Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 30

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 30

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य त्रिंशः (३०) पाठः ।

As mentioned in the previous lesson, one may have to forgo the code of good speech in the interest of larger good, as was done by विभीषणः in this सुभाषितम् –

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः |

अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ||

१. सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

सु-लभाः पुरुषाः राजन् सततं प्रिय-वादिनः |

अ-प्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्-लभः ||

२. समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
सुलभाः सु लभ लब्धुं सुष्ठु (ते) उपपद-तत्पुरुषः
प्रियवादिनः प्रिय वाद प्रियः वादः येषां ते बहुव्रीहिः
अप्रियस्य प्रिय प्रियम् न (तस्य) नञ-तत्पुरुषः
दुर्लभः दुर् लभ लब्धुं दुष्करः उपपद-तत्पुरुषः

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
लब्धुम् धा. सा. अव्ययम् To get
सुष्ठु अव्ययम् good, easy, simple
सुलभाः विशेषणम् सुलभ पु. प्रथमा बहु. Easy to get
पुरुषाः सामान्यनाम पुरुष पु. प्रथमा बहु. men
राजन् सामान्यनाम राजन् पु. संबोधन एक. Oh king !
सततम् अव्ययम् Always, continuously
प्रियः विशेषणम् प्रिय पु. प्रथमा एक. likeable
वादः सामान्यनाम वाद पु. प्रथमा एक. Argument, talk
तु अव्ययम् but

१०

पथ्यस्य सामान्यनाम पथ्य नपुं. षष्ठी एक. Of advice to be followed
धा. सा. विशेषणम्
११ वक्ता धा. सा. सामान्यनाम वक्तृ पु. प्रथमा एक. One, who would speak
१२ श्रोता धा. सा. सामान्यनाम श्रोतृ पु. प्रथमा एक. One who would listen
१३ दुर्लभः विशेषणम् दुर्लभ पु. प्रथमा एक. difficult to get

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः  ? प्रयोगः कालः / अर्थः
लब्धुम् तुम् लभ् आ. कर्मणि
पथ्य पथ् प. कर्मणि
वक्तृ कृ वच् प. कर्तरि
श्रोतृ कृ शृ प. कर्तरि

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
(सन्ति) अस् उ. (प.) कर्तरि वर्त. तृतीय बहु.
(अस्ति) एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
(हे) राजन्, सततम् प्रियवादिनः पुरुषाः सुलभाः (सन्ति) | Oh king ! those who would always speak likeable (speech) are easy to get
अप्रियस्य पथ्यस्य तु वक्ता दुर्लभः (अस्ति) | One who would speak dislikeable advice to be followed is difficult to get
श्रोता च (दुर्लभः अस्ति) | And one who would listen to dislikeable advice to be followed is also difficult to get

७ टिप्पणयः ।

1 पथ्य is a very popular and important term in medical practice especially in आयुर्वेद. Howsoever good or effective a medicine be to cure a malady, its effectiveness will not be realized, if the corresponding advice of ‘do’ and ‘don’t’s is not followed. A medical prescription is complete and effective only with both the medicine औषधं and the पथ्यम् ।
2 पथ्य is धा साधित derived from the verb पथ which means ‘to go, move’. So, पथ्य thus means ‘the way to go by’, hence, ‘advice to be followed’
To be able to listen to a dislikeable advice would need great balance of mind. Such balance of mind i.e. equanimity is well advocated in many श्लोकाः in श्रीमद्भगवद्गीता. In श्लोकाः 14-24 the words ‘प्रिय’ and ‘अप्रिय’ are very specifically legible – 

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः |

तुल्यप्रियाप्रियो धीरः तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ||

It would be good to take up the study of this श्लोकः in the next lesson.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-


Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 29

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 29

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य नव-विंशतितमः (२९) पाठः ।

As mentioned in lesson # 27, in the context of good speech, we should also discuss the सुभाषितम् –

सत्यम् ब्रूयात् प्रियम् ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् |

प्रियम् नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः ||

In lesson # 27 I had mentioned the last part as “एतत् सज्जन-लक्षणम्” Actually it should read as above.

१. सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

सत्यम् ब्रूयात् प्रियम् ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यम् अ-प्रियम् |

प्रियम् न अन्-ऋतं  ब्रूयात् एषः धर्मः सनातनः ||

२. समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
अप्रियम् प्रिय प्रियम् न नञ-तत्पुरुषः
अनृतम् अन् ऋत न ऋतम् नञ-तत्पुरुषः

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
सत्यम् सामान्यनाम सत्य नपुं. द्वितीया एक. truth
ब्रूयात् क्रियापदम् should speak
प्रियम् विशेषणम् प्रिय नपुं. द्वितीया एक. likeable
ऋतम् विशेषणम् ऋत नपुं. द्वितीया एक. Appropriate, truthful
एषः सर्वनाम एतत् पु. प्रथमा एक. this
धर्मः सामान्यनाम धर्म पु. प्रथमा एक. Code of Righteous conduct
सनातनः विशेषणम् सनातन पु. प्रथमा एक. Eternal, perpetual

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

There is no धातुसाधितम् in this verse.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
ब्रूयात् ब्रू उ. (प.) कर्तरि विध्यर्थः तृतीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
(मनुजः) सत्यम् ब्रूयात् । (Man) should speak the truth
(मनुजः) प्रियम् ब्रूयात् । (Man) should speak likeable
(मनुजः) अप्रियम् सत्यम् न ब्रूयात् । (Man) should not speak the truth, which is not likeable
(मनुजः) प्रियम् (इति) अनृतम् न ब्रूयात् । (Man) should not speak likeable, which is not appropriate or truthful
एषः सनातनः धर्मः (अस्ति) । This is the eternal code of righteous conduct

७ टिप्पणयः ।

1 It comes to mind that this सुभाषितम् underlines the importance of composing one’s thoughts and strategizing how to say, what one wants to say. Conforming to this eternal code of righteous conduct, there would be need to strategize every utterance. Alternatively one may have to cultivate one’s habits only in such manner that no improper utterance would ever get uttered. Would that not be so very difficult and challenging ? Maybe such habit can develop only after long practice of वाङ्ग्मयं तपः !
2 I had read that the oath to be taken by one in the witness box in courts of law is “I shall tell the truth, the whole truth and nothing but truth”.
3 On strategies of what to speak, what not speak, there would be occasions when one may have to deliver the bitter truth in the interest of larger good. One such instance was when (I think in सुन्दर-काण्डम् in श्रीरामायणम्) विभीषणः had to disagree with रावण the demon king to release सीता from captivity to save the kingdom. He prefaced what he wanted to say by saying, 

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः ।

अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ।।

It would be good to take up this for the next lesson.

