Revisiting Lesson # 11 of Learning Sanskrit by fresh approach

Revisiting Lesson # 11 of Learning Sanskrit by fresh approach

What prompted revisiting ?

Recently one Mr. B. Vishwanath sent me a message saying, “…

I have a request for you. I am a fan of the ” learning Sanskrit by fresh approach” series. My mother tongue is Telugu and I find lot of similarities between Samskrit and Telugu. I am thinking that if the ‘learning Sanskrit’ series is available in Telugu also, it would be hugely beneficial to me and many other folks.
here is the request. Can I have the opportunity to convert/translate your lessons into Telugu ? I mean I would like to translate the explanation currently in English to Telugu. ….”
That reminded me to revive my postings of the lessons for Learning Sanskrit in Marathi medium at another of my blog. Having posted 10 lessons there already, I had a re-look at Lesson # 11
As things would have it, Lesson #11 turned out to be having a long verse.
Anyway, it had to be done. The result was a complete overhaul of Section 2.
This is how now Sections 1 and 2 become –
परिच्छेद: १ – सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

शिरः मे राघवः पातु भालं दश-रथ-आत्म-जः ।
कौसल्येयः दृशौ पातु विश्वामित्र-प्रियः श्रुती ।
घ्राणं पातु  मख-त्राता मुखं सौमित्रि-वत्सलः ॥
जिव्हां विद्या-निधिः पातु कण्ठं भरत-वन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्य-आयुधः पातु भुजौ भग्न-ईश-कार्मुकः ॥
करौ सीता-पतिः पातु हृदयं जामदग्न्य-जित् ।
मध्यं पातु खर-ध्वंसी  नाभिं जाम्बवत्-आश्रयः   ॥
सुग्रीव-ईशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्-प्रभुः ।
ऊरू रघु-उत्तमः पातु रक्षः-कुल-विनाश-कृत् ॥
जानुनी सेतु-कृत् पातु जङ्घे दश-मुख-अन्त-कः ।
पादौ वि-भीषण-श्री-दः पातु रामः अखिलं वपुः ॥

परिच्छेद: २ – समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।
१ शिरः “शिरस्” (= head) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२ मे “अस्मद्” (= Pronoun of first person – I, we) सर्वनाम । अस्य लिङ्गभेदः नास्ति । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ राघवः रघु-वंशीयः अतः राघवः (belonging t the lineage of रघु) “राघव” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
४ पातु “पा” २ प. (= to protect) इति धातुः । तस्य लेट्-आज्ञार्थे तृतीय-पुरुषे एकवचनम् ।
५ भालम् “भाल” (= forehead) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
६ दश-रथ-आत्म-जः ।
  • ६.१ दश रथाः यस्य सः = दशरथः । बहुव्रीहिः ।
  • ६.२ आत्मनः जातः = आत्मजः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ६.३ दशरथस्य आत्मजः = दशरथात्मजः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ६.४ दश (= ten) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् सर्वदा बहुवचनि । अत्र पुल्लिङ्गि ।
  • ६.५ रथाः “रथ” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ६.६ आत्मनः “आत्मन्” (= oneself) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६.७ जातः “जन्” ४ आ. (= to be born) इति धातुः । तस्य कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “जात” (= born) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६.८ आत्मजः “आत्मज” (= born of oneself, son) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६.९ दशरथस्य “दशरथ” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६.१० दशरथात्मजः = son of दशरथ

७ कौसल्येयः “कौसल्यायाः अयम् इति कौसल्येयः” (= He is (son) of कौसल्या, hence कौसल्येयः) एवम् “कौसल्येय” इति विशेषणात्मकम् पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ दृशौ “दृश्” १ प. (= to see) इति धातुः । तस्मात् “ई”-प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गि नाम “दृशी” (= an eye) । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
९ विश्वामित्रप्रियः ।

  • ९.१ विश्वं मित्रम् यस्य = विश्वामित्रः । बहुव्रीहिः । अथवा
  • ९.१ (अ) विश्वस्य मित्रम् = विश्वामित्रः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ९.२ विश्वामित्रस्य प्रियः = विश्वामित्रप्रियः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ९.३ विश्वम् “विश्व” इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ९.४ मित्रम् “मित्र” इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ९.५ विश्वामित्रस्य “विश्वामित्र” इति विशेषणात्मकम् पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ९.६ प्रियः “प्री” ९ उ. (= to please, to make happy, to satisfy) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “प्रिय” (= one, one is happy with । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ९.७ विश्वामित्रप्रियः = Pet of विश्वामित्र ।

१० श्रुती “श्रु” ५ प. (= to hear) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम “श्रुति” (= ear) । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
११ घ्राणम् “घ्रा” (= to smell) इति धातुः । तस्मात् “घ्राण” (= nose) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१२ मख-त्राता ।

  • १२.१ मखस्य त्राता = मखत्राता । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १२.२ मखस्य “मख” (= यज्ञ) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२.३ त्राता “त्रा” २ आ. (= to protect) इति धातुः । तस्य “तृ”-प्रत्ययेन कर्तृवाचकम् विशेषणम् “त्रातृ” (= protector) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२.४ मखत्राता = protector of यज्ञs. विश्वामित्रऋषी got दशरथ to send श्रीराम with him primarily to protect यज्ञs.

१३ मुखम् “मुख” (= mouth, face) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४ सौमित्रि-वत्सलः ।

  • १४.१ सौमित्रेः वत्सलः = सौमित्रि-वत्सलः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १४.२ सौमित्रेः सुमित्रायाः अयम् इति सौमित्रि (= He is of सुमित्रा Hence सौमित्रि, i.e. लक्ष्मण) “सौमित्रि” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १४.३ सुमित्रायाः ।
  1. १४.३.१ सुष्ठु मित्रम् या सा = सुमित्रा । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  2. १४.३.२ सुष्ठु (= good) इति विशेषणार्थि अव्ययम् ।
  3. १४.३.३ मित्रम् “मित्र” इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  4. १४.३.४ या “यत्” इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि (= who) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  5. १४.३.५ सा “तत्” इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि (= she) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  6. १४.३.६ सुमित्रायाः “सुमित्रा” इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १४.४ वत्सलः “वत्सल” (= loved by, brother, friend) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १४.५ सौमित्रि-वत्सलः = brother, friend of लक्ष्मण

१५ जिव्हाम् “जिव्हा” (= tongue) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ विद्या-निधिः ।

  • १६.१ विद्ययाः निधिः = विद्ययाः निधिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १६.२ विद्ययाः “विद्या” इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.३ निधिः “नि + धा” ३ उ. “नितान्तम् दधाति” (= to hold, to store) इति धातुः । तस्मात् “इ”-प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि सामान्यनाम “निधि” (= storage) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६.४ विद्या-निधिः = storage, repertoir of knowledge

१७ कण्ठम् “कण्ठ” (= throat) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ भरत-वन्दितः ।

