Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 40

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 40

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य चत्वारिंशः (४०) पाठः ।

In Lesson # 38, we studied a सुभाषितम् from मालविकाग्निमित्रम् The opening श्लोकः in मालविकाग्निमित्रम् also makes a good study. It eulogises नाट्यम्  as art-form –

देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषम्  |

रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे  स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा |

त्रैगुण्योद्भवमत्र  लोकचरितं नानारसं दृश्यते |

नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्  ||

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

देवानां इदम् आमनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषम् |

रुद्रेण इदम् उमा-कृत-व्यतिकरे स्व-अङ्गे विभक्तं द्विधा |

त्रैगुण्य-उद्भवं अत्र लोक-चरितं नाना-रसं दृश्यते |

नाट्यं भिन्न-रुचेः जनस्य बहुधा अपि एकं समाराधानम्  ||

२. समासानां विग्रहाः तथा शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि  च |

१ देवानाम् ‘देव’ (= God) इति पुल्लिङ्गि  सामान्यनाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् च |

२ इदम् ‘इदम्’ (= this) इति सर्वनाम | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

३ आमनन्ति ‘आ + मन्’ १ प. (= to regard) इति धातुः | अत्र परस्मैपदी | तस्य लट्-वर्तमाने, तृतीय-पुरुषे बहुवचनम् |

४ मुनयः ‘मुनि’ (= sage) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

Most prominent faculty of a मुनि is mind मन the faculty of doing intense meditation, deliberation मननम्  makes one a मुनि

५ कान्तम् ‘कम्’ १ आ. (= to be enamoured with) इति धातुः | तस्य ‘त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि  | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

६ क्रतुम् ‘क्रतु’ (= ceremonial sacrifice, yagya) इति पुल्लिङ्गि  सामान्यनाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

७ चाक्षुषम् ‘चक्षु’ (= eye) इति पुल्लिङ्गि  सामान्यनाम  | तस्मात् ‘चाक्षुष’ (= to be enjoyed by eyes) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गेन | तस्य द्वितीया  विभक्तिः एकवचनम् च |

८ रुद्रेण ‘रुद्’ २ प. (= to cry due to fear) इति धातुः | तस्मात् ‘र’-प्रत्ययेन प्रयोजक-भावकं विशेषणम् ‘रुद्र’ (= causing crying due to fear, fearsome) इति सामान्यतः विशेषणम् तदेव शिवस्य नाम इति संमतम् | अतः ‘रुद्र’ (= epithet of Shiva, name of 11 inferior manifestations of Shiva. See in 10-23 in श्रीमद्भगवद्गीता “रुद्राणां शंकरश्चास्मि”) इति पुल्लिङ्गि  विशेषनाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

९ उमा-कृत-व्यतिकरे ।

९.१ उमया कृतः = उमाकृतः | तृतीया-तत्पुरुषः ।

९.२ उमाकृतः व्यतिकरः = उमाकृतव्यतिकरः | कर्मधारयः | तस्मिन् ।

९.३ उमया | ‘उमा’ (= wife of Shiva) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

९.४ कृतः ‘कृ’ ८ उ. (= to do) इति धातुः | तस्मात् ‘त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् “कृत” (= done) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

९.५ व्यतिकरे ‘वि + अति + कृ’ विशेषेण अतिशयतया च कृ (= to do special intimate act, to marry) इति धातुः | तस्मात् ‘अस्’-प्रत्ययेन करण-वाचकं नाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च |

१० स्वाङ्गे ।

१०.१ स्वं अङ्गं = स्वाङ्गम्  | कर्मधारयः | तस्मिन् ।

१०.२ स्वम् ‘स्व’ (= own, of oneself) इति सार्वनामिकं विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि  | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१०.३ अङ्गे ‘अङ्ग’ (= body) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च |

११ विभक्तम्  “वि + भज्” १ उ. (= to divide) इति धातुः | तस्मात् ‘त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१२ द्विधा ‘द्वि’ (= two) इति संख्यावाचकं विशेषणम् | तस्मात् ‘धा’-प्रत्ययेन क्रियाविशेषणम् ‘द्विधा’ (= in two aspects, two-fold, in two ways) इति अव्ययम् |

१३ त्रैगुण्योद्भवम् |

१३.१ गुणानां त्रयं = त्रैगुण्यम् | द्विगु-समासः |

१३.२ त्रैगुण्यात् उद्भवः यस्य तत् = त्रैगुण्योद्भवम् | षष्ठी-बहुव्रीहिः | अथवा त्रैगुण्यस्य उद्भवः यस्मात् तत् = त्रैगुण्योद्भवम् | पञ्चमी-बहुव्रीहिः ।

१३.३ गुणानाम् ‘गुण’ (= quality) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च |

१३.४ त्रयम् ‘त्रि’ (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् | तस्मात् ‘य’-प्रत्ययेन ‘त्रय’ (= group of three) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१३.५ त्रैगुण्यात् ‘त्रैगुण्य’ (= group of three (grades of) qualities) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम | तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च |

१३.६ उद्भवः “उत् + भू” १ प. (= to emanate from) इति धातुः | तस्मात् ‘अस्’-प्रत्ययेन भाववाचकं पुल्लिङ्गि नाम ‘उद्भव’ (= genesis, arising, creation) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१३.७ त्रैगुण्योद्भवम् ‘त्रैगुण्योद्भव’ (= emanating from (or causing emanation of) group of three (grades of) qualities) इति विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१४ अत्र (= here) अव्ययम् ।

१५ लोक-चरितम् ।

१५.१ लोकस्य चरितम् = लोक-चरितम् | षष्ठी-तत्पुरुषः |

१५.२ लोकस्य ‘लोक’ (= people, populace) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च |

१५.३ चरितम् “चर्” १ प. (= to move, to live) इति धातुः | तस्मात् ‘त’-प्रत्ययेन karmaNi भूतकालवाचकं विशेषणम् अथवा करणात्मकं नपुंसकलिङ्गि नाम ‘चरित’ | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१६ नानारसम्  |

१६.१ नाना रसाः यस्य तत् = नानारसम्  | बहुव्रीहिः |

१६.२ नाना (= various) इति विशेषणात्मकं अव्ययम् |

१६.३ रसाः ‘रस’ (= mood, taste) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

१६.४ नानारसम् ‘नानारस’ (= having variety of moods, tastes) इति विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च  |

१७ दृश्यते ‘दृश्’ १ प. (= to see) इति धातुः | तस्य कर्मणि-प्रयोगे तेन आत्मनेपदी | तस्य लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे एकवचनम् |

१८ नाट्यम् ‘नट्’ १ प. (= to enact) इति धातुः | तस्मात् ‘य’-प्रत्ययेन विध्यर्थि विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१९ भिन्नरुचेः |

१९.१ भिन्नाः रुचयः यस्य सः = भिन्नरुचिः | बहुव्रीहिः | तस्य |

१९.२ भिन्नाः ‘भिद्’ १ प. ७ उ. (= to divide into parts, to break) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् ‘भिन्न’ (= different) | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

१९.३ रुचयः ‘रुचि’ (= taste) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम | प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

१९.४ भिन्नरुचेः ‘भिन्नरुचि’ (= having different tastes) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च |

२० जनस्य ‘जन’ (= people) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च |

२१ बहुधा “बहु” (= many) इति अनिश्चित-संख्या-विशेषणम् | तस्मात् “धा”-प्रत्ययेन ‘बहुधा’ (= in many ways, mostly) इति अव्ययम् |

२२ एकम् ‘एक’ (= one) इति संख्याविशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२३ समाराधनम् “सम् + आ + राध्” ५ प. (= to please, often as by prayer) इति धातुः | तस्मात् ‘अन’-प्रत्ययेन भाववाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “समाराधन” (= pleasure often from a prayer) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
इदम् देवानाम् कान्तम् चाक्षुषं क्रतुम् (इति) मुनयः आमनन्ति | मुनयः regard this as a ceremonial sacrifice having pleasant appeal to the eyes and desired also by Gods
रुद्रेण इदम् उमा-कृत-व्यतिकरे स्व-अङ्गे द्विधा विभक्तम् | शिव by his communion with उमा made it as two aspects on his own body
त्रैगुण्य-उद्भवम् लोक-चरितम् अत्र नाना-रसम् दृश्यते | People’s characters and interests are of a large variety, because of their genesis from three types of qualities
भिन्न-रुचेः जनस्य अपि बहुधा नाट्यम् एकम् समाराधनम् | Even if likings of people are varied, dramatics is yet a common entertainment.