4 There is the story for children of a king who got so much impressed by the art of singing that he ordered that everybody will speak only musically. The king had a parrot. The parrot was very much a pet of the king. But one day the parrot died. People were worried how to break the news to the king, that too musically. Somehow the prime minister dared and sang the news to the king, using all the आलापाः longish notes, etc. When the meaning dawned on the king’s mind, he got annoyed with the Prime Minister why he had to sing with all those longish notes. But soon the king realized his own mistake of his orders. There is another proverb in Sanskrit, “राजा कालस्य कारणम्” !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 28

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 28

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्ट-विंशतितमः (२८) पाठः ।

As mentioned in the previous lesson, we should discuss in this lesson the श्लोकः 12-15 in श्रीमद्भगवद्गीता –

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः |

हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो  यः स च मे प्रियः ||12-15 ||

१. सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

यस्मात्  न उद्विजते लोकः लोकात् न उद्विजते च यः |

हर्ष-आमर्ष-भय-उद्वेगैः मुक्तः यः सः च मे प्रियः ||12-15 ||

२. समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
हर्ष-आमर्ष-भय-उद्वेगैः
१.१ हर्षामर्ष हर्ष आमर्ष हर्षः च आमर्षः च समाहार-द्वन्द्वः
१.२ हर्षामर्ष-भयम् हर्षामर्ष भय हर्षामर्षः च भयम् च समाहार-द्वन्द्वः
१.३ हर्षामर्षभयोद्वेगैः हर्षामर्षभयम् उद्वेगः हर्षामर्षभयानां उद्वेगाः (तैः) षष्ठी-तत्पुरुषः

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
यस्मात् सर्वनाम यत् पु. पञ्चमी एक. From whom or Because of whom
उद्विजते क्रियापदम् becomes agitated
लोकात् सामान्यनाम लोक पु. पञ्चमी एक. By people or due to people
हर्षः सामान्यनाम हर्ष पु. प्रथमा एक. ecstacy
आमर्षः सामान्यनाम आमर्ष पु. प्रथमा एक. anger, anxiety
भयम् सामान्यनाम भय नपुं. प्रथमा एक. fear
उद्वेगैः सामान्यनाम उद्वेग पु. तृतीया एक. By agitations
मुक्तः धा. सा. विशेषणम् मुक्त पु. प्रथमा एक. Freed of
मे सर्वनाम अस्मद् षष्ठी एक. Mine, of me
१० प्रियः विशेषणम् प्रिय पु. प्रथमा एक. favourite

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः  ? प्रयोगः कालः / अर्थः
मुक्तः मुच् उ. कर्मणि भूत.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
उद्विजते उत् + विज् आ. कर्तरि वर्त. तृतीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
यस्मात् लोकः न उद्विजते (He) because of whom people will not get agitated
यः च लोकात् न उद्विजते (He) who does not get agitated due to people
यः च हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः (He) who is freed of being agitated due to ecstacy, anxiety, anger (or) fear
सः मे प्रियः (भवति) । He becomes my favourite

७ टिप्पणयः ।

1 As said in the B-7 टिप्पणयः of the previous lesson, this श्लोकः gives an encompassing detail of how अनुद्वेगकरं वाक्यम् has to be.
2 Rather, not just the वाक्यम्, but how total conduct आचरणम् has to be अनुद्वेगकरम् ।
3 Meaning of “उद्विजते” as “to become agitated, to get agitated” sounds to be a meaning of passive voice type.
4 For a verb to have an active voice type of meaning, say, “to agitate, to cause an agitation” the meaning again will be of causative प्रयोजक type and not exactly of active voice type. All in all, this sounds to be a curious type of verb for which it seems difficult to have a pure active voice !
5 The subject causing the agitation is again in पञ्चमी विभक्तिः as can be seen from अन्वयौ (१) and (२). Usually in passive voice or for causative mode the subject will be in तृतीया विभक्तिः. By this token also the verb appeals to be exceptional.
6 It is certainly a great feeling that now a structure and methodology of studying any श्लोकः or सुभाषितम् has so evolved , that one can now study a serious scripture of philosophy such as श्रीमद्भगवद्गीता by the basic meaning of every word. And, we have studied quite a few श्लोकाः already, haven’t we ?
7 I had an urge since long that I should be able to understand श्रीमद्भगवद्गीता from its original text. The urge was that understanding श्रीमद्भगवद्गीता should not necessarily be to learn it from interpretations and commentaries of others. The deep meanings are of course deep. But we seem to be now well ready to delve into those depths on our own also, because we know the basic meanings clearly, by ourselves, for ourselves.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्तविंशतितमः (२७) पाठः ।

The सुभाषितम् of this lesson makes a forthright statement and came to mind almost as a corollary of the previous lesson –

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।

मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।।

१. संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलं अन्नं सु-भाषितम् ।

मूढैः पाषाण-खण्डेषु रत्न-संज्ञा विधीयते ।।

२. समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
सुभाषितम् सु भाषितम् सुष्ठु भाषितम् कर्मधारयः
पाषाणखण्डेषु पाषाण खण्ड पाषाणानां खण्डाः (तेषु) षष्ठी-तत्पुरुषः
रत्न-संज्ञा रत्न संज्ञा रत्नम् इति संज्ञा कर्मधारयः

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
पृथिव्याम् सामान्यनाम पृथिवी स्त्री. सप्तमी एक. In the world
त्रीणि संख्यावाचकं  विशेषणम् त्रि नपुं. प्रथमा बहु. three
रत्नानि सामान्यनाम रत्न नपुं. प्रथमा बहु. jewels
जलम् सामान्यनाम जल नपुं. प्रथमा एक. water
अन्नम् सामान्यनाम अन्न नपुं. प्रथमा एक. food
सुभाषितम् * सामान्यनाम * सुभाषित * नपुं. प्रथमा एक. Good saying
मूढैः धा. सा. विशेषणम् मूढ पु. तृतीया बहु. By fools, by those who are entranced
पाषाणानाम् सामान्यनाम पाषाण पु. षष्ठी बहु. Of stones
खण्डेषु सामान्यनाम खण्ड पु. सप्तमी बहु. bits of
१० संज्ञा सामान्यनाम संज्ञा स्त्री. प्रथमा एक. Given name
११ विधीयते क्रियापदम् Is given

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः
सुभाषित * सु + भाष् आ. कर्मणि भूत.
मूढ मुह् उ. कर्मणि भूत.


५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
विधीयते वि + धा प. (आ.) कर्मणि वर्त. तृतीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
पृथिव्याम् जलम् अन्नम् सुभाषितम् (एतानि) त्रीणि रत्नानि (सन्ति सत्येन) । Water food and good saying(s) are (truly) the three (real) jewels in this world
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते । Only the fools call bits of stone as jewels.

७ टिप्पणयः ।

1 As in the सुभाषितम् of the previous lesson, this one also chides at people running after materialistic affluence.
2 The word सुभाषितम् here has more-than-one meanings. By one meaning it refers to the vast number of such short श्लोकाः, really a treasure in संस्कृत literature, which we have undertaken to explore.
3 By another meaning it suggests good knowledge at large, which is what one should strive to acquire, not the bits of stone. One must of course make sure that one is well-provided with the basic needs of sustenance, viz. water जलम् and food अन्नम् । Having done that, the next thing one should strive to acquire is good knowledge. Aren’t there the people who are filthy rich, but have no great acclaim as being knowledgeable people ? If there are two persons, one filthy rich but not knowledgeable and another a very knowledgeable person, not so rich, certainly the knowledgeable person will command much better respect.
4 The third meaning suggests that one should cultivate a sweet tongue. Never speak bad. Whatever you speak, it should be good speech. This is called as “अनुद्वेगकरं वाक्यम्” in the seventeenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता  See this श्लोकः – 

अनुद्वेगकरं वाक्यम् सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्ग्मयं तप उच्यते ||17-15||