  • १८.१ भरतेन वन्दितः = भरतवन्दितः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • १८.२ भरतेन “भरत” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १८.३ वन्दितः “वन्द्” १ आ. (= to pay respects) इति धातुः । तस्य कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “वन्दित” (= one, to whom respects are paid) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १८.४ भरत-वन्दितः = He to whom भरत paid respects

१९ स्कन्धौ “स्कन्ध” (= shoulder) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
२० दिव्य-आयुधः ।

  • २०.१ दिव्यम् आयुधम् यस्य सः = दिव्यायुधः । बहुव्रीहिः ।
  • २०.२ दिव्यम् “दिव्” ४ प. (= to shine) इति धातुः । तस्मात् “य”प्रत्ययेन विध्यर्थि विशेषणम् “दिव्य” (= bright, shining, brilliant) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम च ।
  • २०.३ आयुधम् “आ + युध्” ४ आ. (= to fight) इति धातुः । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन करणवाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “आयुध” (= weapon) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम च ।
  • २०.४ दिव्यायुधः = He, who has brilliant weapons

२१ भुजौ “भुज” (= arm) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
२२ भग्न-ईश-कार्मुकः ।

  • २२.१ ईशस्य कार्मुकम् = ईशकार्मुकम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २२.२ भग्नम् ईशकार्मुकम् येन सः = भग्नेशकार्मुकः । बहुव्रीहिः ।
  • २२.३ ईशस्य “ईश्” २ आ. (= to regulate, to command) इति धातुः । तस्मात् “अ”प्रत्ययेन पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= ईश्वर, most commonly शिव) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२.४ कार्मुकम् “कार्मुक” (= bow) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२.५ भग्नम् “भञ्ज्” ७ प. (= to break) इति धातुः । तस्य कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “भग्न” (= broken) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२.६ भग्नेशकार्मुकः = He, who broke bow of शिव

२३ करौ “कर” (= hand) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
२४ सीता-पतिः ।

  • २४.१ सीतायाः पतिः = सीतापतिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २४.२ सीतायाः “सीता” इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २४.३ पतिः “पति” इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२५ हृदयम् “हृदय” (= heart) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२६ जामदग्न्य-जित् ।

  • २६.१ जामदग्न्यः जितः येन सः = जामदग्न्यजित् । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  • २६.२ जामदग्न्यः “जमदग्नेः अयम् इति जामद्ग्न्यः” एवम् “जामदग्न्य” (= परशुराम) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६.३ जमदग्नेः “जमदग्नि” (a Muni by this name) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६.४ जितः “जि” १ प. (= to win over) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “जित्” (= the one, winning over) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६.५ जामदग्न्यजित् = He, who won over परशुराम

२७ मध्यम् “मध्य” (= middle) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२८ खर-ध्वंसी ।

  • २८.१ खरस्य ध्वंसी = खरध्वंसी । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २८.२ खरस्य “खर” (= devil, a demon named “खर”) इति विशेषणम् पुल्लिङ्गि विशेषनाम च । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८.३ ध्वंसी “ध्वंस्” १ आ. (= to destroy) इति धातुः । तस्मात् “इन्”-प्रत्ययेन कर्तृवाचकम् विशेषणम् “ध्वंसिन्” (= destroyer) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८.४ खरध्वंसी = one, who vanquished devils or a demon named खर

२९ नाभिम् “नाभि” इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३० जाम्बवत्-आश्रयः ।

  • ३०.१ जाम्बवतः आश्रयः = जाम्बवदाश्रयः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३०.२ जाम्बवतः “जाम्बवत्” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३०.३ आश्रयः “आ + श्रि” १ उ. (= to get refuge) । तस्मात् “अ”-प्रत्ययेन भाववाचकम् पुल्लिङ्गि नाम “आश्रय” (= refuge) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३०.४ जाम्बवदाश्रयः = One who was refuge for जाम्बवत

३१ सुग्रीव-ईशः ।

  • ३१.१ सुष्ठु ग्रीवा यस्य सः = सुग्रीवः । बहुव्रीहिः ।
  • ३१.२ सुग्रीवस्य ईशः = सुग्रीवेशः । षष्ठी-तत्पुरुषः । अथवा
  1. ३१.२.१ सुग्रीवस्य “सुग्रीव” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३१.३ ग्रीवा (= neck) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३१.४ सुग्रीवेशः = Master of सुग्रीव

३२ कटी “कटि” (= side of waist) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३३ सक्थिनी “सक्थि”(= upper portion of thigh) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३४ हनुमत्-प्रभुः ।

  • ३४.१ हनुमतः प्रभुः = हनुमत्प्रभुः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३४.२ हनुमतः “हनु + मत् = हनुः अस्य वैशिष्ट्यम्” इति विशेषण-युक्तम् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “हनुमत्” । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३४.३ प्रभुः “प्रकर्षेण भवति वा प्रभावः अस्य अस्ति” इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम “प्रभु”। तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३४.४ हनुमत्प्रभुः = Lord of हनुमंत

३५ ऊरू “ऊरु” (= thigh) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३६ रघु-उत्तमः॥

  • ३६.१ रघूणाम् उत्तमः = रघूत्तमः । षष्ठी-तत्पुरुषः । अथवा
  • ३६.१-(अ) रघुषु उत्तमः = रघूत्तमः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ३६.२ रघूणाम् “रघु” (= born in lineage of रघु) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३६.३ उत्तमः “उत्तम = उत् + तम” । “उत्”-उपसर्गः “उच्चैः”-इत्यर्थेन । “तम”-प्रत्ययः विशेषणस्य “तम”-भावाय ।

३७ रक्षः-कुल-विनाश-कृत् ।

  • ३७.१ रक्षसाम् कुलम् = रक्षःकुलम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३७.२ रक्षःकुलस्य विनाशः = रक्षःकुलविनाशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३७.३ रक्षःकुलविनाशम् कृतवान् इति रक्षःकुलविनाशकृत् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३७.४ रक्षसाम् “रक्षस्” (= demon) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३७.५ कुलम् “कुल” (= a family, a horde, in the sense that not just one demon but a horde of demons) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३७.६ विनाशः “वि + नश्” ४ प. (= to destroy) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकम् पुल्लिङ्गि नाम “विनाश” (= destruction) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३७.७ कृतवान् “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्मात् “वत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “कृतवत्” । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३७.८ रक्षःकुलविनाशकृत् = He, who destroyed hordes of demons

३८ जानुनी “जानु” (= knee) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३९ सेतु-कृत् ।

  • ३९.१ सेतुम् कृतवान् इति सेतुकृत् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३९.२ सेतुम् “सि” ५, ९ उ. (= to join by construction) इति धातुः । तस्मात् “सिन्यते अनेन इति सेतुः” एवम् पुल्लिङ्गि नाम “सेतु” (= bridge) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३९.३ सेतुकृत् = He who got a bridge constructed

