-आचारेण मूर्खता ।
विचार-आचारयोः योगः सः सत्-आचारः उच्यते ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ अनाचारेण ।

  • १.१ न आचारः = अनाचारः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १.२ अनाचारेण “अन् + आ + चर्” १ उ. प्रायः प. (= to indulge in improper, untoward, incongruous behaviour) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन “अनाचार” (= improper, untoward, incongruous behaviour) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ मालिन्यम् “मल” (= dirt) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्मात् “इन”-प्रत्ययेन विशेषणम् “मलिन” (= dirty) । ततः भाववाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “मलस्य भावः = मालिन्य” (= dirtiness, blemish) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ अत्याचारेण

  • ३.१ अतिशयः आचारः = अत्याचारः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३.२ अत्याचारेण “अति + आ + चर्” १ उ. प्रायः प. (= to indulge in excessive, oppressive, behaviour) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन “अत्याचार” (= excessive, oppressive behaviour) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ मूर्खता “मूर्ख” (= fool) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्मात् “ता”-प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गि भाववाचकम् नाम “मूर्खता” (= foolishness) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ विचाराचारयोः ।

  • ५.१ विचारः च आचारः च एतयोः समाहारः = विचाराचार । समाहार-द्वंद्वः ।
  • ५.२ विचार “वि + चर्” १ उ. प्रायः प. (= to think) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि नाम “विचार” (= thought) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५.३ आचार “आ + चर्” १ उ. प्रायः प. (= to behave) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि नाम “आचार” (= behaviour, conduct) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५.४ विचाराचारयोः “विचाराचार” इति सामासिकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

६ योगः “युज्” ७ उ. (= to join) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “योग” (= joint action) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ सः “तत्” इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि (= he) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ सदाचारः ।

  • ८.१ सत् आचारः = सदाचारः । कर्मधारयः ।
  • ८.२ सदाचारः “सदाचार” (= good conduct) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ उच्यते “वच्” २ प. (= to speak, to call) इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे एकवचनम् ।

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनाचारेण मालिन्यं (भवति) । = Improper incongruous conduct brings blemish
अत्याचारेण मूर्खता (भवति) । = Excessive, oppressive behaviour becomes foolishness
(यः) विचाराचारयोः योगः सः सदाचारः उच्यते । = Proper combination of thought and conduct is called as good conduct.

५ टिप्पणयः ।

१ अत्र अनुष्टुभ् छन्दः ।

2 Here we have उपसर्गाः  अन् अति वि आ and सत् prefixed to the verb चर् and we have words of very different meanings. That reminds of the सुभाषितम् studied in Lesson # 21. उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥

3 Meaning of the second line “Proper combination of thought and conduct is called as good conduct” presumes that the “proper” combination of thought and conduct is when thought is good and conduct is also good. Only then the conduct is a good conduct. Rather conduct (or action) should be preceded by good thinking. The proverb “Think twice before you act” exactly underlines precedence of thinking before action.

4 Also, antonym of सदाचारः is actually दुराचारः । We can say that अनाचार: and अत्याचार: make detailing of दुराचारः ।

5 It seems अनाचारेण and अत्याचारेण have to be interchanged.

  • 5.1 Terrorists, for example indulge in excessive behaviour. That is not foolishness. Terrorist minds  are not treated in mental hospitals. They of course are not liked in the society. Theirs becomes a blemished character. What they get is मालिन्यम् |
  • 5.2 Also it is untoward, improper, incongruous behaviour is called as foolish behaviour मूर्खता and is often treated in mental hospitals.
  • 5.3 The सुभाषितम् should hence be rather reworded as –

अत्याचारेण मालिन्यं अनाचारेण मूर्खता ।
विचाराचारयोर्योगः स सदाचार उच्यते ॥

  • 5.4 It also seems that for somewhat of a musical ear, the second line may sound better by interchanging स and सदाचार | Maybe, it should rather be

अत्याचारेण मालिन्यं अनाचारेण मूर्खता ।
विचाराचारयोर्योगः सदाचारः स उच्यते ॥

  • 5.5 This way, it rhymes well with following श्लोकः in श्रीमद्भगवद्गीता –

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३-६॥

  • 5.6 In addition to दुराचार (अनाचार, अत्याचार) and सदाचार in this सुभाषितम् now by this श्लोकः in श्रीमद्भगवद्गीता we also have मिथ्याचार !!
  • 5.7 Uniformity in thought, word and deed is also important. If not, it becomes मिथ्याचार | There is a सुभाषितम् which does mention मनसि वचसि काये साधूनामेकरूपता । And there is a proverb in Hindi with quite some sarcasm in it मुँहमें राम, बगलमें छुरी meaning “Uttering name of राम by mouth and carrying a knife in the belt.”

6 Essence of the second line is in the word सदाचार, rather in the prefix सत् This word सत् is part of a महावाक्यम् “ॐ तत् सत्”
In श्रीमद्भगवद्गीता this  महावाक्यम् is detailed across 5 verses (# 23 to 27) in the seventeenth chapter. Out of these five verses, सत् itself is explained in two verses.

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ १७-२६ ॥
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति उच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयम् सदित्येवाभिधीयते ॥ १७-२७ ॥

7 We have lot to study further in lessons ahead.

शुभमस्तु

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 48

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 48
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्ट्चत्वारिंशः (४८) पाठः ।

Having discussed करे श्लाघ्यस्त्यागः and कराग्रे वसते लक्ष्मीः in the previous lesson, this सुभाषितम् also advises what more good things can be done by one’s hands –

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

अभिवादन-शीलस्य नित्यं वृद्ध-उपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुः विद्या यशः बलम् ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ अभिवादन-शीलस्य ।

  • १.१ अभिवादनम् शीलम् यस्य सः = अभिवादनशीलः । बहुव्रीहिः ।
  • १.२ अभिवादनम् “अभि + वद्” १ प. (= to say respects) इति धातुः । तस्य प्रयोजकः “अभि + वाद्” । तस्मात् नपुसंकलिङ्गि नाम “अभिवादन” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १.३ शीलम् “शील” (= ingrained nature) इति नपुसंकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १.४ अभिवादनशीलस्य “अभिवादनशील” (= one, who has being respectful ingrained in his nature) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ नित्यम् (= always) अव्ययम् ।
३ वृद्धोपसेविनः = वृद्ध-उपसेविनः ।