5 I think it will be good to extend this lesson to cover study of this श्लोकः as well.

अनुद्वेगकरं वाक्यम् सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्ग्मयं तप उच्यते ||

B-१ संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  ।

अन्-उद्वेग-करं वाक्यम् सत्यं प्रिय-हितं च यत् ।

स्व-अध्याय-अभ्यसनं च एव वाङ्ग्मयं तप: उच्यते ।।

B-२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
अनुद्वेगकरम्
१.१ उद्वेगकरम् उद्वेग करम् उद्वेगं करोति इति (तत्) उपपद-तत्पुरुषः
१.२ अनुद्वेगकरम् अन् उद्वेगकरम् उद्वेगकरं न नञ्-तत्पुरुषः
प्रियहितम् प्रिय हित प्रियं च हितं च (*) समाहार-द्वन्द्वः
स्वाध्यायाभ्यसनम्
३.१ स्वाध्याय स्व अध्याय स्वेन अध्यायः तृतीया-तत्पुरुषः
३.१* स्वाध्याय स्व अध्याय स्वस्मै अध्यायः चतुर्थी-तत्पुरुषः
३.२ स्व-अध्याय-अभ्यसनम् स्वाध्याय अभ्यसन स्वाध्यायः अभ्यसनम् च समाहार-द्वन्द्वः

also वाङ्ग्मयम् = वाचया मयम् (वाचा समाविष्टा यस्मिन् तत्)

समासस्य प्रकारः = उपपद-तत्पुरुषः । because,

मयम् (उपपदम्) = समाविष्टं अस्मिन् इति

(*) This shall be discussed under टिप्पणयः ।

B-३ शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् shabdaarthaH
उद्वेगम् सामान्यनाम उद्वेग पु. द्वितीया एक. agitation
वाक्यम् सामान्यनाम वाक्य नपुं. प्रथमा एक. speech
सत्यम् सामान्यनाम सत्य नपुं. प्रथमा एक. truth
विशेषणम् True, truthful
प्रियम् सामान्यनाम प्रिय नपुं. प्रथमा एक. beloved
विशेषणम् sweet
हितम् सामान्यनाम हित नपुं. प्रथमा एक. Benefit, good
धा. सा. विशेषणम् benefactory
स्वाध्यायः सामान्यनाम स्वाध्याय पु. प्रथमा एक. Self-study
अभ्यसनम् सामान्यनाम अभ्यसन नपुं. प्रथमा एक. Meditation, practice
वाङ्ग्मयम् विशेषणम् वाङ्ग्मय नपुं. प्रथमा एक. literature
related to speech
तपः सामान्यनाम तपस् नपुं. प्रथमा एक. Prescribed conduct
१० उच्यते क्रियापदम् Is called

B-४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः  ? प्रयोगः कालः / अर्थः
हितम् धा उ. कर्मणि भूत.

B-५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
उच्यते वच् प. कर्मणि वर्त. तृतीय एक.

B-६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
सत्यम्, प्रियहितम्, अनुद्वेगकरम् वाक्यम्  स्वाध्याय-अभ्यसनम् च एव वाङ्ग्मयं तपः उच्यते । Truthful, sweet, benefactory, non-agitating speech and self-study and practice (exercise) are (together) called as prescribed regulation तपः of the speech

B-७ टिप्पणयः ।

1 For a good interpretation of the word उद्वेग, I looked up in Apte’s dictionary. There it was mentioned “See under उद्विज्” 

When I looked up for उद्विज् I got the interpretation “6 A to be grieved or afflicted, to be agitated नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम् Bg 5-20” (Bg = श्रीमद्भगवद्गीता) On seeing this reference, it came to mind that there is a much better reference available, of the use of both the words उद्विज् and उद्वेगः in

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः |

हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ||12-15 ||

This is a fantastic explanation of what all agitation उद्वेगः must not happen by speech. Only when one gets such command of अनुद्वेगकरं वाक्यम् over one’s speech, one can be called as तपस्वी ।

2 This श्लोकः 12-15 also merits a detailed study. When I started off with our सुभाषितम् “पृथिव्याम् त्रीणि रत्नानि ….” I did not realize that the word “सुभाषितम्” will lead to study of one श्लोकः after another.
3 The words सत्यम् and प्रियम् also remind of another सुभाषितम् about how one’s speech should be 

सत्यम् ब्रूयात् प्रियम् ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।

प्रियम् नानृतं ब्रूयात् एतत् सज्जनलक्षणम् ||

This सुभाषितम् also merits a detailed study.

4 It is also to be noted that in this श्लोकः 17-15 स्वाध्यायः and अभ्यसनम् are distinctly detailed. By स्वाध्यायः self-study one learns. And in olden times the process of learning was by वाणी । गुरोः वाणी शिष्यस्य श्रुतौ । What is learnt must become fully understood, should get set, should stay registered in the memory for all times. That would need अभ्यसनम् i.e. exercising with it, practicing with it. Remember the study of “तद्विद्धि प्रणिपातेन (Bg 4-34) studied in Lesson # 17 and detailing of the word सेवया there ?
5 Actually this श्लोकः 17-15 is one in a sequel of six श्लोकाः from 17-14 to 17-19. In 17-14 to 17-16 तपः are detailed in all their three aspects – शारीरम्, वाङ्ग्मयम् and मानसम् । And in 17-17 to 17-19 gradation of तपांसि into सात्विकम्, राजसम् and तामसम् is detailed. 

Not that we shall study all these in detail, but this is mentioned just to give an idea, that what all comprehensive thought is involved in the word “तपः” and what all तपाचरणम् would make one a तपस्वी !

Typically one तपः would extend over a period of twelve years.

6 In a separate study of the श्लोकः of लाकिनी शक्तिः it was seen that the word वेदाः may also be used to denote value 4. Likewise, the word तपः for the value 12. 

What all definitive words can likewise be used for different numerical values ?

Does that become something for स्वाध्यायः ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 26

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 26

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य षट्-विंशतितमः  (२६) पाठः ।

From “आश्चर्य-शृङ्खला आशा” discussed in the last lesson, I would like to take up this सुभाषितम् which also has quite some satire in it –

अशनं मे वसनं मे जाया मे बन्धु-वर्गो मे ।

इति मे मे कुर्वाणं कालवृको  हन्ति पुरुषाजम् ।।

By my own reasoning, I would like to substitute the first line to read as –

रूपं मे आभरणं मे भवनं मे साधनानि च मे ।

१. संधि-विच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

अशनं मे वसनं मे जाया मे बन्धु-वर्गः मे ।

इति मे मे कुर्वाणं काल-वृकः हन्ति पुरुष-अजम् ।।

There is no संधिः or समासः in the substituting option

२. समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
बन्धु-वर्गः बन्धुः वर्गः बन्धूनां वर्गः षष्ठी-तत्पुरुषः
काल-वृकः कालः वृकः कालः वृकः इव कर्मधारयः
पुरुष-अजम् पुरुषः अजः पुरुषः अजः इव (तम्)* कर्मधारयः

*Instead of having a column for the first case (प्रथमा-विभक्तिः) of the सामासिक-शब्दः the (तम्) at the end of समासस्य विग्रहः explains the लिङ्गम्, विभक्तिः and वचनम् of the सामासिक-शब्दः ।