४० जङ्घे “जङ्घा” (= calf, the portion between knee and ankle) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
४१ दश-मुख-अन्त-कः ।

  • ४१.१ दश मुखानि यस्य सः = दशमुखः । बहुव्रीहिः ।
  • ४१.२ दशमुखस्य अन्तः = दशमुखान्तः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ४१.३ दशमुखान्तम् कृतवान् इति दशमुखान्तकः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ४१.४ दशमुखस्य “दशमुख” (= one who had ten faces, epithet of demon रावण) इति विशेषणात्मकम् पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४१.५ दशमुखान्तकः = He, who brought an end to the ten-faced demon रावण

४२ पादौ “पाद” (= foot) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
४३ वि-भीषण-श्री-दः ।

  • ४३.१ श्रियम् ददाति इति श्रीदः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ४३.२ विभीषणाय श्रीदः = विभीषणश्रीदः । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
  • ४३.३ श्रियम् “श्री” (= blissful glory) इति स्त्रीलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४३.४ ददाति “दा” ३ उ. (= to give) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीयपुरुषे एकवचनम् ।
  • ४३.५ विभीषणाय “वि + भी” ३ प. (= to frighten ferociously) इति धातुः । तस्मात् विशेषणात्मकम् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “विभीषण” (= One who would cause special fear, epithet of brother of रावण) । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४३.६ विभीषणश्रीदः = He who afforded blissful glory to विभीषण

४४ रामः “राम” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
४५ अखिलम् “अखिल” (= complete, whole of) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
४६ वपुः “वपुस्” (= body) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ टिप्पणयः ।
1 Revisiting a previous lesson has proved to be a great experience ! They say, a lion often does that. That natural instinct of a lion has turned to be a popular idiom सिंहावलोकनम्  = सिंहस्य इव अवलोकनम् ।
2. We had the mention of natural instinct of even a cub of a lion in the previous lesson # 52. This post has become imitating another natural instinct of a lion !
शुभमस्तु |

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 20

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 20
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनास्य विन्शतितमः  (२०) पाठः

I like this सुभाषितम् about the approach and attitude in respect of ज्ञानार्जनम् primarily for
the simplicity of its construction and yet, what a great message it delivers.
Actually every सुभाषितम् does just that. This one is simply great, also by its great simplicity.
आचार्यात् पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया ।
पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च ॥ 

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा 

आचार्यात् पादम् आदत्ते पादं शिष्यः स्व-मेधया ।
पादं स-ब्रह्म-चारिभ्यः पादं काल-क्रमेण च ॥ 

२ समासानां विग्रहाः 

अनुक्र सामासिक
शब्दः
मूल-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य
विग्रहः
समासस्य
प्रकारः
स्व-मेधया स्वमेधा स्व मेधा स्वस्य मेधा षष्ठी-तत्पुरुषः
स-ब्रह्म-चारिभ्यः
२.१ ब्रह्मचारिभ्यः ब्रह्मचारिन् ब्रह्म चारिन् ब्रह्मा इव चरति उपपद-तत्पुरुषः
२.२ सब्रह्मचारिभ्यः सब्रह्मचारिन् ब्रह्मचारिन् सह च ब्रह्मचारी च उपपद-युक्तः द्वन्द्वः
काल-क्रमेण काल-क्रम काल क्रम कालस्य क्रमः षष्ठी-तत्पुरुषः
३ संज्ञानां विश्लेषणम् 

अनुक्र संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः
प्रकारः
लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
आचार्यात् आचार्य सामान्यनाम पु. पञ्चमी एक. from teacher
पादम् पाद विशेषणम् नपुं. द्वितीया एक one-fourth
शिष्यः शिष्य सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. student
स्वमेधया स्वमेधा सामान्यनाम स्त्री. तृतीया एक. by one’s own intellect
स्वस्य स्व सर्वनाम पु. षष्ठी एक. one’s own
मेधा मेधा सामान्यनाम स्त्री. प्रथमा एक. intellect
सब्रह्मचारिभ्यः सब्रह्मचारिन् सामान्यनाम पु. पञ्चमी बहु. co-students
ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिन् सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. student, one who focuses
on studies like Brahma
One who observes abstinence,
celibacy, penance
कालक्रमेण कालक्रम सामान्यनाम पु. तृतीया एक. By passage of time
१० कालस्य काल सामान्यनाम पु. षष्ठी एक. of time
११ क्रमः क्रम सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. Order, passage

४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्

अनुक्र. क्रिया/
धा. सा.
प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/
अर्थः
पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
आदत्ते क्रियापदम् आ + दा उ. आ. कर्तरी वर्त. तृतीय एक. takes, gets,
receives
५ वाक्यानां विश्लेषणम् 

अनुक्र. कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ कथम् कदा किमर्थं कुत्र/
कुत्रतः
इतराणि
अव्ययानि
क्रिया/
धा सा
प्रधानम्/
गौणम्
संबन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
संबोधनम्
शिष्यः पादम् (ज्ञानम्) आचार्यात् आदत्ते प्रधानम्
(शिष्यः) पादम् (ज्ञानम्) स्वमेधया (च) (आदत्ते) प्रधानम्
(शिष्यः) पादम् (ज्ञानम्) सब्रह्मचारिभ्यः (च) (आदत्ते) प्रधानम्
(शिष्यः) पादम् (ज्ञानम्) कालक्रमेण (आदत्ते) प्रधानम्
६ अन्वयः अनुवादः च 

अन्वयः अनुवादः
६.१ शिष्यः पादम् (ज्ञानम्) आचार्यात् आदत्ते A student gets one-fourth knowledge from the teacher(s)
६.२ (शिष्यः) पादम् (ज्ञानम्) स्वमेधया (च) (आदत्ते) A student gets (another) one-fourth knowledge by one’s own intellect
६.३ (शिष्यः) पादम् (ज्ञानम्) सब्रह्मचारिभ्यः (च) (आदत्ते) A student gets (yet) one-fourth knowledge from co-students
६.४ (शिष्यः) पादम् (ज्ञानम्) कालक्रमेण च (आदत्ते) A student gets (balance) one-fourth knowledge by passage of time

७  टिप्पणयः

1 Honestly, I came across this सुभाषितम् only recently. I wonder why this is not included in text-books
2 Teachers are impartial to students in a class. But there are those students who shine and those who do not.
Looks like, those who shine demonstrate the second part, applying their own intellect.
3 Recent movie “3 idiots” is in a way validation of everything that is stated in this सुभाषितम् especially on the third part,
how co-students can prove a great source of learning together. The word ब्रह्मचारिन् is usually taken to mean celibacy
or abstinence. A broader meaning of it should be doing studies with great focus.
4 The thought in the fourth line is  a great thought. If 25% of knowledge is to come by passage of time,
what knowledge we acquire by formal studies should be considered as only 75%.
5 If knowledge is going to come with passage of time, process of gaining knowledge is practically endless. We should
consider ourselves to be students for all our life. How true !
शुभमस्तु । 

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 19

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 19
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनास्य एकोनविन्शतितमः  (१९) पाठः

In the सुभाषितम् of this lesson, विद्या and अर्थ: are now put in the context of धर्मः also !