  • ३.१ वृद्धानाम् उपसेवी = वृद्धोपसेवी । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३.२ वृद्धानाम् वृध् १ आ. (= to grow) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “वृद्ध” (= grown, aged) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३.३ उपसेवी “उप + सेव्” १ आ. (= to serve) इति धातुः । तस्मात् “इन्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “उपसेविन्” (= one, who does service) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३.४ वृद्धोपसेविनः “वृद्धोपसेविन्” (= one, who does service of the aged) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ चत्वारि “चतुर्” अथवा “चतुस्” (= four) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
५ तस्य “तत्”इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि (= he) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
६ वर्धन्ते वृध् १ आ. (= to enhance) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे बहुवचनम् च ।
७ आयुः “आयुष्” (= life) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ विद्या (= knowledge) स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
९ यशः “यशस्” (= success)  इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० बलम् “बल” (= strength)  इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

नित्यं अभिवादन-शीलस्य वृद्ध-उपसेविनः तस्य आयुः विद्या यशः बलम्  (एतानि) चत्वारि वर्धन्ते ।
= (यः) नित्यं अभिवादनशीलः वृद्धोपसेवी च, तस्य आयुः विद्या यशः बलम्  (एतानि) चत्वारि वर्धन्ते ।
= He who is always respectful and does service to elders, he would have enhancement of life, knowledge, success and strength.

५ टिप्पणयः ।

1 There are four parts, each of 8 syllables. This is अनुष्टुभ् छन्दः । There are many variants of this अनुष्टुभ् छन्दः । However in the most common pattern, the structure is as follows.
अस्य लक्षणम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् । सर्वत्र लघुपञ्चमम् । द्विचतुःपादयोर्र्‍हस्वम् । सप्तमं दीर्घमन्यथा ॥
Apart from there being 8 syllables in each quarter,
श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् = sixth syllable is always with weightage 2 (गुरु)
सर्वत्र लघुपञ्चमम् = fifth syllable is always with weightage 1 (लघु)
द्विचतुःपादयोर्र्‍हस्वम् । सप्तमं दीर्घमन्यथा = seventh syllable is
with weightage 1 = ‌‍र्‍हस्वम् in second and fourth and
with weightage 2 (दीर्घम्) in first and third

2 The phrase नित्यं अभिवादन-शीलस्य वृद्ध-उपसेविनः तस्य is somewhat of idiomatic construction. As has been detailed in अन्वयाः, it has to be understood to be (यः) नित्यं अभिवादनशीलः वृद्धोपसेवी च, तस्य |

3 Traditional way of saying and doing respects अभिवादन is to greet with folded hands. This is also called as नमस्कार “नमः कार्यते एवम् इति नमस्कारः” Literally नमः means bending, bowing, bowing at somebody’s feet, doing respects.

On the goodness of नमस्कार there is a beautiful 17th century verse in Marathi by Saint Ramdas (Devanagari: रामदास, Rāmdās) (1606–1682) a prominent Marathi saint and poet greatly respected in Maharashtra, India. I would better quote that verse –

नमस्कारे लीनता घडे = नमस्कार inculcates modesty
नमस्कारे विकल्प मोडे = नमस्कार banishes misunderstandings and immaturities
नमस्कारे सख्य जडे = नमस्कार sets up friendship
नाना सत्त्वाग्राही = across the living world

नमस्कारे दोष जाती = नमस्कार removes faults and short-comings
नमस्कारे अन्याय क्षमती = नमस्कार resolves injustices
नमस्कारे मोडली जडती = नमस्कार rejoins the broken relationships
समाधाने = with congeniality

नमस्कारे कृपा उचंबळे = नमस्कार arouses compassion and grace
नमस्कारे प्रसन्नता प्रबळे = नमस्कार strengthens satisfaction
नमस्कारे गुरुदेव भोळे = by नमस्कार the precepts bestow
साधकांवरी = the disciple

नमस्कारास वेचावे न लगे = One need not spend anything for नमस्कार
नमस्कारास कष्टावे न लगे = One need not exert anyway for doing नमस्कार
नमस्कारास कांहिच न लगे = नमस्कार does not need anything really
उपकरण सामग्री = no tools, no implements, no materials

याकारणें नमस्कारापरतें = Hence better than नमस्कार
आणिक नाही अनुसरतें = there is nothing
नमस्कारे प्राणियांतें = By नमस्कार men
सद्-बुद्धि लाभे = will have right motivations

साधकभावें नमस्कार घाली = Do नमस्कार as a disciple
त्याची चिंता गुरूस लागली = then the responsibility of taking good care becomes responsibility of the precept
सुगमपंथें नेऊन घाली = He will certainly lead to the right path
जेथील तेथें = whichever is appropriate

All this wholesome meaning is implicit in the word अभिवादन of this सुभाषितम् | So अभिवादन should become a part of one’s nature. That is the significance of the word शील !

4 वृद्ध = elder is also an interesting word to study. In Indian culture all elders are to be respected. Importantly however, elderliness is not by age alone. When one attains elderliness by age, one becomes वयोवृद्ध, by knowledge ज्ञानवृद्ध by special aptitudes and faculties achieved by hard and focused study and practice तपोवृद्ध । Elderliness in short is respectability. One becomes respectable also by philanthropy दानम्

These – ज्ञानवृद्धता, तपोवृद्धता, दानशीलता are well-summarized in अष्टादशाध्याये श्रीमद्भगवद्गीतायाम् –

यज्ञो दानम् तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् (१८-५)

Here यज्ञ encompasses all types of यज्ञ-s which have been earlier detailed in

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४-२८ ॥

Most importantly, all these are to be practised not at all with the objective of gaining respectability. That would happen, automatically. For oneself, one should practise these as inherent nature. That is why the word नित्यम् in this सुभाषितम् |

All across श्रीमद्भगवद्गीता, the advice always is not to have in mind aspirations and expectations to be gained, in cultivating any practice or in doing any कर्म |

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गम् त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितम् मतमुत्तमम् ॥ १८-६ ॥

5 I always love to compile these टिप्पणयः | Compiling these टिप्पणयः makes for me a more detailed study, delving deeper into the meaning of the सुभाषितम् |

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 47

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 47
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्तचत्वारिंशः (४७) पाठः ।