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अशनम् सामान्यनाम अशन नपुं. प्रथमा एक. food
मे सर्वनाम अस्मद् षष्ठी एक. My, mine
वसनम् सामान्यनाम वसन नपुं. प्रथमा एक. Dress, clothes
जाया सामान्यनाम जाया स्त्री. प्रथमा एक. wife
बन्धूनाम् सामान्यनाम बन्धु पु. षष्ठी बहु. Of relatives
वर्गः सामान्यनाम वर्ग पु. प्रथमा एक. group
इति अव्ययम् like this
कुर्वाणम् धा. सा. विशेषणम् कुर्वाण पु. द्वितीया एक. doer
कालः सामान्यनाम काल पु. प्रथमा एक. death
१० वृकः सामान्यनाम वृक पु. प्रथमा एक. wolf
११ हन्ति

क्रियापदम्

kills
१२ पुरुषः सामान्यनाम पुरुष पु. प्रथमा एक. man
१३ अजम् सामान्यनाम अज पु. द्वितीया एक. goat
१४ रूपम् सामान्यनाम रूप नपुं. प्रथमा एक. beauty
१५ आभरणम् सामान्यनाम आभरण नपुं. प्रथमा एक. ornaments
१६ भवनम् सामान्यनाम भवन नपुं. प्रथमा एक. House
१७ साधनानि सामान्यनाम साधन नपुं. प्रथमा बहु. equipment

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः
कुर्वाणम् आन कृ उ. कर्तरि वर्त.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
हन्ति हन् प. कर्मणि वर्त. तृतीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
“अशनम् मे (अस्ति), वसनम् मे (अस्ति), जाया मे (अस्ति), बन्धु-वर्गः मे (अस्ति)” इति “मे, मे” कुर्वाणम् पुरुष-अजम् काल-वृकः हन्ति । A person (who keeps saying) “mine, mine” such as “Food is mine, dress is mine, wife is mine, relatives are mine”, is like a mewing goat, ranting “mine, mine” whom Death-like wolf kills.
“मे रूपम् (अस्तु), मे आभरणम् (अस्तु), मे भवनम् (अस्तु), मे साधनानि (सन्तु)” इति “मे, मे” कुर्वाणम् पुरुष-अजम् काल-वृकः हन्ति । A person (who keeps saying) “mine, mine” such as “beauty should be mine, ornaments should be mine, house should be mine, equipment (and facilities) should be mine”, is like a mewing goat, ranting “mine, mine” who falls a prey to Death-like wolf.

७ टिप्पणयः ।

I have not done वाक्यानाम् विश्लेषणम् । I think, this gets taken care of in doing अन्वयः । Let’s see.
This सुभाषितम् is a good satire for people running after materialistic affluence and external physical charm.
Items of materialistic affluence sighted in original सुभाषितम् are not necessarily items of affluence. अशनम् food, वसनम् clothing are basic necessities.
To sight items of materialistic affluence and of external physical charm, I thought it better to substitute the first line by including there रूपम्, आभरणम्, भवनम् and साधनानि । I hope, people will like and approve my substitution of the first line 🙂
By भवनम् I imply also the craze of people wanting to have palaces, whereas what one needs is primarily a place for feeling ‘at home’.
By साधनानि I imply the craze of people to have latest and costliest TVs, automobiles, mobile phones, and what not. Are not the early-morning queues at Apple stores, every time they announce a new gadget, just an example of the craze for साधनानि ?
In economics they classify human wants into three categories – necessities, comforts and luxuries. There was a concept to make comparison of standard of living in different countries by considering per capita consumption of fuel and energy. I guess, issues of global warming and climate change and of thousands of tons of electronic wastes are slowly awakening the people to the vanity of that concept.
The essence of the सुभाषितम् is of course to underline the vanity of striving for materialistic affluence and external charm. Implicit in it is also the importance of striving for spiritual awakening, which is possible only in human life.
This deliberation brings to mind following श्लोकाः from eleventh chapter in श्रीमद्भगवद्गीता ।
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन चेज्यया ।  

शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।। (11-53)

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहम् एवंविधोSर्जुन

ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ।। (11-54)

Not by (learning) the वेदाः, nor by (harsh) penances (तपसा), nor by philanthropy (दानेन), nor by performing यज्ञाः, would one become eligible for such vision of me, as you have been blessed with (just now). 

But by single-minded devotion, it is possible to get such vision and to know me by the essence of such knowledge (knowledge of who and what I am) and entering (into the glorious world of mine).

१० It is a very satisfactory feeling to be able to indulge in these deliberations, which take me into thoughts beyond the literal translation of the सुभाषितानि ।

There was quite some interesting interaction with Mr. Avinash Sathaye. As a result of that kind interaction and inputs from Mr. Sathaye, now the new version should be read as –

रूपञ्चाभरणं मे भवनं मे साधनानि च मे ।
इति मे मे कुर्वाणम् कालवृको हन्ति पुरुषाजम् ।।

शुभमस्तु ।

-o-O-o-


Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 25

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 25

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चविंशतितमः  (२५) पाठः ।

Having discussed quite something of serious philosophy about प्रकृतिः and पुरुषः, पूर्णमदः, पूर्णमिदं etc.,

let me take a simple enough सुभाषितम् this time, one based on satire –

आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्य-शृङ्खला ।

यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति  पङ्गुवत्  ।।

१. संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

आशा नाम मनुष्याणां काचित् आश्-चर्य-शृङ्खला ।

यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्ताः तिष्ठन्ति पङ्गुवत् ।।

२. समासानां  विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
आश्चर्य-शृङ्खला
१.१ आश्चर्य आः चर्या आः चर्यायां येन तत् बहुव्रीहिः
१.२ आश्चर्य-शृङ्खला आश्चर्य शृङ्खला आश्चर्येण युक्ता शृङ्खला मध्यम-पद-लोपी

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
आशा सामान्यनाम आशा स्त्री. प्रथमा एक. hope
नाम अव्ययम् namely, truly
मनुष्याणाम् सामान्यनाम मनुष्य पु. षष्ठी बहु. Of people
का सर्वनाम किं स्त्री. प्रथमा एक. Which (feminine)
चित् अव्ययम् -ever
आश्चर्येण सामान्यनाम आश्चर्य नपुं तृतीया एक. wonder
युक्ता धा. सा. विशेषणम् युक्त स्त्री. प्रथमा एक. having
शृङ्खला सामान्यनाम शृङ्खला स्त्री. प्रथमा एक. chain
यया सर्वनाम यत् स्त्री. तृतीया एक. By which
१० बद्धाः धा. सा. विशेषणम् बद्ध पु. प्रथमा बहु. bound
११ प्रधावन्ति क्रियापदम् run
१२ मुक्ताः धा. सा. विशेषणम् मुक्त पु. प्रथमा बहु. liberated
१३ तिष्ठन्ति क्रियापदम् stand
१४ पङ्गुवत्
(क्रिया)-विशेषणम् Like a lame person

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः प्रयोगः कालः / अर्थः
युक्ता युज् उ. कर्मणि भूत
बद्धाः बन्ध् प. कर्मणि भूत
मुक्ताः मुच् आ. कर्मणि भूत

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
प्रधावन्ति प्र + धाव् प. प. कर्तरि वर्त. तृतीय बहु.
तिष्ठन्ति स्था प. प. कर्तरि वर्त. तृतीय बहु.