अजरामरवत्प्राज्ञः विद्यामर्थं च साधयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा
अजर-अमर-वत्-प्राज्ञः विद्यां अर्थं च साधयेत् ।
गृहीत: इव केशेषु मृत्युना धर्मम् आचरेत् ॥

२ समासानां विग्रहाः


अनुक्र. सामासिक-
शब्दः
मूल-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य
विग्रहः
समासस्य
प्रकारः
अजरामरवत्प्राज्ञः
१.१ अजरामरः अजरामर अजर अमर अजरः च अमरः च
एतयोः समाहारः
समाहार-द्वन्द्वः
१.२ अजरामरवान् अजरामरवत् अजरामर वत् अजरामरः इव उपपद-तत्पुरुषः
१.३ अजरः अजर जर न जरा यस्य सः नञ-बहुव्रीहि
१. अमरः अमर मर न मरणं यस्य सः नञ-बहुव्रीहि
१. अजरामरवत्प्राज्ञः अजरामर-वत्प्राज्ञ अजरामरवत् प्राज्ञ अजरामरवान् च प्राज्ञः च
एतयोः समाहारः
समाहार-द्वन्द्वः
३ संज्ञानां विश्लेषणम्


अनुक्र संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अजरः अजर विशेषणम् पु. प्रथमा एक He, who will not age
जरा जरा सामान्यनाम स्त्री प्रथमा एक. old age
अमरः अमर विशेषणम् पु. प्रथमा एक. Immortal
मरणम् मर सामान्यनाम नपुं. प्रथमा एक. death
एतयोः एतत् सर्वनाम पु. षष्ठी द्वि. of these two
समाहारः समाहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. being put together
अजरामरवान् अजरामरवत् विशेषणम् पु. प्रथमा एक. He, who will not age and
will not die
प्राज्ञः प्राज्ञ विशेषणम् पु. प्रथमा एक. Wise
विद्याम् विद्या सामान्यनाम स्त्री. द्वितीया एक. knowledge
१० अर्थम् अर्थ सामान्यनाम पु. द्वितीया एक. wealth
११ गृहीतः गृहीत (क. भू. धा.)
विशेषणम्
पु. प्रथमा एक. taken, held
१२ केशेषु केश सामान्यनाम पु. सप्तमी बहु. at the tufts of hair
१३ मृत्युना मृत्यु सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by death
धर्मम् धर्म सामान्यनाम पु. द्वितीया एक. righteous conduct


४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया/धा. सा. प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
साधयेत् क्रियापदम् साध् प. प. कर्तरी विध्यर्थः तृतीय एक. should achieve,
(acquire)
गृहीतः विशेषणम् ग्रह् उ. कर्मणि भूत एक. taken, held
आचरेत् क्रियापदम् आ + चर प. प. कर्तरी विध्यर्थः तृतीय एक. should conduct
५ वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्र. संबोधनम् कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ कथं कदा किमर्थं कुत्र क्रियापदम्/
धा. सा.
इतराणि
अव्ययानि
प्रधानम्/
गौणम्
संबन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
प्राज्ञः विद्याम्
अर्थम्
अजरामरवान्
इव
साधयेत् प्रधानम्
मृत्युना केशेषु गृहीतः गौणम् इव
(प्राज्ञः) धर्मम् इव आचरेत् प्रधानम्
६ अन्वयः अनुवादः



अनुक्र. वाक्यम् अनुवादः
६.१ प्राज्ञः अजरामरवान् इव (अजरामरवत्) विद्याम् अर्थम् च साधयेत् । Wise (person) should acquire knowledge and
wealth as if he is not going to age and will not die
६.२ (प्राज्ञः) मृत्युना  केशेषु गृहीतः इव धर्मम् आचरेत् Wise (person) should abide by righteous conduct,
as if he is (always) held by death at the tufts of his hair
टिप्पणयः
1 In the वाक्यानां विश्लेषणम् and अन्वयः of this सुभाषितम् it is becoming unusual that
of the two
पदानिअजरामरवान्” and “प्राज्ञः” of the सामासिक-शब्दः “अजरामरवत्प्राज्ञः”
one is adverbial
कथं and other is कर्तृपदस्य विस्तारः
2 Optionally one should consider अजरामरवत्प्राज्ञः as a संधि: of अजरामरवत् + प्राज्ञः.
By that
अजरामरवत् should be treated as क्रियाविशेषणम् and not as विशेषणम्.
Well, a विशेषणम् can be a क्रियाविशेषणम् – “a good boy” and “this looks good”.
3 There has been a thought that learning of a language should be
as much free of grammatical complexities, as possible. But one can as well
miss such nuances, as of here, whether to treat
अजरामरवत्प्राज्ञः as a सामासिक-शब्दः or as a संधि:.
There is some charm in these nuances also !
4 In the introductory note of this lesson, I said, “In the सुभाषितम् of this lesson, विद्या and अर्थ: are
now put in the context of धर्मः also !” And in
शब्दार्थः of the संज्ञा “धर्म:”, I have given the meaning as
“righteous conduct”. This meaning, I strongly believe, is the only correct meaning of the word
धर्म:
5 Moral of the सुभाषितम् is – There is never the need to hurry through in acquiring
knowledge and wealth. Temptation to become rich overnight is driving the world mad.
By hurrying through in the process of acquiring knowledge, one would reach nowhere.
One may miss many important nuances. A specimen has been brought out above.
6 Most importantly, one should never ever compromise with righteous conduct.
Does anyone know, how and when one is going to die ? Would anyone like to die, caught
by death in such moment of action or thought, which is digressing from righteous conduct ?
शुभमस्तु ।

-o-O-o-


Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 18

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 18
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्टादशः (१८) पाठः

Having started on topics like विद्या, ज्ञानम् here is a simple one, but of good advice regarding विद्या and अर्थः

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम् ॥

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा

क्षण-शः कण-शः च एव विद्यां अर्थं च साधयेत् ।
क्षण-त्यागे कुतः विद्या कण-त्यागे कुतः धनम् ॥

२ समासानां विग्रहाः

अनुक्र सामासिक
शब्दः
मूल-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य
विग्रहः
समासस्य
प्रकारः
शब्दार्थः
क्षण-शः क्षण-शः क्षण शः क्षणेन क्षणेन अव्ययीभावः moment by moment
कण-शः कण-शः कण शः कणेन कणेन अव्ययीभावः grain by grain
क्षण-त्यागे क्षण-त्याग क्षण त्याग क्षणस्य त्यागः षष्ठी-तत्पुरुषः on letting moment pass
कण-त्यागे कण-त्याग कण त्याग कणस्य त्यागः षष्ठी-तत्पुरुषः on wasting grain
३ संज्ञानां विश्लेषणम्