नेपाल-देशस्थितेन श्रीमता “उज्ज्वल लामिछाने”-महोदयेन अध्ययनाय सूचितोऽस्ति भर्तृहरि-महाभागेन विरचितस्य “नीतिशतक”-स्य अयम् श्लोकः –

करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयिभुजयोर्वीर्यमतुलम्
हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतमधिगतैकव्रतफलम्
विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् || ६५ ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

करे श्लाघ्यः त्यागः शिरसि गुरु-पाद-प्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयि-भुजयोः वीर्यम् अतुलम्
हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतम् अधिगत-एक-व्रत-फलम्
विना अपि ऐश्वर्येण प्रकृति-महताम् मण्डन-इदम् || ६५ ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ करे “कर” (= Hand) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२ श्लाघ्यः “श्लाघ्” १ आ. (= to praise) इति धातुः । तस्मात् “य”-प्रत्ययेन विध्यर्थि विशेषणम् “श्लाघ्य” (= praise-worthy) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ त्यागः “त्यज्” १ प. (= to leave, to forsake, to donate) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि सामान्यनाम “त्याग” (= philanthropy) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
४ शिरसि (= head) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ गुरु-पाद-प्रणयिता ।

  • ५.१ गुरोः पादौ = गुरुपादौ । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ५.२ गुरुपादाभ्याम् प्रणयिता । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
  • ५.३ गुरोः “गुरु” (= teacher, precept) इति सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५.४ पादौ “पाद” (= foot) इति सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • ५.५ गुरुपादाभ्याम् “गुरुपाद” इति सामासिकम् नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • ५.६ प्रणयिता “प्र + नी” १ उ. (= to become affectionate) इति धातुः । तस्मात् “अय”-प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि भाववाचकम् नाम “प्रणय” (= affection) । “प्रणय”-माम्नः “इता”-प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गि भाववाचकम् नाम “प्रणयिता” (= tendency or inclination to affection) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५.७ गुरुपादप्रणयिता = inclination to have affection for the feet of the precept

६ मुखे “मुख” (= mouth) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ सत्या “सत्य” (= true, truthful) इति विशेषणम् । “आ”-कारान्तेन स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ वाणी (= speech) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
९ विजयि-भुजयोः ।

  • ९.१ विजयिनौ भुजौ = विजयिभुजौ । कर्मधारयः
  • ९.२ विजयिनौ “वि + जय्” १ प. (= To win) इति धातुः । तस्मात् “इन्”-प्रत्ययेन “विजयिन्” (= victorious) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • ९.३ भुजौ “भुज” (= arm) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • ९.४ विजयि-भुजयोः “विजयिभुज” (= winning arm) इति सामासिकम् नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

१० वीर्यम् “वीरस्य भावः = वीर्यम्”। वीर्य (= bravery, fighting spirit) इति भाववाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ अतुलम् ।

  • ११.१ न तुल = अतुल । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ११.२ अतुलम् “अतुल” (= incomparable) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१२ हृदि “हृत्” (= heart) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१३ स्वच्छा “स्वच्छ” (= clean) विशेषणम् । “आ”-कारान्तेन स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४ वृत्तिः “वृत्” १ आ. (= to behave) इति धातुः । तस्मात् “ति”-प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गि भाववाचकम् नाम “वृत्ति” (= behaviour, character) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५ श्रुतम् “श्रु” ५ प. (= to listen, to learn) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् विशेषणम् “श्रुत” (= acquired learning) । प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ अधिगत-एक-व्रत-फलम् ।

  • १६.१ एकम् व्रतम् = एकव्रतम् । कर्मधारयः ।
  • १६.२ एकव्रतस्य फलम् = एकव्रतफलम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १६.३ येन अधिगतम् एकव्रतफलम् तत् = अधिगत-एकव्रतफलम् । बहुव्रीहिः ।
  • १६.४ एकम् “एक” (= one, single) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.५ व्रतम् “वृ” ५ प. (= to observe, to undertake) इति धातुः । तस्मात् “अत”-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम “व्रत” (= undertaking)। तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.६ एकव्रतस्य “एकव्रत” इति सामासिकम् नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.७ फलम् “फल” (= fruit) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.८ अधिगतम् “अधि + गम्” १ प. (= to acquire) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “अधिगत” (= what is acquired) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.९ अधिगत-एकव्रतफलम् = what is acquired as fruit of single (focused, undistracted, dedicated) undertaking

१७ विना (= without) अव्ययम् ।

१८ अपि (= also) अव्ययम् ।

१९ ऐश्वर्येण “ईश्वरस्य इदम् इति ऐश्वर्यम्” ।

  • १९.१ ईशः च वरः च = ईश्वरः । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • १९.२ ईशानाम् “ईश” २ आ. (= to command, to overlord) इति धातुः । “ईश” (= commander, overlord, God) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • १९.३ वरः “वृ” ५, ९ उ. (= to grace) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन “वर” (= grace) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १९.४ ईश्वरः = He, who overlords and also graces
  • १९.५ ऐश्वर्येण “ऐश्वर्य” (= splendour, that is inherent to overlordship) इति नपुंसकलिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२० प्रकृति-महताम् ।

  • २०.१ प्रकृतिः महती यस्य सः = प्रकृतिमहत् । बहुव्रीहिः ।
  • २०.२ प्रकृतिः “प्र + कृ” ८ उ. (= to habituate) इति धातुः । तस्मात् “ति”-प्रत्ययेन स्त्रीलिंङ्गि नाम “प्रकृति” (= nature) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०.३ महती “महत्” (= great) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०.४ प्रकृतिमहताम् “प्रकृतिमहत्” (= ) इति सामासिकम् विशेषणात्मकम् नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२१ मण्डनम् “मण्ड्” १ प. (= to adorn) इति धातुः । तस्मात् “अन”-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम “मण्डन” (= ornament) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च
२२ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