४ टिप्पणयः ।

१ मुनि is defined in श्रीमद्भगवद्गीता as

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगत-स्पृहः |

वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २-५६ ॥

२ The two types of नाट्य-भावौ manifesting on शिव’s body are called as लास्य (feminish) and ताण्डव (manly). In this form शिव is called as अर्ध-नारी-नटेश्वरः (= half-feminish God in dancing pose)

३ नाट्य is detailed as a holistic science in नाट्यशास्त्रम् by भरतमुनिः | As can be understood, a drama has many aspects – the dramatist, the actors, costumes and make-ups, singing, music, dance, the stage-design including the back-drops and lighting, the auditorium and its design, etc.

४ Some people focused only on the dance aspect and cultivated into a dance style known as भरतनाट्यम् । This style is mostly practiced in Tamilnadu in Southern India. There are many regional dance styles such as मोहिनीआट्टम् in Kerala, कुचिपुडी in Andhra, उडीसी in Orissa. One may find most of these four dance styles fairly similar to each other. But there are other folk-dance styles such as कथकली in Kerala, which is quite distinct by the facial masking. The कथक evolved as dance of courtesans during the Mughal reign more specifically in courts of Nawabs in Northern India.

५ It is regarded that among संस्कृत dramas the best is अभिज्ञानशाकुन्तलम्  by कालिदास. This has been made into an all-time statement by the श्लोकः –

काव्येषु नाटकम् रम्यम् तत्र रम्या शकुन्तला |

तत्रापि चतुर्थोऽङ्कः तत्र श्लोकचतुष्टयम् ||

Maybe, we should study that श्लोकचतुष्टयम् also in one of our lessons, since it has been so much eulogized.

६ वृत्तम् here is शार्दूलविक्रीडितम्  having 19 syllables in each line and गणाः – म स ज स त त ग ।

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Advertisements

Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 39

Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 39
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य नवत्रिंशः (३९) पाठः ।
 

In the previous lesson, we had the mention of the poetic axiom, that raindrops falling in a sea-shell become pearls. In टिप्पणयः it was also noted that the axiom more comprehensively presumes that the raindrops should be of the rains, when the constellation in the sky is स्वाती. This detail of the axiom is seen in the following सुभाषितम् –

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।
स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं सन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणोत्तममध्यमाधमदशा संसर्गतो जायते ॥

१. सन्धिविच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

सन्तप्त-अयसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न ज्ञायते ।
मुक्ता-आकारतया तत् एव नलिनी-पत्र-स्थितं राजते ।
स्वात्यां सागर-शुक्ति-मध्य-पतितं सन्मौक्तिकं जायते ।
प्रायेण उत्तम-मध्यम-अधम-दशा संसर्गतः जायते ॥

२. समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणम् च ।

१. सन्तप्तायसि

१.१ सन्तप्तः अयः = सन्तप्तायः । कर्मधारयः । तस्मिन्
१.२ सन्तप्तः “सं + तप्” १ प. क्वचित् आ. ४ प. अपि (= to heat, to become hot) इति धातुः । तस्य ’त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “संतप्त” (=  heated up, hot) । अत्र पुल्लिङ्गि । प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१.३ अयः “अयस्” (=  iron) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१.४ सन्तप्तायसि ’सन्तप्तायस्’ (=  hot plate) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२. संस्थितस्य “सं + स्था” १ प. (=  to place, to fall) इति धातुः । तस्य ’त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “संस्थित” (= to become placed) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३. पयसः “पयस्” (=  water) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
४. नाम “नामन्” (=  name, identity, existence) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
५. अपि (=  even) अव्ययम् ।
६. न (=  not) अव्ययम् ।
७. ज्ञायते “ज्ञा” ९ उ. (=  to know) इति धातुः । कर्मणि-प्रयोगे, लट्-वर्तमाने, तृतीय-पुरुषे एकवचनम् ।
८. मुक्ताकारतया

८.१ मुक्ता इव आकारः = मुक्ताकारः । कर्मधारयः ।
८.२ मुक्ता (=  pearl) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । सामासिकशब्दस्य पदम् अतः प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८.३ आकारः “आकार” (=  shape, look) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८.४ मुक्ताकारतया “मुक्ताकारता” (=  look of a pearl) “मुक्ताकार” इति शब्दात् “ता”-प्रत्ययेन भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

९. तत् (=  that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१०. एव (=  only) अव्ययम् ।
११. नलिनी-पत्र-स्थितं ।
११.१ नलिन्याः पत्रम् = नलिनीपत्रम् । षष्ठी तत्पुरुषः ।
११.२ नलिनीपत्रे स्थितम् = नलिनीपत्रस्थितम् । सप्तमी तत्पुरुषः ।
११.३ नलिन्याः “नलिनी” (=  lotus) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
११.४ पत्रम् “पत्र” (=  leaf) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११.५ नलिनीपत्रे “नलिनीपत्र” (=  leaf of lotus) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
११.६ स्थितम् “स्था” १ प. (=  to place, to fall) इति धातुः । तस्य ’त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “स्थित” । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१२. राजते “राज्” १ उ. (=  to command, shine, glitter) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीयपुरुषे एकवचनम् च ।
१३. स्वात्यां “स्वाती” (=  the constellation “swaati”) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च । “यदा स्वाती-नक्षत्रम् गगने भवति तदा” (=  when the constellation “swaati” is in the sky) इति अर्थः ।
१४. सागर-शुक्ति-मध्य-पतितम् ।
१४.१ सागरे शुक्तिः = सागरशुक्तिः । सप्तमी तत्पुरुषः ।
१४.२ सागरशुक्तेः मध्यम् = सागरशुक्तिमध्यम् । षष्ठी तत्पुरुषः ।
१४.३ सागरशुक्तिमध्ये पतितम् = सागरशुक्तिमध्यपतितम् । सप्तमी तत्पुरुषः ।
१४.५ सागरे “सागर” (=  sea) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४.६ शुक्तिः “शुक्ति” (=  shell) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४.७ सागरशुक्तेः “सागरशुक्ति” (= sea-shell ) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४.८ मध्यम् “मध्य” (=  middle) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४.९ सागरशुक्तिमध्ये “सागरशुक्तिमध्य” (=  middle of sea-shell) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४.१० पतितम् “पत्” १ प. (=  to fall) इति धातुः । तस्य “इत”-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “पतित” (= fallen) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५. सन्मौक्तिकम्

१५.१ सत् मौक्तिकम् = सन्मौक्तिकम् । कर्मधारयः ।
१५.२ सत् (=  good, pleasing) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । सामासिकशब्दस्य पदम् अतः प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५.३ मौक्तिकम् मौक्तिक (=  pearl) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । वस्तुतः “मुक्ता” (=  pearl) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्मात् “इक”-प्रत्ययेन लालित्यभावकम् लघुत्वभावकम् च सामान्यनाम “मौक्तिक” (= a bead of pearl) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५.४ सन्मौक्तिकम् (= a good bead of pearl) इति क्रियाविशेषणार्थेन ।

१६. जायते “जन्” ४ आ. (=  to become, to bear, to be born) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीयपुरुषे एकवचनम् च ।
१७. प्रायेण “प्र + आ + इ” २ प. (= to go generally ) इति धातुः । तस्मात् “एन”-प्रत्ययेन अव्ययम् “प्रायेण” (=  mostly) ।

In Apte’s dictionary two etymologies are given –
१७.१ प्र + अय् इति धातुः । तस्मात् घञ् = प्रायः
१७.२ प्र + इ २ प. इति धातुः । तस्मात् अच् = प्रायः
१७.३ घञ् and अच् are codes of पाणिनी to explain how nouns are formed from verbs
१७.४ “प्राय” (= general or common going) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१८. उत्तम-मध्यम-अधम-दशा

१८.१ उत्तमा च मध्यमा च अधमा च दशा = उत्तममध्यमाधमदशा । समाहार-द्वन्द्वः ।
१८.२ उत्तमा “उत्तम” (=  best) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गेन । सामासिकशब्दस्य पदम् अतः मूलसंज्ञा एकवचनेन । वस्तुतः कस्यापि विशेषणस्य सामान्य-तर-तम-भावाः । अत्र “उत्” (=  high, elevated) विशेषणस्य “तम”-प्रत्ययेन “उत्तम” (= highest, most elevated, the best)  ।
१८.३ मध्यमा “मध्यम” (=  medium, average) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गेन । सामासिकशब्दस्य पदम् अतः मूलसंज्ञा एकवचनेन ।
१८.४ अधमा “अधम” (=  low, lowly) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गेन । सामासिकशब्दस्य पदम् अतः मूलसंज्ञा एकवचनेन । वस्तुतः धातुम् मान्यम् = धमम् (=  acceptable) । न धमम् = अधमम् (= not acceptable) । नञ्-तत्पुरुषः ।
१८.५ दशा (=  state, condition) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१९. संसर्गतः “सं + सृ” १प. and ३ प. (= to move along with, to have company of) इति धातुः । तस्मात् “क”-प्रत्ययेन करण-वाचकम् पुल्लिङ्गि नाम “संसर्ग” (= company) । तस्य “तः”-प्रत्ययेन “अपादान”-(पञ्चमी-विभक्त्याः भावः) “संसर्गतः (= by company)।

३. अन्वयाः अनुवादाः च ।

३.१ सन्तप्ते अयसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न ज्ञायते । = (A drop of) water when it falls on a hot plate, loses its very identity (existence).
३.२ तत् एव नलिनी-पत्र-स्थितं मुक्ता-आकारतया राजते । = The same (drop) on a lotus leaf commands the look of a pearl .
३.३ स्वात्यां सागर-शुक्ति-मध्य-पतितं सन्मौक्तिकं जायते । = (And) in the ‘swatee’ nakShatra, when fallen inside a sea shell, it becomes a good bead of pearl.
३.४ प्रायेण उत्तम-मध्यम-अधम-दशा संसर्गतः जायते । =  Usually excellent, medium and bad states (of a person) are borne by company.