अनुक्र संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
क्षणेन क्षण सामान्यनाम पु तृतीया एक by moment
कणेन कण सामान्यनाम पु तृतीया एक by grain
विद्याम् विद्या सामान्यनाम स्त्री द्वितीया एक knowledge
अर्थम् अर्थ सामान्यनाम पु द्वितीया एक. wealth
क्षणत्यागे क्षणत्याग सामान्यनाम पु सप्तमी एक. on letting moment pass
कणत्यागे कणत्याग सामान्यनाम पु सप्तमी एक. on wasting grain
क्षणस्य क्षण सामान्यनाम पु षष्ठी एक. of moment
त्यागः त्याग सामान्यनाम पु प्रथमा एक. letting go
कणस्य कण सामान्यनाम पु षष्ठी एक. of grain
१० विद्या विद्या सामान्यनाम स्त्री प्रथमा एक. knowledge
११ धनम् धन सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक. wealth
४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्
अनुक्र क्रिया/धा सा प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
साधयेत् क्रियापदम् साध् प. प. कर्तरी विध्यर्थः तृतीय एक should achieve
(acquire, gather)
५ वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया/
धा. सा.
कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ कथं कदा किमर्थं कुत्र इतराणि
अव्ययानि
प्रधानम्/
गौणम्
संबन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
संबोधनम्
साधयेत् (मनुजः) विद्याम्
अर्थम्
क्षणशः
कणशः च
(भवति) विद्या क्षणत्यागे कुतः
(भवति) धनम् कणत्यागे कुतः
६ अन्वयः
अनुक्र. वाक्यम्
६.१ (मनुजः) क्षणशः विद्याम् कणशः अर्थम् च साधयेत् ।
६.२ क्षणत्यागे विद्या कुतः (भवति) ?
६.३ कणत्यागे धनम् कुतः (भवति) ?
७ अनुवादः
Man should acquire knowledge moment by moment and gather wealth grain by grain.
How can there be knowledge, if moment is let pass ?
How can there be wealth, if grain is wasted ?

8 Some Observations
Thinking of importance of every grain, what readily comes to mind is the episode in महाभारतम्. How about reading that episode in parallel ?

पाण्डवाः वनवासे आसन् । PaaNDavaas were in the forest.
एकस्मिन् दिने न कणमपि अन्नं गृहे आसीत् । One day, there was not a single grain in the house
तदैव दुर्वासऋषिः ऋषिगणेन सह आगच्छति इति संदेशः प्राप्तः । That time itself, message was received that
sage Durvaasa was coming along with a troupe of Rushees
दुर्वासऋषिः तु अति कोपिष्टः । Durvaasa was well-known for being hot-tempered
ऋषिगणस्य स्वागतं कथं यथायोग्यं भवति इति द्रौपदी चिन्ताक्रान्ता अभवत् । Draupadee was worried how the Rushees can be given
an appropriate welcome
तया श्रीकृष्णस्य प्रार्थना आरब्धा । She started praying Shree-KriShNa
तां प्रार्थनां ज्ञात्वा श्रीकृष्णः सपद्येव आगतः । Sensing her prayers Shree-KrishNa came there instantly
श्रीकृष्णः तां अवदत्, “बहु बुभुक्षितो$स्मि । किमस्ति भोजनाय ?” ShreekrishNa said to her, “I am very hungry !
What have you for eating ?
द्रौपदी तं अन्नतालिकां दर्शयित्वा व्यथां न्यवेदयत् । Draupadee showed him the plate and told Him her worries
श्रीकृष्णेन तस्यै पृष्टं “कथं असत्यं  वदसि ?
एकः कणः तु तालिकायां दृश्यते एव ।”
ShreeKriSha said to her, “How come, you are telling a lie ?
I do see a grain in the plate”
तं कणमेव श्रीकृष्णः भुक्तवान् । ShreeKriShNa ate away that grain !
द्रौपद्याः चिन्ता तु वर्धिता एव । Draupadee became more anxious
तदैव ऋषिगणः अपि कुटिरे आगतः । At that time itself the troupe of Rushees arrived into the cottage
श्रीकृष्णेन अन्नकणे भुक्ते सर्वेण ऋषिगणेन “ड”कारान् विसृत्य आशीर्वचः उक्तः । Just as ShreeKriShNa ate the grain, all Rushees gave out burps and
happily blessed the PaaNDavaas
एतेन प्रसङ्गेन एकैकस्य कणस्य महत्ता एव ज्ञातव्या । This episode brings forth importance of every grain
शुभमस्तु |
-o-O-o-

Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 17

Learning Sanskrit by a fresh approach – Lesson 17
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्तदशः पाठः

In Lesson 16 we studied a a सुभाषितम् on विद्या rather on विद्याधनम्. In श्रीमद्भगवद्गीता the concept of विद्या is taken to a much higher level. The concept detailed is ज्ञानम्.


And, on how to acquire ज्ञानम्, one श्लोकः, which has appealed to me the most is #34 in chapter 4.


The process of and requisite attitude for acquiring ज्ञानम् has been called as ज्ञानयज्ञः in the previous श्लोकः i.e. 4-33.


For this lesson, I would like to study श्लोकः ४-३४, which reads
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया |
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ||४-३४||

Before proceeding with संधिविच्छेदा:, I must mention an interesting, very illuminating episode, which is detailed in the 39th chapter in श्रीसाईसच्चरितम्.
Nanasaheb Chandorkar was murmuring something to himself, when sitting beside Sai-Baba.
Baba asked him, “What is it, that you are murmuring ?”
Nanaji replied, “just reciting गीता.”
Baba said, “Although I am a Muslim, I am not averse to a sacred scripture like गीता coming to my ears. Why not say it aloud ?”
Nanaji had completed 4-33. So he started aloud with 4-34. Just when he was to proceed further to 4-35, Baba intervened.
Baba said, “This seems interesting. Can you please explain the meaning ?”
Nanaji explained.
Baba would not let go just at that. He asked further, “Meaning of first line seemed okay. But a thought comes to mind, whether it is possible to fit in an अवग्रह in the second line.”

Wow ! It does ! With the अवग्रह the second line would be उपदेक्ष्यन्ति तेऽज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः |

In Lesson 14, we had a समास, “लोकनाथ” which could be deciphered in two different ways. Here we have one phrase, which can be written in two different ways ते ज्ञानं or तेऽज्ञानं.

By that संधिविच्छेदा: would be different and obviously would render very different meanings.