The “क्रियापद”s are not in प्रयोजक mode.

६ वाक्यानाम् विश्लेषणम् ।

अनुक्र. कर्तृपदम् पूरकम् कथम् इतराणि अव्ययानि धा. सा. वा 

क्रियापदम्

गौणं वा प्रधानम्
आशा मनुष्याणां काचित्  आश्चर्य-शृङ्खला नाम (अस्ति) प्रधानम्
यया बद्धाः प्रधावन्ति गौणम्
(यया) मुक्ताः पङ्गुवत् तिष्ठन्ति गौणम्

७ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
आशा मनुष्याणां काचित् आश्चर्य-शृङ्खला (अस्ति) नाम Hope is certainly some wonderful kind of chain
यया बद्धाः प्रधावन्ति Those who are bound by it, run
(यया) मुक्ताः पङ्गुवत्  तिष्ठन्ति Those who are liberated from it stand (stay put) like lame people.

Mr. Avinash Sathaye has very kindly provided a very good translation –

Hope is indeed an amazing chain for (binding) men; the ones tied down by it run around, while the ones freed from it sit as if lame.

८ टिप्पणयः ।

Poets employ various ways of conveying the meaning effectively. Isn’t this a good example of some smart satire (विरोधाभास) ?
I thought it good to decipher आश्चर्यम् also as a सामासिक-शब्दः । Doesn’t that present some interesting etymology of how the word has evolved ?
Examples of मध्यम-पद-लोपी समासः are much less common than of other types. आश्चर्य-शृङ्खला is a good example
The उपसर्गः ‘प्र’ in ‘प्रधावन्ति’ lends some forcefulness implicit. Translation of प्रधावन्ति ought to be different from translation of धावन्ति. Isn’t it difficult to bring that force when translating into English ?
It is beautifully explained in the fourteenth chapter of श्रीमद्भगवदगीता that all traits of character, whether the chaste ones (सत्त्वम्), the average ones (रजस्) or the indecent ones (तमः), they all keep the soul आत्मा or पुरुषः bound to the body. So the effort of the wise should be to transcend the binding of all traits त्रीन् गुणान् अतीत्य !
आशा described here is mentioned as मोहः and is categorized in the तामस category. One has to of course get rid of it, (यया) मुक्ताः To stay put, being liberated of the bondage of the chain of आशा is not bad lameness !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-


Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 24

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 24

संस्कृतभाषायाः  नूतनाध्ययनस्य  चतुर्विंशतितमः (२४) पाठः ।

 

We studied in the previous lesson, a श्लोकः about प्रकृतिः and पुरुषः from श्रीमद्भगवद्गीतायाः त्रयोदशः अध्यायः That prompts me to take up for this lesson the शान्तिमन्त्रः of ईशावास्योपनिषत् –

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।।

१. संधि-विच्छेदान कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा

 

ॐ पूर्णम् अदः पूर्णम् इदम् पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णम् आदाय पूर्णम् एव अवशिष्यते ।।

२. समासानां विग्रहाः ।

 

न एकोSपि  सामासिक-शब्दः अत्र ।

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अव्ययम् एकाक्षरं ब्रह्म; प्रणवः
पूर्णम् विशेषणम् पूर्ण नपुं. प्रथमा एक. wholesome
अदः सर्वनाम अदस् नपुं. प्रथमा एक. that
इदम् सर्वनाम इदम् नपुं. प्रथमा एक. this
पूर्णात् विशेषणम् पूर्ण नपुं. पञ्चमी एक. from this
उदच्यते क्रियापदम् emanates
पूर्णस्य विशेषणम् पूर्ण नपुं. षष्ठी एक. Of this
आदाय धातुसाधितं अव्ययम् On taking out
एव अव्ययम् only
१० अवशिष्यते क्रियापदम् remains

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः प्रयोगः कालः / अर्थः
आदाय त्वा (य) आ + दा प. कर्तरी भूत.

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
उदच्यते उत् + अच् उ. आ.* कर्मणि* वर्त. तृतीय एक.
अवशिष्यते अव + शिष् प. आ.* कर्मणि* वर्त. तृतीय एक.
प.
१० उ.

*कर्मणि-प्रयोगे  आत्मनेपदम् ।

६ वाक्यानाम् विश्लेषणम् ।

अनुक्र. कर्तृपदम् पूरकम् कुतः कर्म धा. सा. वा 

क्रियापदम्

गौणं वा प्रधानम्
अदः पूर्णम् (अस्ति) प्रधानम्
इदम् पूर्णम् (अस्ति) प्रधानम्
पूर्णम् पूर्णात् उदच्यते प्रधानम्
पूर्णस्य पूर्णम् आदाय गौणं
पूर्णम् अवशिष्यते प्रधानम्

७  अन्वयाः  अनुवादाः  च

अनुक्र. अन्वयः अनुवादः
अदः पूर्णम् (अस्ति) । That is wholesome
इदम् पूर्णम् (अस्ति) । This is wholesome
पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते । Wholesome emanates from wholesome
पूर्णस्य पूर्णम् आदाय, (Even) when wholesome is taken out of wholesome
पूर्णम् एव अवशिष्यते । Wholesome only remains

८ टिप्पणयः ।

1 The ऋषिः whoever composed this मन्त्रः seems to have left it for one  to ‘experience’ by oneself, what ‘That’ is and what ‘This’ is, both of which are described as being wholesome.
2 Without any background of the requisite spiritual experience, I am tempted to venture a guess that ‘That’ and ‘This’ are प्रकृतिः and पुरुषः, of which there was some study in the previous lesson. That in fact was the prompt to take up this मन्त्रः for this lesson.
3 प्रकृतिः and पुरुषः, also seem to be otherwise referred to as जीवः and शिवः or as आत्मा and परमात्मा
4 There are known to be two prominent schools of philosophical thought, one school, द्वैतवाद speaking of these dualities as dualities and the other, अद्वैतवाद speaking of these dualities as being essentially a Unity, which is to be realized through spiritual experience.
5 It is interesting that the invocation at the beginning of every chapter of श्रीमद्भगवद्गीता is ॐ श्रीपरमात्मने  नमः । This is so different from the usual invocations to one deity or another.
6 The quote पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते, “Wholesome emanates from wholesome” does not seem to be debatable at all. Every living being is born that way. Mother is a wholesome being. The child is also a wholesome being
7 The other quote पूर्णस्य पूर्णम आदाय पूर्णम् एव अवशिष्यते । “(Even) when wholesome is taken out of wholesome, wholesome only remains” seems to be more challenging to ‘realize’. For my own simplistic understanding, I am fascinated at the way actors switch between their ‘on stage’ roles and real-life roles. Once they have wholesomely ‘taken out’, out of their mind and body, their ‘on stage’ role, their real life role, that wholesome, remains ! How nicely William Shakespeare said, “The world is a stage’. Is not this single quotation enough to rate him also as an accomplished philosopher ?
8 We all are mere enactors of a role on the stage of the world. We make an entry and also take the exit, as ordained by providence.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by Fresh Approach –Lesson 23

Learning Sanskrit by Fresh Approach –Lesson 23

संस्कृतभाषायाः  नूतनाध्ययनस्य त्रिविंशतितमः (२३) पाठः

This सुभाषितम्  is about some underlying phenomenon, which makes things happen, the way they do, though often the phenomenon defeats explanation.