४ टिप्पणयः ।

४.१ The वृत्तम् here is शार्दूल विक्रीडितम् having 19 syllables in each line पादम् and the 19 syllables of गणाः – म स ज स त त ग ।
४.२ First 3 lines give 3 instances or companies for a common entity “a drop of water”. The 3 companies – a hot plate, a leaf of a lotus and a sea-shell denote bad, medium and good companies respectively.
४.३ The word प्रायेण meaning “mostly” or “as good as” makes उत्प्रेक्षा-काव्यालङ्कारः
४.४ The moral of the सुभाषितम् is well-summarized in the proverb “A man is known by the company, he keeps”.
४.५ The effect of bad company is also very effectively conveyed in another सुभाषितम् also. Example given there is of bondage सेतुबन्धनम् suffered by the sea between India and Sri Lanka, because that sea had the company of रावण, who was eminently a bad person, having forcibly carried सीता.
शुभमस्तु । 

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 38

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 38

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्ट-त्रिंशः (३८) पाठः ।

महाकवेः कालिदासस्य “मेघदूतम् ”-काव्यात् एकः श्लोकः सप्त-त्रिंशे पाठे पठितः |

In Lesson # 37 we studied a श्लोकः from “मेघदूतम् ” of कालिदास |

अधुना कालिदासस्य “मालविकाग्निमित्रम्”-नाटकात् अयम् श्लोकः

Now for this lesson, this श्लोकः from his drama “मालविकाग्निमित्रम्” –

पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः |

जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य ||

१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

पात्र-विशेषे न्यस्तं गुण-अन्तरं व्रजति शिल्पं आधातुः |

जलम् इव समुद्र-शुक्तौ मुक्ताफलतां पयो-दस्य ||

२. समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः  विश्लेषणानि च |

१.   पात्र-विशेषे

  1. विशेषं पात्रम् = पात्रविशेषम्, विशेष्य-पूर्वपदीयः कर्मधारयः । तस्मिन् ।
  2. विशेषम् ‘विशेष’ (= special, exclusive) इति विशेषणम् | अत्र नपुम्सकलिङ्गी | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
  3. पात्रम् ‘पात्र’ (= receptacle, recipient, thing or person that receives, holds and/or carries) इति नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

i.  Etymology व्युत्पत्तिः of पात्रम् ‘पा’ १ प. and २ प. (= to receive and keep, to protect) इति धातुः | तस्मात् त्र-प्रत्ययेन कर्तृवाचकं        नपुंसकलिङ्गी नाम |
ii.     The begging bowl is a ‘भिक्षा-पात्रम्’ of a beggar.
iii.     A cooking utensil is a पात्रम् in the kitchen
iv.     A student is a पात्रम् which holds knowledge imparted by a teacher.
v.     An actor is a पात्रम्, which holds and carries a role conceived by the dramatist.
vi.     Sculpture carved by a sculptor is a पात्रम् holding and carrying the art.
vii.     Capacity to hold an office is पात्रता (= eligibility) of an officer
viii.     A computer program, which receives data-input is also पात्रम् !

4. पात्रविशेषे ‘पात्रविशेष’ (=special receptacle, thing or person) नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् च |

२.   न्यस्तम् ‘नि + अस्’ २ प. (= to put, to place, to impart) इति धातुः | तस्य कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् ‘न्यस्त’ (= placed, imparted, put in) | अत्र नपुंसकलिङ्गी | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

३.   गुणान्तरम्

अन्यः गुणः = गुणान्तरम्, कर्मधारयः ।
गुणान्तरम्  ‘गुणान्तर’ (= different quality) इति नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

४.   व्रजति ‘व्रज्’ १ प. (= to go to, to attain) इति धातुः | तस्य ‘लट्’-वर्तमाने तृतीय-पुरुषेण एकवचनी क्रियापदम् |

५.   शिल्पम् ‘शिल्प’ (= art, work, knowledge, execution) इति नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

६.   आधातुः “आ + धा” ३ उ. (= to create, impart) इति धातुः | तस्य ‘तृ’-प्रत्ययेन कर्तृवाचकं सामान्यनाम ‘आधातृ’ (= creator, he/she/it, who imparts) | अत्र पुल्लिङ्गेन, षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च |

७.   जलम् ‘जल’ (= water) इति नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

८.   इव (= just as) अव्ययम् ।

९.   समुद्रशुक्तौ

  1. समुद्रे शुक्तिः = समुद्रशुक्तिः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  2. समुद्रे ‘समुद्र’ (= sea, ocean) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च |
  3. शुक्तिः ‘शुक्ति’ (= shell) इति स्त्रीलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
  4. समुद्रशुक्तौ ‘समुद्रशुक्ति’ (= sea-shell) इति स्त्रीलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च |

१०.  मुक्ताफलताम्

  1. मुक्ता एव फलम् = मुक्ताफलम् । कर्मधारयः ।
  2. ‘मुक्ताफल’ (= pearl) इति नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य ‘ता’-प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गी भाववाचकं नाम ‘मुक्ताफलता’ (= quality of being a pearl) | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च |

११.  पयोदस्य

  1. पयः ददाति = पयोदः, उपपद-तत्पुरुषः ।
  2. पयः ‘पयस्’ (= water) इति नपुंसकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम् च |
  3. ददाति ‘दा’ १ प. अत्र ३ उ. (= to give) इति धातुः | तस्य लट्-वर्तमाने, तृतीय-पुरुषेण एकवचनम् च |
  4. पयोदस्य ‘पयोद’ (= cloud, because cloud gives water) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च |

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
समुद्रशुक्तौ पयोदस्य जलम् मुक्ताफलतां (व्रजति) इव Just as water from the cloud becomes a pearl in a sea-shell
पात्रविशेषे न्यस्तं आधातुः शिल्पम् गुणान्तरं व्रजति । (art, knowledge, execution) imparted to a special receptacle or recipient (thing or person) assumes a different quality

५ टिप्पणयः ।

1 This सुभाषितम् is an utterance by the dance-teacher, who taught dance to मालविका, the heroine of the play मालविकाग्निमित्रम् ।
2 Obvious by the सुभाषितम् is the pleasure a teacher would enjoy, when the student (disciple) is special. My father was a teacher. He used to mention a proverb, शिष्यादिच्छेत् पराजयम् | Teach in such manner that your disciple will excel you ! Pleasure in being left behind ? 

I remember a quote of a choreographer of Hindi films, who said, “To choreograph a dance number for Madhuri Dikshit to perform is such a pleasing experience !” She said exactly what महाकविः कालिदासः says here of course so much poetically !

3 An artist and his art, a teacher and the disciple these are all very charming mutual relationships. A student should also be so ardent, that it should be a pleasure for the teacher to impart the knowledge. Would it not be so sad, if the teacher keeps feeling that he is wasting his time and effort in teaching a disinterested, indifferent, dumb student ?
4 There is an interesting श्लोकः in श्रीमद्भगवद्गीता – 

देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः |

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ || 3-11 ||

Here also mutual benevolence परम् श्रेयः both for Gods and devotees is mentioned. Note, benevolence for Gods also !

5 There is a poetic axiom here, that raindrops falling in a sea-shell become pearls. In fact the axiom more completely presumes that the raindrops should be of rains which fall when constellation नक्षत्रं in the sky is स्वाति |
6 According to the astronomical almanac, स्वाति-नक्षत्रं will be there approximately in second half of October (अश्विन-मासः) months. Rains in October अश्विन-मासे वर्षा is a rare phenomenon. The poetic axiom thus sets difficult or challenging conditions for formation of pearls, that too in sea-shells, not in shells on river beds !
7 The word पात्रम् was seen earlier in Lesson # 35 in श्लोकौ 17-20 and 17-22 in श्रीमद्भगवद्गीता । There the word was mentioned to detail सात्विकम् and तामस् दानम् respectively. It comes to mind that here कालिदासः has sort of coined a definition of the word पात्रम् | आधातुः शिल्पम् यत्र न्यस्तं भवति, तत् पात्रम् | Donation of a donor is also आधातुः शिल्पम् ! Receiver of the donation, a person, a thing or even a cause or even the mind of a student or a computer-program is पात्रम् ! wow !! 