Now, you would appreciate, why I thought it good to indulge in this interlude, before proceeding with the first step —
संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि सुस्पष्टतया दर्शयित्वा च –

तत् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया |
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ||


By taking cognisance of अवग्रह, the second line would be —


उपदेक्ष्यन्ति ते अज्ञानं ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ||


२ समासानाम् विग्रहाः
There is only one सामासिकशब्दः viz. तत्त्व-दर्शिनः However involved within it is a very challenging word त्त्वम्, which also is a सामासिकशब्दः.
By taking Baba’s hint, we shall have another सामासिकशब्दः viz. अज्ञानम्

अनुक्र. सामासिकशब्दः मूलशब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समास-विग्रहः समासस्य प्रकारः शब्दार्थः
तत्त्व-दर्शिनः तत्त्व-दर्शिन् तत्त्व दर्शिन् तत्त्वं दर्शयति इति उपपद-तत्पुरुषः he, who shows (explains)
the (underlying) principle
त्त्वम् तत्त्व तत् त्व “त्व” इति भावः
“तत्” भवितुं यद्भावः तदेव तत्त्वम्
उपपद-तत्पुरुषः “That”, which has the
Characteristics of “That”
अज्ञानम् अज्ञा ज्ञानम् ज्ञानम् नञ्-तत्पुरुषः ignorance
For all the challenge involved in deciphering त्त्वम्, one may like to (or rather, should) also internally deliberate on the महावाक्यानि “sentences or quotes of great import” तत्त्वमसि (= तत् त्वं असि) or अहम् ब्रम्हास्मि or सोऽहमस्मि (= सः अहम् अस्मि). From all internal deliberation, one would realise that for the full import of these quotes to dawn upon us, we shall definitely need guidance and blessings of the seers and sages तत्त्व-दर्शिनः who can “show” “That” !

One should note that in the deciphering of त्त्वम्, “त्त्व” has to be written with doubling of त् because तत्त्व = तत् + त्व

३ संज्ञानाम् विश्लेषणम्
अनुक्र. संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङगम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
तत् तत् सर्वनाम नपुं. द्वितीया एक. that
प्रणिपातेन प्रणिपा सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by bowing
परिप्रश्नेन परिप्रश्न सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by (sympathetically) enquiring
सेवया सेवा सामान्यनाम स्त्री. तृतीया एक. by doing service
ते युष्मत् सर्वनाम पु. चतुर्थी एक. to you
ज्ञानम् ज्ञा सामान्यनाम नपुं. द्वितीया एक. knowledge
अज्ञानम् अज्ञा सामान्यनाम नपुं. द्वितीया एक. ignorance
ज्ञानिन: ज्ञानिन् सामान्यनाम पु. प्रथमा बहु. those who know
तत्त्वदर्शिनः तत्त्वदर्शिन् सामान्यनाम पु. प्रथमा बहु. those, who explain “the principle
१० त्त्वम् तत्त्व सामान्यनाम नपुं. द्वितीया एक. the (underlying) principle
११* प्रणिपातेन प्रणिपा सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by intensive, thorough analysis
१२* परिप्रश्नेन परिप्रश्न सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by circumspect enquiry
(by circumspect questioning of logic)
१३* सेवया सेवा सामान्यनाम स्त्री. प्रथमा एक. by verification

* Meanings of words प्रणिपातेन परिप्रश्नेन and सेवया given at २, ३ and ४ are rather the conventional meanings. Meanings given at ११, १२ and १३ are rather deeper meanings. How those meanings are obtained will need more detailed analysis of the words.

४ क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया./धातुसा. प्रकारः तिङ्त-
प्रत्ययः~
मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
विद्धि क्रियापदम् विद् प. प. कर्तरी आज्ञार्थः द्वितीय- एक. know, understand,
get to know
उपदेक्ष्यन्ति क्रियापदम् उप + दिश् . प. कर्तरी भविष्य. तृतीय- बहु. will guide
(will advise)
(will instruct)
दर्शयति क्रियापदम् दृश् प. प. म् कर्तरी वर्त. तृतीय- एक. shows, explains
भवितुम् धा. अव्ययम् तुम् भू प. प. कर्तरी for being (to be)
५ वाक्यविश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया./
धातुसा.
कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म
(१)
कर्म
(२)
पूरकम्
Compliment
कथम् कदा किमर्थम् कुत्र इतराणि
अव्ययानि
प्रधानम्/
गौणम्
सम्बन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
संबोधनम्
विद्धि (त्वम्) तत् (ज्ञानम्)
प्रणिपातेन
परिप्रश्नेन
सेवया



प्रधानम्


उपदेक्ष्यन्ति ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते ज्ञानम्



प्रधानम्

२. उपदेक्ष्यन्ति ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते (त्) ज्ञानम् गौणम् तत्
उपदेक्ष्यन्ति ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते अज्ञानम्



प्रधानम्



६ अन्वयः


६.१

वाक्य-क्र. वाक्यम्
(त्वम्) तत् (ज्ञानम्) प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया विद्धि |
ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते ज्ञानं उपदेक्ष्यन्ति |
By taking cognisance of अवग्रह
२. ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते अज्ञानं उपदेक्ष्यन्ति |

६.२ By considering the sentence in second line as गौणवाक्यम्

वाक्य-क्र. वाक्यम्
ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते (त्) ज्ञानं उपदेक्ष्यन्ति,
तत् (त्वम्) प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया विद्धि |
By taking cognisance of अवग्रह
१. ज्ञानिन: तत्त्व-दर्शिनः ते (त्) ज्ञानं उपदेक्ष्यन्ति,
७ अनुवादः
From 6.1 – Get to know that, by bowing, by (sympathetically) enquiring, by service.
Those who know (and) who (can or would) show (or explain) will guide (will advise) (will instruct) the knowledge to you.

From 6.2 – By bowing, by (sympathetically) enquiring, by service, get to know that (knowledge), (which) those who know (and) who (can or would) show (or explain) will guide (will advise) (will instruct) to you.

8. Some deliberation

As mentioned in the foot-note to table “३ संज्ञानाम् विश्लेषणम्”, we need to deliberate on, what analysis of the words प्रणिपातेन परिप्रश्नेन and सेवया would lend the meanings given at ११, १२ and १३.

The word प्रणिपातेन has two prefixes प्र and नि. As was mentioned in an earlier lesson, every prefix has a meaning of significance.
प्र means (stands for) प्रकर्षेण meaning intensively.
नि means (stands for) नितान्तम् meaning “to the ultimate detail” or “thoroughly”.
Root word in पातेन is पातः or पातनम् meaning “fall or break-down or analysis”
Together, प्रणिपातेन means “by intensive, thorough analysis”.
In the theory of education, such intensive, thorough analysis has been acknowledged by educationists as the first step in the process of learning, acquiring knowledge, “getting to know it”.
For example, in textbooks of geometry, we have the illustration of “bisecting a given line segment”. Implicit in the illustration are the steps, which are to be understood by analytical view of the illustration.
When taking an analytical view, questions may arise, rather, questions should arise. For example, there is the step, “draw arcs from one end-point with radius larger than half the length of the line-segment.” That is where the second word परिप्रश्नेन should be understood. This word also has the prefix परि. This stands for “all round”. Human mind is susceptible to fall into the trap of single-track thinking. The prefix परि gives a caution against that ! परिप्रश्नेन means “by all-round (or circumspect) questioning (of the logic)”
There is a popular acronym OTA in the theory of education. OTA = Observation, Thinking, Action. The word प्रणिपातेन exactly details what is to be observed. Likewise, the word परिप्रश्नेन comprehensively and summarily details, what and how good all-round, the “thinking” should be. A student ought to be inquisitive, questioning, daring to question so-called conventions.