१ करे त्यागः श्लाघ्यः (भवति) । = Hand is adorned (becomes praiseworthy) by philanthrpoy. (Philanthropy makes hands praiseworthy)
२ शिरसि गुरु-पाद-प्रणयिता (श्लाघ्या) (भवति) । = Head is adorned by affection for the feet of the precept. (Affection (veneration) for the feet of the precept makes a head praiseworthy)
३ मुखे सत्या वाणी (श्लाघ्या) (भवति) । = Mouth is adorned by truthful speech. (Truthful speech makes a mouth praiseworthy)
४ विजयि-भुजयोः अतुलम् वीर्यम् (श्लाघ्यम्) (भवति) । = Victory-(aspiring) arms are adorned by incomparable bravery. (incomparable (indomitable) bravery makes victorious arms praiseworthy)
५ हृदि स्वच्छा वृत्तिः (श्लाघ्या) (भवति) । = Heart is adorned by clean character i.e. chastity. (Clean character makes a heart praiseworthy)
६ अधिगत-एक-व्रत-फलम् श्रुतम् (श्लाघ्यम्) (भवति) । =  Ears are adorned by the fruit acquired from focused undertaking. (Ears (learning) becomes praiseworthy when it results into attainment due to focused, un-distracted undertaking.)
७ ऐश्वर्येण विना अपि प्रकृति-महताम् इदम् मण्डनम् (भवति) । = Even without the glamour (of wealth), for those who have great nature, (all) this becomes ornamentation.

५ टिप्पणयः ।

1 अत्र प्रत्येकस्मिन् पादे सप्तदश अक्षराणि, यथा – करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता ।
अक्षराणां मात्राः १-२-२ २-२-२ १-१-१ १-१-२ २-१-१ १-२ एवम् ।
तेन यमाता मातारा नसल सलगं भानस ल ग  = य म न स भ ल ग इति गणाः ।
एषः “शिखरिणी”-छन्दः । तस्य लक्षणपदम् “रसैर्रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागा शिखरिणी”

2 Suggestion of Mr. Ujjwal LAmichhane to study this सुभाषितम् has somehow coincided with the study of “ऐश्वर्यस्य विभूषणम् …” in the previous lesson. Is it some divine coincidence ?

2.1 There we had a listing of nine virtues. Here we have six virtues – philanthropy, affection and respects for the precept, truthful speech, bravery, clean character i.e. chastity, focused undertaking i.e. penance.

2.2 There the virtues were called as विभूषणम् | Here they are called as श्लाघ्य and मण्डनम् |

2.3 There virtues became decoration for a faculty. Here virtues become decorations of different organs.

3 Here we have six virtues adorning the whole body including the heart. We had exactly six virtues also in

उद्यमः साहसं धैर्यम् बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।

षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहाय्यकृत् ॥

4 करे श्लाघ्यस्त्यागः brings to mind a prayer to be said immediately after getting up. The prayer is

कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये च सरस्वती ।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम् ॥

In this prayer three parts of the palms are identified with three deities. Is there a logic behind which deity at which part of the palm ? It seems, there is !

  • लक्ष्मीः is the goddess of wealth. She is assigned the position at tips of fingers. Whatever one would hve at the tips of fingers would be more readily given away. That is how it should be for wealth to be acquired. It should be given away ! Philanthropy adorns the hands !
  • Whatever is held at करमध्ये has quite some firmness in the hold.  सरस्वती is the deity of knowledge. It should better be held firmly. So करमध्ये च सरस्वती !
  • गोविन्दः is कृष्णः He reared cows in his childhood. Hence his name गोविन्दः ! Rearing cows denotes compassion and affection for the animal world. It is best done with patting. Patting is best done by करमूल | So करमूले तु गोविन्दः connotes compassion for the animal world, rather compassion even for the animal world, in turn compassion for all the living !
  • प्रभाते करदर्शनम् Having focused on the three parts of the hands meditating on the three deities in this manner, praying that urge for philanthropy, knowledge and compassion be cultivated over the day, take a wholesome look at both the hands, fold them together in prayer, rub them together and run the warmth all over the face. This will certainly arouse freshness ! That becomes good waking up, awakening !

5 सनातन धर्म has been criticised for its multiple-deity concept ! Look at the positive significance that is inbuilt in the concept. 330 million deities ! Association of a concept of deity with anything cultivates veneration, devotion, affection.

6 I am fascinated by the comprehensiveness and the rhythmic beat and capability to create a pious environment so ingrained in the शान्ति-मन्त्रः
द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिः । पृथ्वी शान्तिः । आपः शान्तिः । ओषधयः शान्तिः । वनस्पतयः शान्तिः । विश्वेदेवाः शान्तिः । ब्रह्म शान्तिः । सर्व शान्तिः॥ शान्तिरेव शान्तिः |
विश्वेदेवाः शान्तिः । ब्रह्म शान्तिः॥ सर्व शान्तिः |
वनस्पतयः शान्तिः । विश्वेदेवाः शान्तिः । ब्रह्म शान्तिः । सर्व शान्तिः । शान्तिरेव शान्तिः |
सा मा शान्तिरेधि । सुशान्तिर्भवतु ॥
The repetitions also have the power to build up the environment – environment within and environment around ! That is what makes a मन्त्रः a मन्त्रः !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 46

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 46
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य षट्-चत्वारिंशः (४६) पाठः ।

In the टिप्पणयः of lesson # 43, I had made a mention of a सुभाषितम् having phrases शौर्यस्य वाक्-संयमः and क्षमा बलवताम् Here it is –

ऐश्वर्यस्य विभूषणम् सुजनता शौर्यस्य वाक्-संयमः
ज्ञानस्यॊपशमः श्रुतस्य विनयॊ वित्तस्य पात्रे व्ययः ।
अक्रोधस्तपसः  क्षमा बलवताम् धर्मस्य निर्व्याजता
सर्वेषाम् अपि सर्वकारणमिदम् शीलम् परम् भूषणम् ||

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

ऐश्वर्यस्य विभूषणम् सु-जन-ता शौर्यस्य वाक्-संयमः
ज्ञानस्य उपशमः श्रुतस्य विनयः वित्तस्य पात्रे व्ययः ।
अक्रोधः तपसः  क्षमा बलवताम् धर्मस्य निर्व्याजता
सर्वेषाम् अपि सर्व-कारणम् इदम् शीलम् परम् भूषणम् ||

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ ऐश्वर्यस्य “ईश्वरस्य इदम् इति ऐश्वर्यम्” ।