व्यतिषजति  पदार्थानांतरः को Sपि हेतुः ।

न खलु बहिरुपाधीन्  प्रीतयः संश्रयन्ते ।

विकसति हि  पतंगस्योदये पुण्डरीकम् ।

द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ।।

१. संधिविच्छेदान् कृत्वा  सामासिक -शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा

व्यतिषजति पदार्थान् आंतरः कः अपि  हेतुः ।

न  खलु  बहिः -उपाधीन  प्रीतयः  संश्रयन्ते ।

विकसति हि पतंगस्य उदये पुंडरीकम् ।

द्रवति च हिम-रश्मौ उद्गते चन्द्रकान्तः ।।

२. समासानाम् विग्रहाः

अनुक्र सामासिक -शब्दः मूल-संज्ञा पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्यविग्रहः समासस्यप्रकारः
बहिरुपाधीन् बहिरुपाधी बहि उपाधि बहिः उपाधिः कर्मधारयः
हिमरश्मौ हिम-रश्मि हिम रश्मि हिमाः रश्मयः यस्य सः बहुव्रीहिः
चंद्रकान्तः चंद्रकांत चंद्र कांत चन्द्रस्य कान्तः षष्ठी-तत्पुरुषः

३. संज्ञानाम् विश्लेम्

अनुक्र. संज्ञा मूल-संज्ञा संज्ञायाःप्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
पदार्थान् पदार्थ सामान्यनाम पु द्वितीया बहु. things
आंतरः आंतर विशेषणम्* पु प्रथमा एक. internal
कः किम् सर्वनाम पु. प्रथमा एक. Who, some
हेतुः हेतु सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. Reason, purpose
बहिरुपाधीन् बहिरुपाधि सामान्यनाम स्त्री. द्वितीया बहु. External features
प्रीतयः प्रीति सामान्यनाम स्त्री. प्रथमा बहु. affections, attractions
पतङ्गस्य पतङ्ग सामान्यनाम पु. षष्ठी बहु. Of sun
उदये उदय सामान्यनाम नपुं. सप्तमी एक. On rising
पुण्डरीकम् पुण्डरीक सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. White lotus
१० हिमरश्मौ हिमरश्मि सामान्यनाम पु. सप्तमी एक. On moon
११ हिमाः हिम विशेषणम् नपुं. प्रथमा बहु. cool
१२ रश्मयः रश्मि सामान्यनाम नपुं. प्रथमा बहु. rays
१३ उद्गते उद्गत विशेषणम्* पु. सप्तमी एक. Having arisen
१४ चन्द्रकान्तः चन्द्रकान्त सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. Jewel, which melts by moon’s rays
१५ चन्द्रस्य चन्द्र सामान्यनाम पु. षष्ठी एक. Of moon
१६ कान्तः कान्त सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. friend

४. क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम्

अनुक्र. क्रियावाचक संज्ञा प्रकारः धातुः गणः पदम् पदमत्र
व्यतिषजति क्रियापदम् वि + अति + संज् प.
संश्रयन्ते क्रियापदम् सम् + श्रि आ.
विकसति क्रियापदम् विकस् प. प.
द्रवति क्रियापदम् द्रु प. प.
उद्गते धा. सा.

विशेषणम्

उत् + गम् प.
अनुक्र. प्रयोजकः ? प्रयोगः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
कर्तरी तृतीय एक. relates
कर्तरी तृतीय बहु. rest upon
कर्तरी तृतीय एक. blossoms
कर्तरी तृतीय एक. melts
कर्मणि एक. Having arisen

५. वाक्यानां विश्लेषणम्

अनुक्र कर्तृपदस्य

विस्तारः

कर्तृपदम् कर्म १ कदा इतराणि

अव्ययानि

क्रियापदम् /

धा सा.

कः

आन्तरः

हेतुः पदार्थान् अपि व्यतिषजति
प्रीतयः बहिरुपाधीन्

खलु

संश्रयन्ते
पुण्डरीकम् पतङ्गस्य

उदये

हि विकसति
हिमरश्मौ उद्गते
चन्द्रकान्तः द्रवति

६. अन्वयः अनुवादः च

अनुक्र अन्वयः अनुवादः
कः अपि आन्तरः हेतुः पदार्थान् व्यतिषजति । some internal (hidden) reason relates things (to each other)
प्रीतयः बहिरुपाधीन् न संश्रयन्ते खलु । Really, affections are not based on external features
पतङ्गस्य उदये पुण्डरीकम विकसति । lotus blossoms on sunrise
हिमरश्मौ उद्गते चन्द्रकान्तः द्रवति च । The “चन्द्रकान्त” jewel melts by rising of moon

७. टिप्पणयः

  1. This सुभाषितम् is in the drama उत्तररामचरितम्  by भवभूति
  2. Of the two corroborating evidences provided in support of the observation in first two lines, the evidence of a lotus blooming on sunrise is a fact. The other of a चन्द्रकान्त jewel melting with moon’s rising is a poetic axiom.
  3. Nonetheless the statement does motivate one to deliberate why and how things get related to each other. It is only such motivation, which led to many scientific discoveries. One good evidence is of the phenomenon of gravity.
  4. There is some philosophical significance also to this statement as endorsed by the shlokaH in 13th chapter in श्रीमद्भगवद्गीता. There it is mentioned –

कार्यकरणकर्तृत्वे  हेतुः प्रकृतिरुच्यते  ।

पुरुषः सुखदुःखानां  भोक्तृत्वे  हेतुरुच्यते || १३-२१ ||

B.१ संधिविच्छेदान् कृत्वा  सामासिक -शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा

कार्य-करण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते ।

पुरुषः सुख-दुःखानां  भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते || १३-२१ ||

B.२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र सामासिक-शब्दः मूल-संज्ञा पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
कार्य-करण-कर्तृत्वे कार्य-करण-कर्तृत्व
कार्य-करणम् कार्य-करण कार्य करण कार्यं  च  करणम्  च  एतयोः  समाहारः समाहार-द्वन्द्वः
कार्य-करण-कर्तृत्वे कार्य-करण-कर्तृत्व कार्य-करण कर्तृत्व कार्य- करणम् कर्तृत्वं च एतयोः समाहारः समाहार-द्वन्द्वः
सुख-दुःखानाम् सुख-दुःख सुख दुःख सुखानि दुःखानि च इतरेतर-द्वन्द्वः

B. ३. संज्ञानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा मूल-संज्ञा संज्ञायाःप्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
कार्य-करण-कर्तृत्वे कार्य-करण-कर्तृत्व सामान्यनाम नपुं. सप्तमी एक.

In (behind) what is to be done, reason (for doing it) and action of it being done

कार्यम् कार्य विशेषणम्* नपुं. प्रथमा एक.

What is to be done

करणम् करण सामान्यनाम नपुं. प्रथमा एक.

the action

कर्तृत्वम् कर्तृत्व सामान्यनाम नपुं. प्रथमा एक.

The doership

हेतुः हेतु सामान्यनाम पु. प्रथमा एक.

Purpose, motivator

प्रकृतिः प्रकृति सामान्यनाम स्त्री. प्रथमा एक.