For the example of bisecting a given line-segment, a student may raise questions – “Why the radius larger than half the length ?” or for the next step, for arcs from the other end-point, “Why with the same radius ?”.

The example taken is of course a very simple example. So, the questions may sound unintelligent. But at advanced stages of learning, every question will be significant. Even seemingly silly questions may lead to revolutionary knowledge. That is why the prefix परि in परिप्रश्नेन.
I remember a very thought-provoking quotation “प्रश्नेष्वेव उत्तराणि” “Answers are in the questions themselves !”
But answers should be verified. Hence सेवया, meaning “put it into service”, “A” = Action in OTA. It comes to mind that one can do verification in three ways – Exercise with it, Experiment with it, Experience it – 3 “E”s !!! There is a famous question in the realm of philosophy and spiritual awakening, कोऽहम् (= कः अहम्) ? How can any other person give a definitive answer to this question ? There has to be the exercise of deep meditation. And the answer may dawn at the culmination of the superlative experience of self-realisation !
Does it now appeal that तत् (त्वम्) प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया विद्धि | summarises in a single line, in 16 letters, the theory of learning as one part of the theory of education ? Does it not apply to learning of any topic of any subject ? And the sequence of the words प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया is exactly the sequence in OTA !

Other part of theory of education is teaching. Second line details that. It lays down two essential eligibility criteria for teachers – ज्ञानिन: तत्त्वदर्शिनः They ought to be knowledgeable. Apart from being knowledgeable, they should have the skills of transmitting their knowledge. It would be readily appreciated that every knowledgeable person does not necessarily have the skill of transmitting the knowledge.

Even for teachers having the skill to transmit, there is the cardinal guideline on how the knowledge should be transmitted. That guideline is in the word उपदेक्ष्यन्ति, more so in the prefix उप, which stands for “near”. What is implied is “be with the student, take him as near to the zenith, as appropriate, but beware not to hold his finger right up to the zenith. No, absolutely not !” From some stage ahead, the student must trek the path by himself.

The word उपदेक्ष्यन्ति is a declension of the verb उप + दिश्. Noun from उप + दिश् is उपदेशः which means “advice”. Teacher is गुरुः. His advice is गुरूपदेशः. The boundary limit of how much and in what manner, to what extent गुरुः should render गुरूपदेशः is set in the prefix उप !
So, the whole theory of education – learning and teaching in just two lines – 32 letters !
It would be wrong to close this discussion without discussing Baba’s suggestion of the अवग्रह ! That अवग्रह gives totally converse meaning to what a teacher should teach. Without the अवग्रह, the meaning becomes that “teachers should impart knowledge”. With the अवग्रह, the meaning becomes that teachers should advice on “what is not knowledge” !

Again, in the theory of learning, it is acknowledged that knowledge is self-same. It will reveal to any inquisitive mind. It is still taught by all teachers, maybe, because you do not want everyone to keep reinventing the wheel. But a good teacher is really concerned for the pitfalls and stumbling blocks on the path of knowledge. All those  pitfalls and stumbling blocks are अज्ञानम्. Who else, if not the teacher should lead the student across the अज्ञानम् ? Wasn’t Baba really smart in asking an innocent sounding question, “Would an अवग्रह fit in there ?” Not only that it fits in, it must fit in there. It ought to be there !

There is great justification in making this statement “It ought to be there !” I came across a श्लोकः in a स्तोत्रम् prayer to Lord दक्षिणामूर्तिः It reads
गुकारस्त्वन्धकारो वै, रुकारस्तन्निवर्तकः । अन्धकारनिवर्तित्वात् गुरुरित्यभिधीयते ॥
Maybe, we can study this in detail sometime later. But quickly, it means, “गु” stands for darkness (of ignorance) “रु” is the remover of darkness. The remover of darkness is hence called as “गुरु:”. This श्लोकः is a “definition” of the word गुरु:”. By his innocent sounding suggestion, Baba hinted exactly that, didn’t he ?

Maybe, when व्यासमुनिः dictated and श्रीगणेशः noted down, श्रीगणेशः did write it with the अवग्रह. But because it does not get pronounced, in the passage of time as “out of sight, out of mind”, the अवग्रह is lost in available texts. We should consider ourselves fortunate that श्रीसाईबाबा has blessed us by revealing it again !

Very humbly I submit this write-up at the sacred feet of श्रीसाईबाबा !


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 16

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 16
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययस्य षोडशः पाठः

These lessons are for learning Sanskrit. But any learning is basically gaining knowledge. I should have had a सुभाषितम् on विद्या much earlier. There are a number of them. Here is one –

न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारी ।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥

संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि सुस्पष्टतया दर्शयित्वा च –

न चोर-हार्यं न च राज-हार्यं न भ्रातृ-भाज्यं न च भार-कारी ।
व्यये कृते वर्धते  एव नित्यं विद्या-धनं सर्व-धन-प्रधानम् ॥