In टिप्पणयः in Lesson # 35, I had expressed reservation, whether the meaning considered there for the word पात्रम् was satisfactory ! I think a very, very good definition evolves from this श्लोकः by कालिदासः !

8 The word इव gives out the काव्यालङ्कारः here. इव connects a relationship of similarity between two instances. Such poetic adornment is उपमालङ्कारः . Between the two instances, one is a statement उपमेयम् and the other, its example उपमानम् | आधातुः शिल्पम् गुणान्तरं व्रजति is the statement. पयोदस्य जलम् मुक्ताफलतां (व्रजति) is its example.
9 The meter here is आर्या | लक्षणपदम्  of आर्या-वृत्तम् is – 

यस्या: पादे प्रथमे द्वादश मात्रा तथा तृतीयेऽपि |

अष्टादश द्वितीये चतुर्थे पञ्चदश सार्या ||

I would dare to give, shall I say, a better analysis (?) of आर्यावृत्तम् –

I think each line in this meter should be considered as having three sections. For example, here –

1-1 पात्रविशेषे न्यस्तं (pause)  21 – 122 – 22 = 12

1-2 गुणान्तरं व्रजति (pause)  1212 – 111 = 9

1-3 शिल्पमाधातुः |                 21-222 = 9

2-1 जलमिव समुद्रशुक्तौ (pause)1111 – 12122 = 12

2-2 मुक्ताफलतां (pause) 22-112 = 8

2-3 पयोदस्य ||                              1221 = 6

In लक्षणपदम्

1-1 यस्या पादे प्रथमे (pause) 22 22 112 = 12

1-2 द्वादश मात्रा (pause) 211 22 = 8

1-3 तथा तृतीयेऽपि |              12 1221 = 9

2-1 अष्टादश द्वितीये (pause) 2212122 = 12

2-2 चतुर्थे पञ्च- (pause) 122 – 21 = 8

2-3 दश सार्या ||                  11 – 22 = 6

We had in Lesson # 3

1-1 शरदि न वर्षति गर्जति   111 – 1 – 211 – 211 = 12

1-2 वर्षति वर्षासु              211 – 221 = 9

1-3 निःस्वनो मेघः              212 – 22 = 9

2-1 नीचो वदति न कुरुते    22 – 111 – 1 – 112 = 12

2-2 न वदति सुजनः              1 – 111 – 112 = 8

2-3 करोत्येव                            1221 = 6

As can be seen, first line of लक्षणपदम्

यस्या: पादे प्रथमे द्वादश मात्रा तथा तृतीयेऽपि |

i.e. fisrt and third पादौ to have द्वादश १२ मात्राः is validated everywhere.

Considering the second line of लक्षणपदम्, patterns in पात्रविशेषे… and शरदि न वर्षति …. have better matching 8 मात्राः in 2-2 and 6 मात्राः in 2-3, than the pattern in लक्षणपदम्. In fact लक्षणपदम् somehow does not seem to rhyme properly. Even 8 in 1-2 and 9 in 1-3 do not sum up to अष्टादश द्वितीये 18 in second quarter.

Also चतुर्थः पादः, i.e. 2-2 plus 2-3 should have 8 + 6 = 14 मात्राः, not पञ्चदश as mentioned in लक्षणपदम् |

Basically however, the concept of a meter वृत्तम् also called as छन्दः sets a definite rhyming style, so much so, that anyone can sing the verse, regardless, whether one has musical voice or not !

That is how वेदाः got passed on from generation to generation and stayed alive over thousands of years even when, it is said, they were not written down at all.

10 संस्कृतम्  has been criticized that it demands lot of recitation and memorizing. 

But it stayed alive over thousands of years with all its charm and glory and wisdom, primarily by virtue of that ! A proverb does say, “There is no shortcut to success !”

I think, the problem is from the materialistic outlook, craving to have as much as possible, as fast as possible.  Often the discretion for means to be fair may as well be compromised.

I feel uncomfortable, when people seem to be wanting to master संस्कृतम् as fast as possible. To my mind, संस्कृतम् is to be absorbed and enjoyed क्षणशः कणशः also अजरामरवत् | That is the basic thought of these lessons for “Learning Sanskrit by fresh approach” संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनम् by studying good sayings सुभाषितानि | Let us carry on absorbing the morals and enjoying संस्कृतम्.

I am sure, संस्कृतम् will grow in our mind and we shall also have a richer, healthier, more and more संस्कृतम् मनः cultured mind !

If that would not happen after learning संस्कृतम् however much, it will be what श्रीकृष्णभगवान्  said in the last श्लोकः in tenth chapter –

अथवा बहुनैतेन किम् ज्ञातेन तवार्जुन |

If not, what use will it be for you, Arjuna, by your knowing all this much ?

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 37

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 37

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्तत्रिंशः (३७) पाठः ।

महाकवेः कालिदासस्य “मेघदूतम् ”-काव्यात् अयम् श्लोकः मम मनसि आसीत् अस्मै पाठाय | I had this श्लोकः in mind for this lesson –

धूमज्योतिस्सलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः |

सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः |

इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्  गुह्यकस्तं ययाचे |

कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ||

 

१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

 

धूम-(ज्योतिः + सलिल)-मरुतां संनिपातः क्व मेघः |

संदेश-अर्थाः क्व पटु-करणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः |

इति औत्सुक्यात् अ-परिगणयन्  गुह्यकः तं ययाचे |

काम-आर्ताः हि प्रकृति-कृपणाः चेतन-अचेतनेषु ||

Here are some images of how Sanskrit scholars present their commentaries. The images here are of commentaries on this श्लोकः only –

२. समासानां विग्रहाः ।

१.   धूम-ज्योतिस्-सलिल-मरुताम्  = धूमः च ज्योतिः च सलिलं च मरुत् च एतेषां समाहारः = धूम-ज्योतिस्-सलिल-मरुतः (समाहार-द्वन्द्वः) –> तेषाम्

२.   सन्देशार्थाः = संदेशाः एव अर्थाः (कर्मधारयः)

३.   पटुकरणैः = पटु करणं येषां ते (बहुव्रीहिः) –> तैः

४.   अपरिगणयन् = न परिगणयन् (नञ्-तत्पुरुषः)

५.   गुह्यकः = गुह्यं करोति इति (उपपद-तत्पुरुषः)

६.   कामार्तः = कामेन आर्ताः (तृतीया-तत्पुरुषः)

७.   प्रकृतिकृपणाः = प्रकृतिः कृपणा येषां ते (बहुव्रीहिः)

८.  चेतनाचेतनेषु –>

न चेतनः = अचेतनः (नञ्-तत्पुरुषः)
चेतनाः अचेतनाः च एतेषां समाहारः  = चेतनाचेतनाः (समाहार-द्वन्द्वः) –> तेषु ।

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

१.   धूमः ‘धूम’ (= smoke) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

२.   ज्योतिः ‘ज्योति’ (= flame, lightning) इति स्त्रीलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

३.   सलिलम् ‘सलिल’ (= water) इति नपुम्सकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

४.   मरुत् ‘मरुत्’ (= wind) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

५.   संनिपातः “सं + नि + पत्” १ प. (= to be or to fall together) धातुतः प्रयोजकेन च ‘अ’-प्रत्ययेन ‘संनिपात’ (= mixture) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

६.   क्व प्रश्नार्थकं अव्ययम् (= where)

७.   मेघः ‘मेघ’ (= cloud) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

८.   संदेशाः ‘संदेश’ (= message) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनं च |

९.   अर्थाः ‘अर्थ’ (= purpose) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनं च |

१०.  पटु विशेषणम् (= skilful) अत्र नपुम्सकलिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

११.   करणम् “कृ” ८ उ. (= to do, to act) धातुतः ‘अन”-प्रत्ययेन ‘करण’ (= action) इति नपुम्सकलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

१२.  पटुकरणैः ‘पटुकरण’ (= capable of skilful action) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गं, तृतीया विभक्तिः, बहुवचनं च |

१३.  प्राणिभिः ‘प्राणिन् ’ (= living) ” प्राण + इन् = प्राणाः सन्ति अस्य “-इति व्युत्पत्त्या भाववाचकं पुल्लिङ्गी नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः, बहुवचनं च |