Nature, as a fundamental principle, which pervades the Universe

पुरुषः पुरुष सामान्यनाम पु. प्रथमा एक.

Fundamental principle

सुख-दुःखानाम् सुख-दुःख सामान्यनाम नपुं. षष्ठी बहु.

Of happinesses and sorrows

भोक्तृत्वे भोक्तृत्व सामान्यनाम नपुं. सप्तमी एक.

In (behind) experiencing

B.४. क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम् ।

अनुक्र. क्रियावाचक संज्ञा प्रकारः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् पदमत्र
कार्यम् धा. सा. विशेषणम् कृ
उच्यते क्रियापदम् वच् प. आ*
अनुक्र. प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः /अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
कर्मणि विध्यर्थः एक. What is to be done
कर्मणि* वर्त. तृतीय एक. Is said
  • Note that in कर्मणि प्रयोग the धातु is used in आत्मनेपदम् norm, even if the original धातु is parasmaipadee.

B.५. वाक्यानाम् विश्लेषणम् ।

अनुक्र कर्तृपदम् पूरकम् क्रियापदम् /

धा  सा.

प्रकृतिः कार्य-करण-कर्तृत्वे हेतुः उच्यते
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते

B.६. अन्वयः अनुवादः च ।

अनुक्र अन्वयः अनुवादः
प्रकृतिः कार्य-करण-कर्तृत्वे हेतुः उच्यते । Nature, as a fundamental principle, which pervades the Universe is said to be the motivator behind what is to be done, the action and the doership.
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते । The fundamental principle “puruShaH” is said to be the motivator (and/or the reason) behind experiencing the happinesses and sorrows.

B.७. टिप्पणयः

  1. Philosophical principle of what internal (hidden, incomprehensible) reason is suggested by भवभूति in his सुभाषितम् is explained in terms of the fundamental principles of “प्रकृति” and “पुरुष” in the श्लोकः in भगवद्गीता.
  2. In the first line there is the mention of the trinity of (a) what is to be done (b) the action and (c) the doership. Such trinities exist in many different contexts – (a) happenings of events minute or large (b) the cause and effect relationships that dictate all those events happening (c) knowledge of the happenings and the underlying cause-effect relationships.
  3. The entire chapter 13 in भगवद्गीता is so rich in dwelling on many fundamental philosophical concepts that संत ज्ञानेश्वर devoted to this chapter as many as 1300 verses out of total 9000+ verses (14 percent) of his commentary on भगवद्गीता. Number of श्लोकाः in the thirteenth chapter in भगवद्गीता are 35 out of total 700 (5 percent).
  4. Commentary of संत ज्ञानेश्वर  is of average 36+ verses per श्लोकः in गीता. I am too naïve, unqualified and uninitiated to dwell on the in-depth meaning of this श्लोकः.
  5. Yet, the सुभाषितम् and the श्लोकः together provide enough motivation for one to delve deeper and deeper into the rich treasure of philosophical thought that is enshrined in संस्कृत literature in general.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 22

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 22

संस्कृतभाषायाः  नूतनाध्ययनस्य द्वाविंशतितमः (२२) पाठः

In the last lesson we studied prefixes, उपसर्गाः  which was in a way a study of word-building. Here is an interesting श्लोकः  on how we know which pronoun सर्वनाम  or adjective विशेषणम्  qualifies which noun नाम. The नाम, which is qualified is called as विशेष्यम्. Actually सर्वनामानि  have also the quality of विशेषणानि . This श्लोकः  speaks of the relationship between विशेष्यम् and विशेषणम् .

यल्लिङ्गं  यद्वचनं  या  च  विभक्तिर्विशेष्यस्य

तल्लिङ्गं  तद्वचनं  सा  च  विभक्तिर्विशेषणस्यापि

१. संधिविच्छेदान्   कृत्वा  सामासिक -शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा

यत्  लिङ्गम्  यत्  वचनम्  या  च  विभक्तिः  विशेष्यस्य

तत्  लिङ्गम्  तत्  वचनम्  सा  च  विभक्तिः  विशेषणस्य  अपि

२. समासानां  विग्रहाः

न एकः  अपि  सामासिक -शब्दः  अस्मिन् श्लोके   !

३. संज्ञानां  विश्लेषणम्

अनुक्र. संज्ञा मूल -संज्ञा संज्ञायाः

प्रकारः

लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
यत् यत् सर्वनाम नपुं. प्रथमा एक what
लिङ्गम् लिङ्ग सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक gender
वचनम् वचन सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक number
या यत् सर्वनाम स्त्री प्रथमा एक what
विभक्तिः विभक्ति सामान्यनाम स्त्री प्रथमा एक case
विशेष्यस्य विशेष्य सामान्यनाम पु प्रथमा एक of the qualified noun
तत् तत् सर्वनाम नपु प्रथमा एक that
सा तत् सर्वनाम स्त्री प्रथमा एक that
विशेषणस्य विशेषण सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक of adjective

४. क्रियापदानां  धातुसाधितानां  च  विश्लेषणम्

विशेष्य is यत्-कृदन्त from धातु वि+शिष्

Note, विशिष् 7 P. 1 To particularize, individualize, specify, define. -2 To distinguish, discriminate. -3 To aggravate, heighten, enhance, intensify; पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधिरहो विशिनष्टि मनोरुजम् Māl.4.7; U.4.15. -4 To surpass, excel; विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव Śi.3.63. -Pass. 1 To be different from; स्वदेहान्न व्यशिष्यत R.17.62. -2 To be better or higher than, surpass, excel, be preferable or superior to (often with abl.); तस्माद् दुर्गं विशिष्यते H.3.5; Mv.7.39; मौनात् सत्यं विशिष्यते Ms.2.83;3.23; (also with instr. and gen.); सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते Ms.4.233. -Caus. To distinguish, particularize. -2 To surpass, excel; मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती Mk.4.4; M.3.5.

५. वाक्यानां  विश्लेषणम्

There is no adverb here. So, we shall do analysis in a shorter table.

न  एकमपि  क्रियाविशेषणम्  अतः  संक्षेपेण  विश्लेषणम्  कुर्मः ।

अनुक्र. कर्तृपदस्य

विस्तारः

कर्तृपदं पूरकं इतराणि

अव्ययानि

क्रियापदम्
यत्  विशेष्यस्य लिङ्गम् (अस्ति)
यत्  (विशेष्यस्य) वचनम् (अस्ति)
या  (विशेष्यस्य) विभक्तिः (अस्ति)
तत्  विशेषणस्य लिङ्गम् अपि (भवति)
तत्  (विशेषणस्य) वचनम् (भवति)
सा  (विशेषणस्य) विभक्तिः (भवति)

६. अन्वयः  अनुवादः  च

अनुक्र. अन्वयः अनुवादः
यत्  विशेष्यस्य  लिङ्गम्  (अस्ति) what gender is of the qualified noun
यत्  विशेष्यस्य  वचनम्  (अस्ति) what number is of the qualified noun
या  विशेष्यस्य  विभक्तिः  च  (अस्ति) what case is of the qualified noun
तत्  लिङ्गम्  विशेषणस्य  अपि  (अस्ति) that case of the adjective also
तत्  वचनम्  विशेषणस्य  (अपि) (अस्ति) that number if of the adjective also
सा  विभक्तिः  (च) विशेषणस्य  अपि  (अस्ति) that case is of the adjective also

७. टिप्पणयः

This rule of लिङ्गम्  and वचनम्  and विभक्तिः  of adjective and qualified noun to be same

brings total flexibility from syntax.