  • १.१ ईशः च वरः च = ईश्वरः । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • १.२ ईशः “ईश” २ आ. (= to command, to overlord) इति धातुः । “ईश” (= commander, overlord, God) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १.३ वरः “वृ” ५, ९ उ. (= to grace) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन “वर” (= grace) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • From Apte’s dictionary वर a. [वृ-कर्मणि अप्] 1 Best, excellent, most beautiful or precious, choicest, finest, royal, princely; with gen. or loc. or usually at the end of comp.; वदतां वरः R.1.59; वेदविदां वरेण 5.23;11.54; Ku.6.18; नृवरः, तरुवराः, सरिद्वरा &c. -2 Better than, preferable to; ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः Ms.12.13; Y.1.352. -रः 1 The act of choosing, selecting. -2 Choice, selection. -3 A boon, blessing, favour (तपोभिरिष्यते यस्तु देवेभ्यः स वरो मतः); वरं वृ or याच् ‘to ask a boon’; प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व R.2.63; भवल्लब्धवरोदीर्णः Ku.2.32; (for the distinction between वर and आशिस् see आशिस्). -4 A gift, present, reward, recompense. -5 A wish, desire in general. -6 Solicitation, entreaty. -7 Charity, alms. -8 Surrounding, enclosing. -9 Obstructing, checking. -10 A bridegroom, husband; वरं वरयते कन्या; see under वधू (1) also. -11 A suitor, wooer. -12 A dowry. -13 A son-in-law; ‘वरो जामातरि श्रेष्ठे’ इति विश्वः; रथाङ्गभर्त्रे$भिनवं वराय Śi.3.36. -14 A dissolute man, libertine. -15 A spar- row. -16 Bdellium. -रम् Saffron; (for वरम् see separately).
  • १.४ ईश्वरः = He, who overlords and also graces
  • १.५ ऐश्वर्यस्य “ऐश्वर्य” (= splendour, that is inherent to overlordship) इति नपुंसकलिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ विभूषणम् “वि + भूष्” १ प. (= to adorn) इति धातुः । तस्मात् “अन”-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम “भूषण” (= ornament) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ सुजनता |

  • ३.१ सुष्ठु जनः = सुजनः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३.२ सुष्ठु (= good, gentle) अव्ययम् ।
  • ३.३ जनः “जन” (= person) ।
  • ३.४ सुजनता “सुजनस्य भावः = सुजनता (= gentlemanship, nobility) इति “ता”-प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ शौर्यस्य “शूरस्य भावः = शौर्यम्” । शौर्य (= bravery) इति नपुंसकलिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ वाक्-संयमः

  • ५.१ वाचि संयमः = वाक्-संयमः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ५.२ वाचि “वाक्” (= speech) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५.३ संयमः “सम् + यम्” १ प. (= to regulate, to control, to restrain) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन  पुल्लिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५.४ वाक्-संयमः = control over speech

६ ज्ञानस्य “ज्ञान” (= knowledge, intelligence, wisdom) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ उपशमः “उप + शम्” ४ प. (= to be at peace, to help peace prevail) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि भाववाचकम् नाम “उपशम” (= helping peace prevail) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ श्रुतस्य श्रु १ प. (= to listen, to learn) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “श्रुत” (= learned) । प्रायः पुल्लिङ्गि नाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
९ विनयः “वि + नी” १ उ. (= to show respect) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन  पुल्लिङ्गि भाववाचकम् नाम “विनय” (= being respectful)। तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० वित्तस्य “विद्” ६ उ. (= To gain, to acquire, to get) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकम् विशेषणम् “वित्त” । प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि “वित्त” (= wealth) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ पात्रे “पात्र” (= deserving, eligible) इति विशेषणम् | अत्र “यः पात्रः सः” अथवा “यत् पात्रम् तत्” इति सामान्यनाम “पात्र” (= the eligible one)। तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१२ व्ययः “वि + इ” २ प. (= to decline, to spend) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि नाम “व्यय” (= spending, giving) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१३ अक्रोधः

  • १३.१ न क्रोधः = अक्रोधः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १३.२ क्रोधः “क्रुध्” ४ प. (= to become angry) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि भाववाचकम् नाम “क्रोध” (= anger) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३.३ अक्रोधः = tolerance, fortitude

१४ तपसः “तपस्” (= penance) इति नपुंसकलिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५ क्षमा (= pardon, forgiveness) स्त्रीलिङ्गि भाववाचकम् नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ बलवताम् ।

  • १६.१ बल + वत् = बलवत् । वत् (= quality is here) “अयं गुणः अत्र” इति । बलवत् (= strong) “बलः अत्र गुणः” इति विशेषणम् ।
  • १६.२ बलवताम् = “बलवत्”-विशेषणस्य पुल्लिङ्गे सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् ।

१७ धर्मस्य “धर्म” (= religion, religiousness) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ निर्व्याजता

  • १८.१ निर्गता व्याजता = निर्व्याजता । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १८.२ व्याजता “व्याजम् भवितुम् भावः” व्याज (= conceit) इति विशेषणम् । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि भाववाचकम् नाम व्याजता । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १८.३ निर्व्याजता = forthrightness, open-mindedness, being sinless, piety

१९ सर्वेषाम् “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२० अपि (= also) अव्ययम् ।
२१ सर्व-कारणम्

  • २१.१ सर्वस्य कारणम् = सर्वकारणम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २१.२ कारणम् “कारण” (= cause, reason) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २१.३ सर्वकारणम् = consummate cause

२२ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२३ शीलम् “शील” (= chastity) इति नपुंसकलिङ्गि भाववाचकम् नाम ।  तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२४ परम् “पर” (= ultimate, predominant) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२५ भूषणम् “भूषण” (= ornament) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

१ ऐश्वर्यस्य विभूषणम् सु-जन-ता (अस्ति) = Sovereignty or overlordship shines by gentlemanship, nobility.

२ शौर्यस्य (विभूषणम्) वाक्-संयमः  (अस्ति) = Bravery shines by Control of speech.

३ ज्ञानस्य (विभूषणम्) उपशमः (अस्ति) = Intelligence shines by helping peace prevail.

४ श्रुतस्य (विभूषणम्) विनयः (अस्ति) = The learned shines by modesty.

५ वित्तस्य (विभूषणम्) पात्रे व्ययः (अस्ति) । = Wealth shines by giving to deserving.

६ तपसः (विभूषणम्) अक्रोधः (अस्ति) । =  Penance shines by freedom from anger.