१४.  प्रापणीयाः “प्र + अप + नी” १ उ., (= to carry away) धातुतः ‘अनीय’-प्रत्ययेन विध्यर्थी विशेषणम् ‘प्रापणीय’ (= to be carried away) अत्र पुल्लिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनं च |

१५.  औत्सुक्यात् “आ + उत् + सू” २, ४ आ., (= to bring forth) अथवा “आ + उत् + सुच्” १० उ. (= to manifest) धातुतः ‘क्य’-प्रत्ययेन ‘औत्सुक्य’ (= excitement) इति भाववाचकं नपुम्सकलिङ्गी नाम | तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च |

१६.  परिगणयन्  “परि + गण्” १० उ. (= to consider, think, exercise discretion) इति धातुतः ‘अत्’-प्रत्ययेन ‘परिगणयत्’ (= having discretion) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनं च |

१७.   अपरिगणयन् = न परिगणयन् = one, who lost discretion

१८.  गुह्यम् “गुह्” १ उ. (= to hide, to protect) धातुतः ‘य’-प्रत्ययेन ‘गुह्य’ (= to be protected) इति विध्यर्थी विशेषणम् |  अत्र नपुम्सकलिङ्गं, द्वितीया विभक्तिः, एकवचनं च |

१९.  गुह्यकः “गुह्यम् करोति” [= protector (of wealth of Gods),  a demi-God, deputy of कुबेर:] In the first श्लोकः of मेघदूतम् , the word used is यक्षः । This word ‘गुह्यकः’ becomes synonymous with यक्षः । However, in अमरकोषः which is regarded as an authoritative work on etymology, गुह्यक and यक्ष are considered to be different cadres of demi-Gods, hence, not synonymous.

२०.  तम् ‘तत्’ इति (= he / she / it) सर्वनाम | अत्र पुल्लिङ्गं, द्वितीया विभक्तिः, एकवचनं च |

२१.  ययाचे “याच्” १ आ. (= to beg) धातुनः (लिट्-लकारे) परोक्षभूते तृतीय-पुरुषे एकवचनम् |

२२.  कामेन ‘काम’ (= amorous thought, name of God of love) इति पुल्लिङ्गी सामान्यनाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२३.  आर्ताः ‘आ + ऋ’ ५ प. (= to hurt) धातुनः ‘त’-प्रत्ययेन कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् ‘आर्त’ (= anxious) | अत्र पुल्लिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् च |

२४.  कामार्ताः ‘कामार्ता’ (anxious due to or engrossed in amorous thought) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनं च |

२५. हि अव्ययम् (= because, of course)

२६.  प्रकृतिः ‘प्रकृति’ (= nature, character, behaviour) इति स्त्रीलिङ्गी सामान्यनाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् च |

२७. कृपणा ‘कृपण’ (= poor, weak, oblivious) इति विशेषणम् | अत्र स्त्रीलिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् च |

२८.  प्रकृतिकृपणाः ‘प्रकृतिकृपण’ (= weak of character, oblivious in behaviour) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनं च |

२९.  चेतनः ‘चेतन’ (= living, active) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गं, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् च |

३०.  चेतनाचेतनेषु ‘चेतनाचेतन’ (= living and non-living) इति सामासिक-शब्दः | तस्य पुल्लिङ्गं, सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनं च |

४ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
धूम-ज्योतिस्-सलिल-मरुतां संनिपातः (मात्रम्) मेघः क्व ? Whither the cloud, which is but a mixture of smoke, lightning, water and wind (and)
पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः सन्देशार्थाः क्व ? whither messages, which are to be carried by skilful living beings ?
इति औत्सुक्यात् अपरिगणयन् गुह्यकः तम् (मेघं) ययाचे । The यक्ष:, who had lost such discretion due to excitement, begged of him (the cloud)
हि कामार्ताः चेतनाचेतनेषु प्रकृतिकृपणाः (भवन्ति) | Because (as is well said), those, who become engrossed in amorous thoughts become oblivious to the discretion between living and non-living.

५ टिप्पणयः ।

1 Taking clue from the style of Sanskrit commentators, I thought of doing away with the tabular structures for words (nouns नामानि pronouns सर्वनामानि and adjectives विशेषणानि च), for verbal derivatives धातुसाधितानि and for verbs क्रियापदानि च | 

I have attempted समासानां विग्रहाः also rather using item-numbering style instead of the tabular structure.

2 On the whole, this style seems useful to dwell on some etymological व्युत्पत्तिः aspects of different words also. For example, see the detailing of गुह्यकः at 3-19.
3 In saying that a cloud is nothing but a mixture of smoke, lightning, water and wind, कालिदास, the poet is sounding to make a statement of scientific analysis ! 

Interestingly the statement also brings out that the cloud contains three of the पञ्चमहाभूतानि – ज्योतिः, सलिलम् मरुत् च or आपः तेजः वायुः च |

Because a cloud hovers in the sky, the fourth element चतुर्थं महाभूतं आकाशः is inherently there in the backdrop.

4 In using the word प्राणिभिः, कालिदासः seems to have taken cognizance of birds carrying messages. So the skill of carrying messages does not vest only with humans ! 

हंसः the swan is a famous messenger mentioned in नल-दमयन्ति-आख्यानम् within महाभारतम् !

In बाणभट्ट ’s कादंबरी the hero वैशंपायनः is reborn as a parrot endowed with human speech.

Human speech of birds and animals is a very common concept in Sanskrit literature, not to forget पञ्चतन्त्रम् and हितोपदेशः ।

5 Meter of complete मेघदूतम् is “मन्दाक्रान्ता”-वृत्तम्, which has 17 syllables in each line having गणाः म, भ, न, त, त, ग, ग | The natural pace of the meter is slow मन्दं क्रमति । Poet’s idea in using such meter of slow pace seems to be prompted by the need to narrate a story and to explain to अचेतनं मेघम् not only the संदेशः but also to explain to him the path to be followed. 

मन्दाक्रान्ता-वृत्तस्य लक्षणपदम्  Line summarising the गणाः and the name of meter is –

मन्दाक्रान्तां बुधिरसनगैर्-मो भनौ तौ ग-युग्मम्  |

6 Since there is a mismatch between the characteristics required of one to carry a message and characteristics of cloud, the poetic adornment काव्यालङ्कारः here is called as विषमालङ्कारः, an adornment borne by paradox or from converse entities. 

Having deduced in the fourth line a commonly acceptable observation and conclusion and almost a justification of the paradox, the verse also becomes an example of अर्थान्तरन्यासालङ्कारः a poetic adornment borne by transposition of meaning.

7 The verse also suggests a moral that one should not allow the amorous thoughts to blow away discretion and awareness of surroundings.
8 Amorous thoughts causing discretion to be blown away and amorous thoughts causing obliviousness to surroundings brings to mind, that in UAE, the authorities made it illegal to indulge in amorous acts in public places. 

I think, it is a good law to be made into a universal law. Being oblivious to surroundings and allowing discretion to be blown away, more so by amorous thoughts and acts do not make graceful social behaviour, anywhere.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 36

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 36

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य षट्-त्रिन्शः (३६) पाठः ।

Dr. Avinash Sathaye of University of Kentucky, Lexington, USA (Web: www.msc.uky.edu/sohum) has been giving invaluable guidance by his critical comments. On seeing the द्वे सुभाषिते in lesson # 34, both speaking about चातकः and मेघः (वारिदः), Dr. Sathaye advanced a suggestion to take up a study of another सुभाषितम्  about चातकः and अम्भोधः । Here it is –

रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणम् श्रूयताम् |

अम्भोदा बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः |

केचिद्- वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद्-वृथा |

यम् यम् पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ||

१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

रे रे चातक स-अवधान-मनसा मित्र क्षणम् श्रूयताम् |

अम्भः-दाः बहवः वसन्ति गगने सर्वे अपि न एतादृशाः |

के-चित् वृष्टिभिः आर्द्रयन्ति वसु-धां गर्जन्ति के-चित् वृथा |

यम् यम् पश्यसि तस्य तस्य पुरतः मा ब्रूहि दीनं वचः ||

२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
स-अवधान-मनसा
१.१ सावधान अवधान अवधानेन सह उपपद-तत्पुरुषः
१.२ सावधानमनसा सावधान मनस् सावधानं मनः (तेन) कर्मधारयः
अम्भोदाः अम्भस् दा अम्भः ददन्ति (ते) उपपद-तत्पुरुषः
वसुधाम् वसु धा वसवः धारयन्ति याम् सा (ताम्) बहुव्रीहिः
वसून् धारयति (ताम्) उपपद-तत्पुरुषः

३ शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा मूल-संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः शब्दार्थः लिङ्गम् (अत्र) विभक्तिः वचनम्
रे अव्ययम् Eh !
चातक चातक सामान्यनाम bird, as explained in Lesson # 34 पु. संबोधन एक.
अवधानेन अवधान सामान्यनाम attention नपुं. तृतीया एक.
सह सह अव्ययम् with
मनसा मनस् सामान्यनाम mind नपुं. तृतीया एक.
मित्र मित्र सामान्यनाम friend नपुं. संबोधन एक.
क्षणम् क्षण सामान्यनाम moment पु. द्वितीया एक.
श्रूयताम् श्रु क्रियापदम् listen
अम्भोदाः अम्भोद सामान्यनाम cloud पु. प्रथमा बहु.
१० अम्भः अम्भस् सामान्यनाम water नपुं. द्वितीया एक.
११ धारयन्ति धृ क्रियापदम् To hold
१२ बहवः बहु सर्वनाम many नपुं. प्रथमा बहु.
१३ वसन्ति वस् क्रियापदम् To stay, recide
१४ गगने गगन सामान्यनाम sky नपुं. सप्तमी एक.
१५ सर्वे सर्व सर्वनाम all पु. प्रथमा बहु.
१६ एतादृशाः एतादृश विशेषणम् like this पु. प्रथमा बहु.
१७ के-चित् = के + चित् (किम्) + चित् सर्वनाम some पु. प्रथमा बहु.
१८ वृष्टिभिः वृष्टि सामान्यनाम raining स्त्री. तृतीया बहु.
१९ आर्द्रयन्ति आर्द्रय् क्रियापदम् To make wet
२० वसुधाम् वसुधा सामान्यनाम earth स्त्री. द्वितीया एक.
२१ गर्जन्ति गर्-ज् क्रियापदम् To thunder
२२ वृथा वृथा अव्ययम् In vain
२३ यम् यत् सर्वनाम who पु. द्वितीया एक.
२४ पश्यसि दृश् क्रियापदम् To see
२५ तस्य तत् सर्वनाम he पु. षष्ठी एक.
२६ पुरतः पुरतः अव्ययम् In front of
२७ मा मा अव्ययम् Do not
२८ ब्रूहि ब्रू क्रियापदम् To speak
२९ दीनम् दीन विशेषणम् poor, begging नपुं. द्वितीया एक.
३० वचः वचस् सामान्यनाम talk नपुं. द्वितीया एक.

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

No dhaatusaadhitam here.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः (ल-कारः) पुरुषः वचनम्
श्रूयताम् श्रु प. (आ.) कर्तरि लोट् (आशिषे) तृतीय एक.
धारयन्ति धृ १० उ. (प.) कर्तरि लट् (वर्त.) तृतीय बहु.
वसन्ति वस् प. कर्तरि लट् (वर्त.) तृतीय बहु.
आर्द्रयन्ति आर्द्रय् १० प. कर्तरि लट् (वर्त.) तृतीय बहु.
गर्जन्ति गर्-ज् प. कर्तरि लट् (वर्त.) तृतीय बहु.
पश्यसि दृश् प. कर्तरि लट् (वर्त.) द्वितीय एक.
ब्रूहि ब्रू उ. (प.) कर्तरि लेट् (वेदे / आज्ञार्थः) द्वितीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
1 रे रे मित्र चातक क्षणम् स-अवधान-मनसा श्रूयताम् | Eh, friend चातक, listen attentively for a while
2 गगने बहवः अम्भोधाः वसन्ति | There are many clouds in the sky
3 सर्वे अपि एतादृशाः न (सन्ति) All of them are not like this (not like what will satisfy your thirst)
4 के-चित् वृष्टिभिः वसु-धां आर्द्रयन्ति | Some of them wet the earth with the rains
5 के-चित् वृथा गर्जन्ति | Some thunder in vain
6 यम् यम् पश्यसि, To every cloud, which you see
7 तस्य तस्य पुरतः दीनम् वचः मा ब्रूहि | Do not speak a begging talk in front of everyone

७ टिप्पणयः ।

1 I have changed the structure of Table 3, to give शब्दार्थाः nearer to मूल-संज्ञा, just next to संज्ञायाः प्रकारः | 

Also for the column लिङ्गम् in this table, I have added (अत्र). This helps to explain लिङ्गम् relevant to the context especially for pronouns and adjectives.

2 The poet has used the phrase न एतादृशाः  very charmingly to imply (not like what will satisfy your thirst) 

आर्द्रय् meaning “To make wet” is an interesting verb formed from an adjective आर्द्र meaning “wet”. In Sanskrit we have nouns, adjectives, indeclinables obtained from verbs and verbs obtained from nouns, adjectives, even from sounds. Poets coin their own verbs such as बुद्-बुदायते to say bubbling happens.

One wonders why people would think that Sanskrit is a dead language, not adaptive to reforms. Even कालिदासः himself is said to have taken liberty to introduce reforms, where people had to grant them, saying, निरङ्कुशाः कवयः “no restraint for poets !” Of course that would be admissible to great poets like कालिदासः |

3 We have one more synonym for cloud, अम्भोधः
4 द्वे सुभाषिते in Lesson # 34 were addressing the cloud, requesting the cloud to quench the thirst of चातक, when the time would be appropriate, without being indifferent to the important aspect of charity to be in right time. 

There again, in “गर्जसि मेघ …” the चातक bird was himself addressing the cloud.

In “वितर वारिद ….” The poet was addressing the cloud.

In this one here, it is again the poet addressing not the cloud, but the चातक.

The messages and the morals are neither for the cloud nor for the चातक.

This style of addressing someone else, when the message is meant for another (for us all !) is called as अन्योक्तिः (=अन्यस्मै उक्तिः, चतुर्थी-तत्पुरुषः, meaning “address to someone else”)

Sanskrit poetry is full of such literary ornaments अलङ्काराः ।

5 In Lesson # 34, mention was also made of different meters used for composing poetry. 

Different meters are also suited to different moods. But some meters can be suitable for more-than-one different moods. Some moods can be expressed in more-than-one different meters also.

गर्जसि मेघ … was in मात्रासमक meter

वितर वारिद … was in द्रुत-विलम्बित

This one is in शार्दूलविक्रीडित ।

6 शार्दूलविक्रीडित is a meter with a definite pattern of syllabic weightages – 

19 syllables in each line

Since syllables can be either of 1 or 2 weightage, the pattern of syllabic weightages in शार्दूलविक्रीडित is 2-2-2, 1-1-2, 1-2-1, 1-1-2, 2-2-1, 2-2-1, 2

For easier identification of the patterns one looks at a line in groups of 3 syllables. Here we have 6 groups गणाः of syllables and an ending syllable of weightage 2

गणाः of different patterns are also given names

1-1-1     is न-गणः, 1-1-2 is स-गणः 1-2-1 is ज-गणः 1-2-2 is य-गणः

2-1-1 is भ-गणः  2-1-2 is र-गणः 2-2-1 is त-गणः 2-2-2 is म-गणः

A stand alone syllable of weightage 1 is called ल an acronym for लघु meaning small.

A stand alone syllable of weightage 2 is called ग an acronym for गुरु meaning large.

(पाणिनी is said to have composed)* a simple phrase य-मा-ता-रा-ज-भा-न-स-ल-गं which helps to remember all the permutations of गण-patterns and also their names.

For example, य-मा-ता is pattern 1-2-2 which is य-गणः, the beginning letter of this group of three.

By itself य-मा-ता-रा-ज-भा-न-स-ल-गं is not at all a meaningful word. But as a सूत्रम् it is so intelligently composed encoding names of all गणाःcombining therein their patterns also !

The शार्दूलविक्रीडितम्  meter has गणाः – म, स, ज, स, त, त, ग |

To facilitate remembering this feature of शार्दूलविक्रीडितम् there is also a one-liner containing the gaNaaH of the meter –

सूर्याश्वैर्यदि  मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् |

द्रुतविलंबित meter वृत्तम् in “वितर वारिद वारि दवातुरे ।” has गणाः – न, भ, भ, र and
is explained by the one-liner “द्रुतविलंबितमाह नभौ भरौ ।”

The one-liners are also in the exact meters !

मात्रासमक meter of गर्जसि मेघ is a meter not structured by गणाः, but by total value of syllabic weightages मात्राणां संख्या in each line. मात्रासमक is a मात्रा-वृत्त not an अक्षरवृत्त

मात्राणां संख्या in  मात्रासमक is 16.

One can see structure and refinement in almost every other aspect of Sanskrit language. Sanskrit is Sanskrit by virtue of all these.

What is detailed here is just a glimpse of Sanskrit prosody.

* Mention of (पाणिनी is said to have composed) is based on such mention in a 19th-century book by Mr. Charles Phillip brown

7 Such encoding of wisdom combined with poetic fervor is just marvelous, rarely found in literature of other languages. Is it not a speciality of Sanskrit ? 