This is one reason why poetry is a very common feature of Sanskrit literature.

One may also study YouTube video on this verse at <https://youtu.be/FdajxvOuNdI>

शुभमस्तु !

 -o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 21

Learning Sanskrit by fresh approach - Lesson 21
 संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनस्य एकविन्शतितमः  (२१) पाठः
One may also see YouTube video at <https://youtu.be/FMVKzQgqp_U> 
When studying the श्लोकः about ज्ञानम्, we saw how the prefixes lend very special meaning to words.
 Here is a श्लोकः which says just that. This श्लोकः is selected for this lesson to develop a study of उपसर्गाः
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते ।
 प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ।।

As has been discussed earlier, every prefix (उपसर्ग:) has specific meaning. Here is a list of the उपसर्गाः and their meanings. 

 


उपसर्ग: meaning(s) Example(s)
उपसर्ग: meaning(s) Example(s)
उपसर्ग: meaning(s) Example(s)

not असत्य 2 अतिexcessive, beyond अतीतः 3 अधिfirm, sure अधिकारः

अन्not अनर्थः5 अनुfollowing अनुज:6 अपaway अपहार:

अभि
अभिमान: 8 अवlower अवमान: 9 towards आहार:

उत्upward उद्धारः 11 उपnear, nearly उपहार: 12 दुः (दुर्, दुस्, दुश् दुष्)*bad, ill दुर्जन:

निनिजः नितान्तम् नियमः निपातः 14 नि: (निर्, निस्, निश् निष्)*away निःस्वनः निर्दयी निश्चयः निष्पन्नं 15 पराopposite of पराजयः

परिcomprehensive परिहार:17 प्रप्रकर्षेण प्रहार: 18 प्रतिtowards, firmly at प्रतिष्ठा, प्रतिशोधः

विविशेषेण विपरीतंविहार: वियोगः 20 with सस्नेहम् 21 सत्Good सच्छीलः

सम् (सन्)together, consummatelyसंहार:23 सुgood सुजन:

1 4 7 10 13 16 19 22

(दुर्, दुस्, दुश् दुष्) are variations of दुः Likewise, (निर्, निस्, निश् निष्) are variations of नि: The prefixes अ, अन्, दुः and नि: always make antonyms of negative meaning. Some prefixes, especially, अतिउप, प्रति, वि, have a range of different shades of meaning, sometimes even contrary to each other ! See, वि = विशेषेण or also विपरीतं ! This is what makes study of prefixes an important aspect of study of Sanskrit. Many prefixes can be understood as pairs making antonyms of each other. For example,

Negative Example Meaning Example Meaning

दुःसुखpleasure or happinessदुःखsorrow

दुर् सुजनgentleman दुर्जनbad person

नि: (निर्, निस्)आगमनम्Coming निर्गमनम्going

अवअभिमानprideअवमानdisrespect, dishonour

अपसन्मानhonour अपमानinsult

अपआकर्षणattractionअपकर्षणrepulsion

प्रतिअनुकूलfavourableप्रतिकूलadverse

नि प्रवृत्तिः motivation निवृत्तिःwithdrawal

वि संयोगःcoming together वियोगःseparation

Positive
सु सु अभि सन् अनु प्र सम् (सन्)

 

As was seen in the श्लोकः about ज्ञानम्, more than one उपसर्गाः may also be used in conjunction.

Example meaning

प्रणिपातः bowing or intensive, thorough analysis

प्रत्याहारone of the eight aspects of Yoga

निराहारfasting

निरभिमानfreedom from ego

अनावृत uncovered, exposed, unclothed

उपनिषत्what evolves by sitting near and focused, a scripture

combination of उपसर्गाः
प्र + नि प्रति + आ = प्रत्या नि: + आ = निरा नि: + अभि = निर अन् + आ = अना उप + नि

 

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा

उप-सर्गेण धातु-अर्थः बलात् अन्यत्र नीयते । प्रहार-आहार-संहार-विहार-परिहार-वत् ॥

२ समासानां विग्रहाः

सामासिक शब्दःमूल-शब्दःपूर्वपदम्उत्तरपदम्समासस्य विग्रहःसमासस्य प्रकारः

उप-सर्गेण उपसर्गउप सर्गसमीपे च सर्गः च समाहार-द्वन्द्वः

धात्वर्थःधात्वर्थधातुअर्थधातुनः अर्थःषष्ठी-तत्पुरुषः

प्रहार-आहार-संहार-विहार-परिहार-वत्

प्रहाराहार: प्रहाराहार प्रहार आहार प्रहारः आहारः चसमाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहार: प्रहाराहारसंहार प्रहाराहार संहार प्रहाराहार: संहार: च समाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहारविहार: प्रहाराहारसंहारविहार प्रहाराहारसंहार विहारप्रहाराहारसंहार: विहार: च समाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार: प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार प्रहाराहारसंहारविहार परिहार प्रहाराहारसंहारविहार: परिहार: चसमाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार वत् यथा प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार: तथा अव्ययीभावः

अनुक्र
३.१ ३.२ ३.३ ३.४ ३.५

 

३ संज्ञानां विश्लेषणम्  

संज्ञामूलसंज्ञासंज्ञायाः प्रकारःलिङ्गम्विभक्तिःवचनम्शब्दार्थः

उपसर्गेण उपसर्ग सामान्यनाम पु. तृतीयाएक. by a prefix

समीपे अव्ययम् near

सर्गःसर्ग सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. section

धातुनः धातु सामान्यनाम पु. षष्ठी of verb

अर्थःअर्थ सामान्यनाम पु. meaning

बलात् बल सामान्यनाम नपुं. पञ्चमी एक. forcefully

अन्यत्रअव्ययम् to another place

प्रहारः प्रहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. hit

आहारः आहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. eating

संहार: संहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. destruction

विहार: विहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. enjoyment

परिहार: परिहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. total relief

अनुक्र.
१० ११ १२

 

४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्

क्रिया./ धा. सा.प्रकारःमूलधातुःगणःपदम्पदमत्रप्रयोजकः ?प्रयोगःकालः/अर्थःपुरुषःवचनम्शब्दार्थः

नीयते क्रिया. नी कर्मणिवर्त.तृतीयएक.is taken

अनुक्र.

 

५ वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्र. कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ पूरकानि
कथं कदा किमर्थं कुत्र इतराणि
अव्ययानि
क्रिया/
धा. सा.
प्रधानम्/
गौ
म्
संबन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये

उपसर्गेण धात्वर्थः       बलात्
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्
    अन्यत्र   नीयते प्रधानम्
   

६ अन्वयः अनुवादः च

अनुक्र. अन्वयः अनुवादः

प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् उपसर्गेण धात्वर्थः बलात् अन्यत्र नीयते । As in प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार prefixes  force the meaning of verbs and of words somewhere else to be different from the meaning without any prefix.

One may also see YouTube video at <https://youtu.be/FMVKzQgqp_U>

शुभमस्तु ।

-o-O-o-