७ बलवताम् (विभूषणम्) क्षमा (अस्ति) । = Strength shines by forgiveness.

८ धर्मस्य (विभूषणम्) निर्व्याजता (अस्ति) । = Religiousness shines by non-deceit, non-pretence i.e., genuine-ness.

९ सर्वेषाम् अपि सर्व-कारणम् इदम् = The consummate reason why all these shine is this –
१० शीलम् परम् भूषणम् (अस्ति) । = Chastity is the ultimate ornament. Or personality shines by chastity

५ टिप्पणयः ।

1 अत्र “शार्दूलविक्रीडितम्” छन्दः ।

2 Here we have mention of eight faculties, which people may have – ऐश्वर्य (splendour, overlordship) शौर्य (bravery), ज्ञानम् (knowledge, intelligence), श्रुतिः (high learning), वित्तम् (wealth), तपः (penance) बलम् (strength) धर्मः (religiousness). Each of these faculties has some positiveness in them. Yet, they have the fallibility, that they may be wrongly used or wrongly demonstrated, wrongly exhibited.

3 By saying that penance shines by freedom from anger, and by speaking that way, in respect of all the eight faculties, the सुभाषितम् really cautions against their wrong usage. Wrong usage, wrong “deliverance” (to use a term from modern management parlance) will be disastrous.

4 In the third chapter in श्रीमद्भगवद्गीता when saying श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः” श्रीकृष्ण-भगवान् also cautions परधर्मो भयावहः । In the same manner each of the above statements can be supplemented by the implicit caution against wrong deliverance. So, we can say –

  • 4.1 Sovereignty or overlordship shines by gentlemanship, nobility, not by arrogance and oppression
  • 4.2 Bravery shines by Control of speech not by self-praise or bragging
  • 4.3 Intelligence shines by helping peace prevail, by clarifying doubts, not by raising arguments

वादाः arguments are said to be of two types –
वादे वादे जायते तत्त्वबोधः Such arguments are of course “shining” arguments 🙂
However if वादे वादे जायते कण्ठशोषः :- (
In tenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता श्रीकृष्ण-भगवान् says “वादः प्रवदतामहम्” Of course प्रवदताम् वादः results in तत्त्वबोधः Entire श्रीमद्भगवद्गीता is such a संवादः which made सञ्जयः overwhelmed to have listened to it all ” इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषमद्भूतम् रोमहर्षणम् ॥…”
So many म-काराः in संवादमिममश्रौषमद्भूतम् रोमहर्षणम् 🙂

  • 4.4 The learned-ness shines by modesty not by becoming egotic. Even Newton said, “My knowledge is like a grain of sand on a vast beach” ! “Shallow water makes much noise :-‘,
  • 4.5 Wealth shines by giving to deserving, not by squandering and showing off
  • 4.6 Penance shines by freedom from anger not by explicating curses  दुर्वास-ऋषिः is more caricatured for his anger. In contrast how beautifully कण्व-मुनिः said about himself as संयमधनान् अस्मान् in his message to राजा दुष्यन्तः ।
  • 4.7 Strength shines by forgiveness, not by aggressiveness and oppression. One may wonder how it would be if free-style wrestlers go bullying around all the time :- (
  • 4.8 Religiousness shines by non-deceit, non-pretence i.e. by genuine-ness, by transparency, not by having ulterior motives or by being vicious and scheming. The overall message of श्रीमद्भगवद्गीता is not to shirk any कर्म but to do it with no expectations or aspirations.

5 We have a list of eight positive faculties and eight corresponding virtues which will make the positive faculties shine. सुजनता वाक्-संयमः उपशमः विनयः पात्रे व्ययः अक्रोधः क्षमा निर्व्याजता To top them all, we have the ninth one – शीलम्

  • Three opening verses in the sixteenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता enlist as many 25 virtues !
  • How virtuous the most virtuous can be ? When I started exploring such exhaustive list of virtues, I came across lists also
  • in verses 7 to 11 in the thirteenth chapter and also
  • in verses 42, 43, 44 in the eighteenth chapter.
  • Some virtues do repeat. So, I made a tabulation and derived an exhaustive list to eliminate the repetitions. If I remember it right, it became a list of 42 virtues !! Anyone would like to redo that ?
  • In the sixteenth chapter the list of virtues is mentioned as दैवी सम्पत् meaning wealth. This corresponds so beautifully with कण्व-मुनिः calling it as धनम् !

6 The motto of the school, where I studied was “शीलम् परम् भूषणम्” I felt naturally excited, when I first came across this सुभाषितम् and got to know from where the motto was chosen and adopted ! Schools do have the noble objective of grooming positive personality traits in the students. The most important trait to be cultivated should be chastity, right ? शीलम् परम् भूषणम् |

7 How wonderful a world it would be, if everybody is chaste शीलवन्तः सर्वे भवन्तु ।

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 45

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 45
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चचत्वारिंशः
(४५) पाठः ।

महाकवेः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थाङ्के यत् सम्मानितम् श्लोकचतुष्टयम् तस्य अयं चतुर्थः श्लोकः –

अर्थो हि कन्या परकीय एव
तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः
जातो ममायं विशदः प्रकामम्
प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥ २१ ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

अर्थः हि कन्या परकीयः एव
ताम् अद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः
जातः मम अयं विशदः प्रकामम्
प्रत्यर्पित-न्यासः इव अन्तरात्मा ॥ २१ ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ अर्थः “अर्थ”(= wealth) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२ हि (= because) इति अव्ययम् ।
३ कन्या (= daughter) । स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
४ परकीयः “परस्य इति परकीय” (= other’s) विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ एव (= only) इति अव्ययम् ।
६ ताम् “तत्” इति तृतीय-पुरुषि सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि (= she) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ अद्य (= today) इति अव्ययम् ।
८ संप्रेष्य “सम् + प्रेष्” ४ प. (= to send over) इति धातुः । तस्य ल्यबन्तम् अव्ययम् “संप्रेष्य” = on sending over ।
९ परिग्रहीतुः “परि + ग्रह्” ९ उ. (= to marry) इति धातुः । तस्मात् “तृ”-प्रत्ययेन कर्तृवाचकम् विशेषणम् “परिग्रहीतृ” । अत्र पुल्लिङ्गि (= husband) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० जातः “जन्” ४ आ. (= to become) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “जात”। अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ मम “अस्मद्” इति प्रथम-पुरुषि सर्वनाम (= I, we) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१२ अयं “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च
१३ विशदः “विशद” (= clean, free) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च
१४ प्रकामम् “प्रकृष्टः कामः यथा” (= beyond expectation) इति क्रियाविशेषणात्मकम् अव्ययम् ।
१५ प्रत्यर्पित-न्यासः