We did study इन्द्र-वायुर् … लीलावती’s coding of solution of magic squares, right ?

8 द्वे सुभाषिते in Lesson # 34 both addressing the cloud readily brought to mind the famous poem मेघदूतम् by महाकविः कालिदासः | One श्लोकः therein is a good satire on human nature, especially how people engrossed in amorous thoughts seem to lose all discretion of the surroundings. 

I would like to take up that for study in the next lesson.

9 Marvellous combination of wisdom and enjoyment becomes a compelling reason to pursue learning Sanskrit, learning it, re-learning it and re-learning it, and re-learning it …. !

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 35

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 35

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चत्रिन्शः (३५) पाठः ।

In the last lesson there was the mention of following three श्लोकाः from the seventeenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता –

दातव्यं इति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् || 17-20 ||

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसम् स्मृतम् || 17-21 ||

अदेशकाले यद्दानं अपात्रेभ्यश्च दीयते ।

असत्कृतं अवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् || 17-22 ||

१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

दातव्यं इति यत् दानं दीयते अन्-उपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् || 17-20 ||

यत् तु प्रति-उपकार-अर्थम् फलं उद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परि-क्लिष्टं तत् दानं राजसम् स्मृतम् || 17-21 ||

अ-देश-काले यत् दानं अ-पात्रेभ्यः च दीयते ।

अ-सत्-कृतम् अव-ज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम् || 17-22 ||

२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
1 अनुपकारिणे अन् उपकारिणे न उपकारी (तस्मै) नञ्-तत्पुरुषः
2 प्रति-उपकार-अर्थम् प्रति-उपकार अर्थ प्रति-उपकारः अर्थः यस्य तत् बहुव्रीहिः
3

अ-देश-काले

3.1 देश-काल देश काल देशः च कालः च एतयोः समाहारः समाहार-द्वन्द्वः
3.2 अ-देश-काले देश-काल न देशकालं (तस्मिन्) नञ्-तत्पुरुषः
4 अ-पात्रेभ्यः पात्र न पात्राः (तेभ्यः) नञ्-तत्पुरुषः
5

अ-सत्-कृतम्

5.1 सत्-कृतम् सत् कृतम् सत् कृतम् कर्मधारयः
5.2 अ-सत्-कृतम् सत्-कृतम् न सत्कृतम् नञ्-तत्पुरुषः

३ शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् shabdaarthaH
दातव्यम् धा. सा. विशेषणम् दातव्य नपुं. प्रथमा एक. What giving should be practised
इति अव्ययम् As such
दानम् सामान्यनाम दान नपुं. प्रथमा एक. Donation, philanthropy, charity
दीयते क्रियापदम् Is given
अनुपकारिणे विशेषणम् अनुपकारिन् पु. चतुर्थी एक. one, who is himself not capable of doing obligation
देशे सामान्यनाम देश पु. सप्तमी एक. At a place
काले सामान्यनाम काल पु. सप्तमी एक. At a time
पात्रे सामान्यनाम पात्र नपुं. सप्तमी एक. At an object
सात्विकम् विशेषणम् सात्विक नपुं. प्रथमा एक. chaste
१० स्मृतम् धा. सा. विशेषणम् स्मृत नपुं. प्रथमा एक. Remembered, considered
११ प्रत्युपकारः सामान्यनाम प्रत्युपकार पु. प्रथमा एक. obligation
१२ अर्थः सामान्यनाम अर्थ पु. प्रथमा एक. Purpose, reason
१३ फलम् सामान्यनाम फल नपुं. द्वितीया एक. fruit
१४ उद्दिश्य अव्ययम् with the objective
१५ पुनः अव्ययम् Again, also
१६ परिक्लिष्टम् धा. सा. विशेषणम् परिक्लिष्ट नपुं. प्रथमा एक. Made complex
१७ राजसम् विशेषणम् राजस नपुं. प्रथमा एक. Mediocre, average
१८ अदेशकाले सामान्यनाम अदेशकाल नपुं. सप्तमी एक. At improper place and at improper time
१९ अपात्रेभ्यः सामान्यनाम अपात्र नपुं. चतुर्थी बहु. To ineligible objects or persons
२० असत् विशेषणम् असत् नपुं. प्रथमा एक. Falsely, improper
२१ कृतम् धा. सा. विशेषणम् कृत नपुं. प्रथमा एक. done
२२ अवज्ञातम् धा. सा. विशेषणम् अवज्ञात नपुं. प्रथमा एक. disrespected
२३ तामसम् विशेषणम् तामस नपुं. प्रथमा एक. Bad, lowly
२४ उदाहृतम् धा. सा. विशेषणम् उदाहृत नपुं. प्रथमा एक. Becomes exemplified

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः
दातव्य तव्य दा प. विध्यर्थः
स्मृत स्मृ प. कर्मणि भूत.
उद्दिश्य त्वा (य) उत् + दिश् उ. कर्तरि भूत.
परिक्लिष्ट परि + क्लिश् आ. कर्मणि भूत.
कृत कृ उ. कर्मणि भूत.
अवज्ञात अव + ज्ञा उ. कर्मणि भूत.
उदाहृत उत् + आ + हृ उ. कर्मणि भूत.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
दीयते दा प. कर्तरि वर्त. द्वितीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
यत् दानम् अनुपकारिणे देशे काले पात्रे च दातव्यम् इति दीयते, What donations are given at appropriate place and time, to one, who is himself not capable of doing obligations and are given having in mind that charity ought to be practised
तत् दानम् सात्विकम् (इति) स्मृतम् (भवति) । such philanthropy is remembered (known as) chaste charity
यत् तु प्रत्युपकारार्थं वा पुनः फलम् उद्दिश्य परिक्लिष्टं च दीयते, What donations are given with the idea of bestowing obligations or with expecting fruits (with expectations of returns) and made complex (by conditions attached)
तत् दानम् राजसम् (इति) स्मृतम् (भवति) । such philanthropy is remembered (known as) mediocre (or average) charity
यत् दानम् अदेशकाले अपात्रेभ्यः च दीयते, What donations are given at improper place and time and to ineligible persons or causes
तत् असत्कृतं अवज्ञातं (दानम्) तामसम् (इति) उदाहृतम् (भवति) । such falsified, disrespected philanthropy exemplifies lowly (or bad) donation (or charity)

७ टिप्पणयः ।

1 I find it very challenging to do satisfactory अनुवादाः even when the अन्वयाः sound to be okay and शब्दार्थाः of all words are compiled.
2 The exercise becomes more challenging with the fact that object like पात्र is referred in सप्तमी case पात्रे in 17-20 and in चतुर्थी case पात्रेभ्यः in 17-22.
3 Likewise in 17-20, अनुपकारिणे is in चतुर्थी case, whereas देशे काले पात्रे are all in सप्तमी case. That makes it challenging to be sure, whether अन्वयः as done is also satisfactory or not.
4 In the fourteenth chapter in the biography of स्वामी गजानन महाराज of शेगांव  there is an instance of an over-generous person, तात्या बण्डोपन्त, who ended up becoming a popper himself and nobody would come to his help, none of even those whom he had helped. He decided to go to Himalayas or to commit suicide. महाराज intervened and revealed to him a treasure buried under a tree in तात्या’s farm.
5 The deity concept associated with almost every trait of human character and every aspect of human needs is charming. For example Goddess लक्ष्मी is the deity of wealth. The deity concept implores one to respect wealth as one would respect Goddess लक्ष्मी. So even when indulging in charity, wealth should be donated in a manner that respect for wealth would not be dented, i.e. it will go into wrong hands or for wrong purposes.
6 Likewise in eighteenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता it is strongly advocated that the good knowledge preached in it should be transmitted with great caution that it will not go to wrong minds. See this श्लोकः – 

इदम् ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन |

न चाशुश्रूषवे वाच्यं य च मां योऽभ्यसूयति || 18-67 ||

I first came across such caution in फलश्रुति in श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम्

इदम् अथर्वशीर्षं अशिष्याय न देयम् |

यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ||

At that time I wondered, why a sacred text as श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् should have such restrictive caution.

7 There has of course been the recent instance however, reported by Mr. Himanshu Pota from Australia. It seems that Christian fundamentalists in particular have been indulging in wanton wrong interpretations and malicious censure of Sanskrit scriptures.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 34

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 34

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य चतुस्त्रिन्शः (३४) पाठः ।

There are द्वे सुभाषिते, which are absolutely identical by meaning and even by the theme and caricatures. Just the wordings and meters are different. –

गर्जसि मेघ न यच्छसि तोयं चातकपक्षी व्याकुलितोऽहम्  |

दैवादिह यदि दक्षिणवातः क्व त्वं क्वाहं क्व च जलपातः || १ ||

 

वितर वारिद वारि दवातुरे चिरपिपासितचातकपोतके |

प्रचलिते मरुति क्षणमन्यथा क्व च भवान् क्व च पयः क्व च चातकः || २ ||

We shall first study them independently, not repeating those details, which are common. We shall dwell on टिप्पणयः on both of them together at the end.