  • १५.१ प्रत्यर्पितः न्यासः येन सः = प्रत्यर्पितन्यासः । बहुव्रीहिः ।
  • १५.२ प्रत्यर्पितः “प्रति + ऋ” १, ३, ५ प. (= to return) इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “प्रत्यर्पित” अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५.३ न्यासः “नि + आस्” २ आ. (= to deposit) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि सामान्यनाम “न्यास”।  तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५.४ प्रत्यर्पितन्यासः = one, who has returned a deposit or a loan

१६ इव (= similar to) इति अव्ययम् ।
१७ अन्तरात्मा = अन्तर् + आत्मा

  • १७.१ अन्तर् (= inner) उपसर्गः ।
  • १७.२ आत्मा “आत्मन्” (= soul) इति सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १७.३ अन्तरात्मा = inner soul, mind

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

हि कन्या परकीयः अर्थः एव = Because  the daughter is only some other’s wealth
ताम् अद्य परिग्रहीतुः संप्रेष्य = on sending her to her husband
अयं मम अन्तरात्मा प्रत्यर्पित-न्यास इव प्रकामम् विशदः जातः = this inner soul of mine is free similar to the mind of a person, who has returned a loan

५ टिप्पणयः ।

1 अत्र प्रत्येकस्मिन् पादे एकादश अक्षराणि, यथा “अर्थो हि कन्या परकीय एव” । तेषां मात्राः (२-२-१) (२-२-१) (१-२-१) २-१ । “अंतिम-लघुः गुरुरेव” इति न्यायेन अत्र ताराज ताराज जभान ग ग एवं त-त-ज-ग-ग इति गणाः । एवं एतत् “इन्द्रवज्रा”-वृत्तम् । अस्य लक्षणम् “स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः” । अत्र “तौ”-शब्देन “त”-गणस्य द्वित्तम् ज्ञातव्यम् तथा “जगौ”-शब्देन “ज”-गणः च “ग”-गणः च एतयोः समाहारः ज्ञातव्यः ।

2 “परिग्रहीतुः” is a word which merits some discussion.

  • Since in the tradition of sanAtana dharma there is the ritual that husband and wife being married have to do rounds around a sacred fire, parigrahItRu is the person who accepts the girl as his wife after going around, which is the meaning of the prefix “pari”. In turn “parigrahItRu” means the husband.
  • The word parigrahaH is also quoted in the dollowing verses in shreemad-bhagavad-geetaa.
    निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः | शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-२१ ॥
    अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८-५३ ॥
    At both these places परिग्रहः means yearning for pleasures.
  • Interestingly, the word परिग्रहीतुः is in षष्ठी विभक्तिः | Actually Shakuntalaa is being sent “to” her husband Dushyanta. So dwiteeyaa vobhaktiH would also have been appropriate, rather grammatically more correct. But since she is being sent to her husband the parigrahItRu who is going to be the “right”-ful master, his ownership -ownership of responsibility towards ShakuntalA – is indicated by the sixth case  षष्ठी विभक्तिः since अधिकरणे षष्ठी विभक्तिः Poetic mind is manifest even in using षष्ठी विभक्तिः !!

3 About the word “परकीय”

  • Dr. K.C. Varadachari in his article “KALIDASA AND MYSTICISM AND SRI AUROBINDO” at http://www.drkcv.org/Books/kcv4chap_13.htm says this –
  • “…..In तन्त्र-साधना of the सहजीय we have reference to the परकीय – which is said to be better than स्वकीय.  Much extraordinary and indeed wrong conclusions have been drawn.  परकीय means that, one feels oneself as belonging to God or the Divine, as contrasted with the स्वकीय as belonging to oneself. In an illuminating way कालिदास himself uses this word परकीय as belonging to another or the other:…”
  • Then this verse अर्थो हि कन्या…” is quoted. Dr. VaradAchAree further adds –
  • A girl belongs to her husband (another) and has to be restored to her rightful Lord even like the soul that has to be restored to the supreme.  This simile is very important for, as I had elsewhere suggested, the higher level is shown to illumine the lower level on the basis of similarity.  This is true उपमान or instrument of true knowledge, the उपमेय is the ordinary restoration of the girl to the lawful husband who indeed in धर्म शास्त्र-s is विष्णू or his अंश or
    symbolises Him, and obviously every girl is a श्री or लक्ष्मी or her अंश.

4 This verse is an advice by कण्व-मुनि to all parents, guardians and relatives of the bride  on how their thinking would be and  should be when sending a girl to her husband’s household.

5 The four famous verses are not in consecutive order. Their respective verse number was mentioned in previous lessons also , this one being verse # 21.

6 To recapitulate, the themes of four verses dwelt upon are –

  • 6.1 verse # 5 covered the feelings which overwhelm mind of bride’s father when sending her to her husband’s place
  • 6.2 Verse # 16 covered message of the brides elderly relative to the reponsible person(s) in husband’s household, in this instance, the King himself
  • 6.3 verse # 17 advice to the bride
  • 6.4 verse # 21 advice to parents, guardians and responsible relatives of the girl about the line of thinking to be borne in mind, not only when sending her to her husband’s place, but also when grooming her from childhood.

7 The four “shloka”s together श्लोकचतुष्टयम् make a grand summary of the cultural concepts and eternal wisdom of grooming a girl child and sending her to her husband’s place. That is what makes this श्लोकचतुष्टयम् the “famous four” !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Saanskrit by fresh approach – Lesson 44

Learning Saanskrit by fresh approach – Lesson 44
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य चतुश्चत्वारिंशः (४४) पाठः ।

महाकवेः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थाङ्के यत् सम्मानितम् श्लोकचतुष्टयम् तस्य अयं तृतीयः श्लोकः –

शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
भर्तृर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥ १८ ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रिय-सखी-वृत्तिं स-पत्नी-जने
भर्तृः विप्रकृता अपि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परि-जने भाग्येषु अन्-उत्सेकिनी
यान्ति एवं गृहिणी-पदं युवतयः वामाः कुलस्य आधयः ॥ १८ ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

१ शुश्रूषस्व शुश्रूष्  (?) आ. (= to listen to, to attend to, to serve) इति धातुः । तस्य लेट्-वेदे (आज्ञार्थे) द्वितीय-पुरुषे एकवचनम् च ।
२ गुरून् “गुरु” (= elderly, respectable, venerable) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३ कुरु “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्य लेट्-आज्ञार्थे द्बितीय-पुरुषे एकवचनम् च ।
४ प्रिय-सखी-वृत्तिम्
४.१ प्रिया सखी = प्रियसखी । कर्मधारयः ।
४.२ प्रिया “प्रिय” (= loving) इति विशेषणम् । स्त्रीलिङ्गि “प्रिया” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
४.३ सखी (= friend) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । सामासिक-शब्दस्य पदम् । अतः मूलरूपेण ।
४.४ प्रियसखिनः (इव) वृत्तिः । प्रियसखीवृत्तिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
४.५ प्रियसखीवृत्तिम् “प्रियसखीवृत्ति” (= loving friendship) इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ स-पत्नी-जने ।
५.१ पतिः अस्याः अस्ति इति पत्नी ।
५.२ समानः पतिः यस्याः सा = सपत्नी । बहुव्रीहिः ।
५.३ सपत्नी एव जनः = सपत्नीजनः । कर्मधारयः ।
५.४ सपत्नीजने “सपत्नीजन” (= co-wife) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचननम् च ।
६ भर्तृः “भर्तृ” (= husband) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ विप्रकृता = “वि + प्र + कृ” ८ उ. (= to do otherwise, to be improper, to be unnatural, to trouble, to harass) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “विप्रकृत” (= troubled, put into anguish) । अत्र स्त्रीलिङ्गि “विप्रकृता” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ अपि (= also) अव्ययम् ।
९ रोषणतया “रुष्” ४ प. (= to be angry) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकं नाम “रोषणता” (= anger) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० मा (= do not) अव्ययम् ।
११ स्म “भवतु” (= may be) इति अर्थेण अव्ययम् ।
१२ प्रतीपम् “प्रति + इ” २ उ. (= to react) इति धातुः । तस्मात् “प”-प्रत्ययेन भाववाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “प्रतीप” (= improper reaction) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१३ गमः “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन भाववाचकं पुल्लिङ्गि नाम “गम” (= going)। तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४ भूयिष्ठम् (= again) अव्ययम् ।
१५ भव “भू” १ प. (= to become) इति धातुः । तस्य लेट्-आज्ञार्थे द्बितीय-पुरुषे एकवचनम् च ।
१६ दक्षिणा “दक्ष्” १ प. (= To be courteous, To show respect) इति धातुः । तस्मात् “अन”-प्रत्ययेन विशेषणम् “दक्षिण” (= courteous) । स्त्रीलिङ्गि विशेषणम् दक्षिणा । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१७ परि-जने ।
१७.१ परि चरति अयं जनः (= person who moves about, person who attends) इति परिजनः (= attendants, aids, servants) । “परिजन” इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ भाग्येषु “भाज्” ६ उ. (= to distribute, to allot) इति धातु: । तस्मात् “भाग्य” (= lot, attained by fortune) इति विध्यर्थि विशेषणम् तथा पुल्लिङ्गि सामान्यनाम च । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
१९ अन्-उत्सेकिनी |
१९.१ न उत्सेकिनी = अनुत्सेकिनी । नञ्-तत्पुरुषः ।
१९.२ उत्सेकिनी “उत्सेकः अस्याः अस्ति इति उत्सेकिनी” “उत्सेकिनी” (= eager) स्त्रीलिङ्गि विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१९.३ उत्सेकः “उत्स”-इति करणम् = उत्सेकः । “उत्सेक” (= eagerness) इति भाववाचकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१९.४ अनुत्सेकिनी = not eager, not aspiring, not envying, not egotic
२० यान्ति “या” २ प. (= to go) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे बहुवचनम् च ।
२१ एवं (= thus) अव्ययम्।
२२ गृहिणी-पदं ।
२२.१ गृहिण्याः पदम् = गृहिणीपदम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
२२.२ गृहिण्याः “गृहम् अस्ति अस्याः इति गृहिणी” “गृहिणी” (= household lady) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२२.३ पदम् “पद” (= status) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२२.४ गृहिणीपदम् = status of a household lady
२३ युवतयः “युवती” (= young girl) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२४ वामाः “वाम” (= left, inappropriate) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२५ कुलस्य “कुल” (= family) इति सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२६ आधयः “आधि” (= headache) इति सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

गुरून् शुश्रूषस्व | = Attend to elders (with veneration and respects)
स-पत्नी-जने प्रिय-सखी-वृत्तिं कुरु | = Cultivate good freindship with co-wives
भर्तृः विप्रकृता अपि रोषणतया प्रतीपं गमः मा स्म | = (Even if) troubled (or put into anguish) by husband, do not get into improper reaction
भूयिष्ठं परि-जने दक्षिणा भव | = Again, be courteous with attendants
भाग्येषु अन्-उत्सेकिनी (भव) | = Don’t be egotic with your lot, nor be envious of other’s lot
एवं युवतयः गृहिणी-पदं यान्ति | = (Only) thus young girls get the status of (respectable) house-hold ladies
वामाः कुलस्य आधयः (भवन्ति) | = Inappropriate ones become headache for the family.

५ टिप्पणयः ।

1 अत्र शार्दूलविक्रीडितम् छन्दः ।

2 “प्रतीपं गमः मा स्म” is a special construction in Sanskrit.  We find a similar phrase in the third shloka of second chapter of श्रीमद्भगवद्गीता –
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्वैय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ २-३ ॥

3 This verse is an advice by कण्व-मुनि to शकुन्तला on how she should conduct herself in husband’s household.

4 The message is of course what every father of a bride would like to say to his daughter.

5 Can there be any better advice ?

6 Maybe, even long-married ladies should remind and re-remind themselves by re-reading this shloka every now and then and should groom their daughters also accordingly. Advices like these make culture संस्कृति to be passed on from generation to generation. No doubt this shloka is among the famous four.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-