१.१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

 

गर्जसि मेघ न यच्छसि तोयं चातक-पक्षी व्याकुलितः अहम् |

दैवात् इह यदि दक्षिण-वातः क्व त्वं क्व अहम् क्व च जल-पातः || १ ||

१.२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
चातक-पक्षी चातक पक्षी “चातक”-इति जातिनः पक्षी मध्यम-पद-लोपी
दक्षिण-वातः दक्षिण वातः दक्षिणतः आयाति सः वातः मध्यम-पद-लोपी
जल-पातः जल पातः जलस्य पातः षष्ठी तत्पुरुषः

१.३ शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
गर्जसि क्रियापदम् (you) thunder
मेघ सामान्यनाम मेघ पु. संबोधन एक. Oh cloud
यच्छसि क्रियापदम् (you) give
तोयम् सामान्यनाम तोय नपुं. द्वितीया एक. water
चातक सामान्यनाम चातक पु. एक. Species of a bird, which is supposed to drink only rain-water falling from the cloud
पक्षी सामान्यनाम पक्षिन् पु. प्रथमा एक. bird
व्याकुलितः धा. सा. विशेषणम् व्याकुलित पु. प्रथमा एक. anxious
अहम् सर्वनाम अस्मद् पु. प्रथमा एक. I
दैवात् सामान्यनाम दैव नपुं. पञ्चमी एक. By luck
१० इह अव्ययम् here
११ यदि अव्ययम् if
१२ दक्षिणतः सामान्यनाम दक्षिण पु. पञ्चमी एक. From south
१३ वातः सामान्यनाम वात पु. प्रथमा एक. wind
१४ क्व अव्ययम् where
१५ जलस्य सामान्यनाम जल नपुं. षष्ठी एक. Of water
१६ पातः सामान्यनाम पात पु. प्रथमा एक. fall

१.४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः
व्याकुलित वि + आ + कुल् प. कर्मणि भूत.

१.५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
गर्जसि गर्ज् प. कर्तरि वर्त. द्वितीय एक.
यच्छसि दा प. कर्तरि वर्त. द्वितीय एक.

१.६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
मेघ गर्जसि Eh cloud you are (just) thundering
तोयम् न यच्छसि (you are) not giving water
अहम् चातक-पक्षी व्याकुलितः (अस्मि) Myself a chaataka-pakShee am anxious (due to thirst)
दैवात् इह यदि दक्षिण-वातः (भवति / आगच्छति) If for (bad) luck, the southerly wind would come
क्व त्वं, क्व अहम्, क्व च जल-पातः ? Where will be yourself, me and the fall of water (raining) ? 

Meaning

You will be driven away, I shall die, because it will be no rain for me

अथ द्वितीयम् सुभाषितम् ।

वितर वारिद वारि दवातुरे चिरपिपासितचातकपोतके |

प्रचलिते मरुति क्षणमन्यथा क्व च भवान् क्व च पयः क्व च चातकः || २ ||

२.१ सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा |

 

वितर वारि-द वारि दव-आतुरे चिर-पिपासित-चातक-पोतके |

प्रचलिते मरुति क्षणं अन्यथा क्व च भवान् क्व च पयः क्व च चातकः || २ ||

२.२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
वारिद वारि वारि ददाति  इति उपपद-तत्पुरुषः
दवातुरे दव आतुर दवेन आतुरः (तस्मिन्) तृतीया-तत्पुरुषः
चिर-पिपासित-चातक-पोतके
३.१ चिरपिपासित चिर पिपासित चिरं पिपासितम् कर्मधारयः
३.२ चातक-पोतके चातक पोतक चातकस्य पोतकम् (तस्मिन्) षष्ठी तत्पुरुषः
३.३ चिर-पिपासित-चातक-पोतके चिरपिपासित चातकपोतक चिरपिपासितं चातकपोतकम् (तस्मिन्) कर्मधारयः

* पिपासित = पिपासा + इत

पिपासा = पिबतुं इच्छा

२.३ शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
वितर क्रियापदम् (you) grant
वारि सामान्यनाम वारि नपुं. द्वितीया एक. water
ददाति क्रियापदम् gives
दवेन सामान्यनाम दव नपुं. तृतीया एक. Due to Wild fire
आतुरे विशेषणम् आतुर नपुं. सप्तमी एक. tormented
चिरं अव्ययम् since long
पिपासितम् विशेषणम् पिपासित नपुं. प्रथमा एक. thirsty
चातकस्य सामान्यनाम चातक पु. षष्ठी एक. Of chaataka bird
पोतके सामान्यनाम पोतक नपुं. सप्तमी एक. (at) Young one
१० प्रचलिते धा. सा. विशेषणम् प्रचलित पु. सप्तमी एक. When moving (blowing)
११ मरुति सामान्यनाम मरुत् पु. सप्तमी एक. wind
१२ क्षणम् अव्ययम् For a moment
१३ अन्यथा अव्ययम् otherwise, in another manner
१४ भवान् सर्वनाम भवत् पु. प्रथमा एक. you
१५ पयः सामान्यनाम पयस् नपुं. प्रथमा एक. water

२.४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः
पिबतुम् तुम् पा प. कर्तरि
प्रचलित प्र + चल प. कर्मणि भूत.

२.५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
वितर वितृ प. कर्तरि आज्ञा. द्वितीय एक.
(भवसि) भू उ. (प.) कर्तरि वर्त. द्वितीय एक.

२.६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
वारिद, दवातुरे चिर-पिपासित-चातक-पोतके वारि वितर । Eh cloud, grant water to the thirsty young one of चातक bird, (who is already) tormented by wild fire
मरुति क्षणम् अन्यथा प्रचलिते, (if) wind were to blow otherwise (even) for a moment 

*otherwise implies adversely

(Note, मरुति प्रचलिते is सति सप्तमी प्रयोगः)

त्वं क्व (भवसि), क्व पयः (भवति), क्व च चातकः (भवति) । Where will you be, where will be water and where will be the चातक bird ?

७ टिप्पणयः ।

1 As can be seen from the अन्वयाः and अनुवादाः both at 1.6 and 2.6, the theme is the same, the characters are the same.
2 Because the theme is the same, we see also good number of synonyms. 

Water = तोय, जल, वारि, पयस्

Cloud = मेघ, वारिद (we can similarly derive तोयद, जलद, पयोद)

Wind = वात, मरुत्

Give = दा (यच्छसि) वितृ (वितर)

3 Charming onomatopoeia is employed in both – 

in (१) at गर्जसि यच्छसि at दैवात् वातः and also at क्व त्वं क्वाहं क्व च ….

In (2)  वारिद वारि दवातुरे at चातक पोतके and also at क्व च भवान् क्व च पयः क्व च चातकः ।

4 The चातक bird mentioned here is a bird of poetic axiom. The bird is assumed to survive only by drinking rainwater, directly from the clouds, catching the drops right in the air, i.e. before they fall. The longing and wait of चातक bird for rainwater is hence used idiomatically to speak of anxious wait, being similar to the wait of चातक.
5 Likes and dislikes will differ. To my mind the rhythm of the meter is better in (1) and onomatopoeia is better in (2)
6 Meter वृत्तम् or छन्दः used in (1) is मात्रासमक, which is used by आदिशङ्कराचार्य in his famous poem मूढ जहीहि धनागमतृष्णाम् ।
7 Meter वृत्तम् or छन्दः used in (2) is द्रुत-विलम्बित ।
8 The anxiety of the चातक bird is possibly a simile used to denote the anxiety of a farmer anxiously waiting for rains to water his parched fields, especially after a hot summer, connoted in (2) by the word दवातुरे or by the phrase व्याकुलितोऽहम्  in (1)
9 It is an interesting advice even for a philanthropist that philanthropy ought to be in right time.
10 In the seventeenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता, there are the following त्रयः श्लोकाः, wherein philanthropy has been categorized into three classes, the most appropriate one सात्विक, the mediocre or average one राजस,  and the grossly improper one तामस ।
11

दातव्यं इति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् || 17-20 ||

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसम् स्मृतम् || 17-21 ||

अदेशकाले यद्दानं अपात्रेभ्यश्च दीयते ।

असत्कृतम् अवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् || 17-22 ||

We shall study these in the next lesson.

12 द्वे सुभाषिते here bring to mind another great saying in Sanskrit “एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति ।”, meaning, “Truth is one, the intelligent ones put it in various ways”

शुभमस्तु ।

-o-O-o-