२ समासानाम् विग्रहाः

अनुक्र. सामासिकशब्दः मूलशब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समास-विग्रहः समासस्य प्रकारः शब्दार्थः
चोरहार्यम् चोरहार्य चोर हार्य चोरेण हार्यम् तृतीया-तत्पुरुषः what can be stolen by a thief
राजहार्यम् राजहार्य राज हार्य राजेन (राज्ञा वा) हार्यम् तृतीया-तत्पुरुषः what can be taken away by the government
भ्रातृभाज्यम् भ्रातृभाज्य भ्रातृ भाज्य भ्रातृणा भाज्यम् तृतीया-तत्पुरुषः what is to be shared with brother
भारकारी भारकारिन् भार कारिन् भारं करोति इति उपपद-तत्पुरुषः what causes feeling of load
विद्याधनम् विद्याधन विद्या धन विद्या एव धनम् कर्मधारयः knowledge (itself as) wealth
सर्वधनप्रधानम्
६. सर्वधन सर्वधन सर्व धन सर्वाणि धनानि कर्मधारयः all (types of) wealth
६. सर्वधनप्रधानम् सर्वधनप्रधान सर्वधन प्रधान सर्वधनेषु प्रधानम् सप्तमी-तत्पुरुषः main among all types of wealth
३ संज्ञानाम् विश्लेषणम्
अनुक्र. संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङगम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
चोरहार्यम् चोरहार्य विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. what can be stolen by a thief
चोरेण चोर सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by a thief
हार्यम् हार्य विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. what can be taken away
राजहार्यम् राजहार्य विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. what can be taken away by a king
राजेन राज सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by a king
राज्ञा राजन् सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by a king
भ्रातृणा भ्रातृ सामान्यनाम पु. तृतीया एक. with brother
भाज्यम् भाज्य विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. to be shared
भारकारी भारकारिन् विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. what causes feeling of load
१० भारम् भार सामान्यनाम पु. द्वितीया एक. load
११ व्यये व्यय सामान्यनाम पु. सप्तमी एक. expense, spending
१२ कृते कृत (क. भू. धा.) विशेषणम् पु. सप्तमी एक. on being done
१३ विद्या विद्या सामान्यनाम स्त्री. प्रथमा एक. knowledge
१४ धनम् धन सामान्यनाम नपुं. प्रथमा एक. wealth
सर्वाणि सर्व सर्वनाम नपुं. प्रथमा बहु. all
धनानि धन सामान्यनाम नपुं. प्रथमा बहु. (types of) wealth
सर्वधनेषु सर्वधन सामान्यनाम नपुं. सप्तमी बहु. among all types of wealth
प्रधानम् प्रधान विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. main

४ क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम्

अनुक्र. क्रिया./धातुसा. प्रकारः तिङ्त-
प्रत्ययः~
मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
हार्य *^ धा. वि. हृ उ. म् कर्मणि विध्यर्थ एक. to be taken away
भाज्य *^ धा. वि. भज् म् कर्मणि विध्यर्थ एक. to be shared
कृत * धा. वि. कृ उ. कर्मणि भू. एक. (when) done
वर्धते क्रियापदम् वृध् आ. आ. कर्तरी वर्त. तृतीय. एक. grows
(अस्ति) क्रियापदम् अस् प. प. कर्तरी वर्त. तृतीय. एक. is
* As adjectives, these words are detailed in Table 3. Their detailing as धातुसाधितानि is here in Table 4.
^ I need to deliberate whether हार्य and भाज्य are प्रयोजक or कर्मणि or both (?)
~ A प्रत्ययः suffixed to a धातु is called as तिङ्त-प्रत्ययः
५ वाक्यविश्लेषणम्

अनुक्र. क्रिया./
धातुसा.
कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म
(१)
कर्म
(२)
पूरकम्
Compliment
कथम् कदा किमर्थम् कुत्र इतराणि
अव्ययानि
प्रधानम्/
गौणम्
सम्बन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
संबोधनम्
(अस्ति) (विद्याधनम्) चोरहार्यम्



प्रधानम्

(अस्ति)
(विद्याधनम्) राजहार्यम्



न, च प्रधानम्

(अस्ति)
(विद्याधनम्) भ्रातृभाज्यम्



प्रधानम्

(अस्ति) (विद्याधनम्) भारकारी न, च प्रधानम्
कृते व्यये गौणम्
(सति सप्तमी)
वर्धते
वर्धते (विद्याधनम्) नित्यम् एव प्रधानम्
(अस्ति) विद्याधनम् सर्वधनप्रधानम् प्रधानम्
६ अन्वयः
(विद्याधनम्) चोर-हार्यं (अस्ति)
(विद्याधनम्) राज-हार्यं (अस्ति)
(विद्याधनम्) भ्रातृ-भाज्यं (अस्ति)
(विद्याधनम्) भार-कारी (अस्ति)
व्यये कृते (अपि) (विद्याधनम्) नित्यं वर्धते  एव
विद्या-धनं सर्व-धन-प्रधानम् (अस्ति)

७ अनुवादः
Wealth of knowledge cannot be stolen by a thief nor can it be taken away by any government.
This wealth is not (required) to be shared with a brother.
It does not become a load to be carried. (it is not a burdensome wealth.)
(It has the curious quality that), it grows by spending.
Among all types of wealth, it is the main wealth.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 15

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 15

In our 7-step method of learning a सुभाषितम्  we have been seeing a good number of सन्धिविच्छेदा: and समास-विग्रहा: । The सुभाषितम् selected this time brings forth a kind of parody on समास-विग्रहा:. Here is the सुभाषितम्

अहञ्च त्वञ्च राजेन्द्र लोकनाथावुभावपि
बहुव्रीहिरहं राजन् षष्ठी-तत्पुरुषो भवान्

सन्धिविच्छेदान् कृत्वा
अहम् च त्वम् च राज-इन्द्र लोक-नाथौ उभौ अपि ।
बहुव्रीहिः अहम् राजन् षष्ठी-तत्पुरुषः भवान् ॥

२ समासानाम् विग्रहाः
This सुभाषितम् itself demands that we do समास-विग्रह: of the word लोक-नाथौ in two different ways ! Lets us see how that will happen.
अनुक्र. सामासिकशब्दः मूलशब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समास-विग्रहः समासस्य प्रकारः शब्दार्थः
राजेन्द्र राजेन्द्र राज इन्द्र राज: इन्द्र: कर्मधारयः king like Indra
२.१ लोक-नाथौ लोक-नाथ लोक नाथ लोक: नाथ: यस्य स: बहुव्रीहिः* he, who has the people as his masters
२.२ लोक-नाथ: लोक-नाथ लोक नाथ लोकस्य नाथ: षष्ठी-तत्पुरुषः master of people
षष्ठी-तत्पुरुषः
३.१ तत्पुरुष: तत्पुरुष तत् पुरुष तत् पुरुषः समाहार-द्वन्द्वः Combination of तत् and पुरुषः*
३.२ षष्ठी-तत्पुरुषः षष्ठी-तत्पुरुष षष्ठी तत्पुरुष षष्ठी-युतः तत्पुरुषः मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः having षष्ठी in it
*Here, it would be appropriate to give some explanation of तत्पुरुष-समास
  • In every compound word, there are of course the two parts – the पूर्वपदम् and उत्तरपदम्.
  • In तत्पुरुष-type compounding the two parts are of तत्-type (i.e. a noun, pronoun or an adjective) and पुरुषः-type (i.e. a noun).
  • Hence तत्पुरुष-समास is a combination of two parts, which are of तत्-type and पुरुषः-type.
  • The relationship between the two parts would often be in terms of any of seven विभक्तिs.
  • A तत्पुरुष-समास has a name inclusive of the name of the विभक्ति, which explains the relationship between the two parts.
  • Accordingly तत्पुरुष-समासा: are most commonly of six types of विभक्ति.
  • कर्मधारयः is also a तत्पुरुष-समास:, where the विभक्तिः is प्रथमा, but the समास-विग्रहः may require additional words such as व as is seen in the समास-विग्रहः of राजेन्द्र.
  • There are many sub-types of कर्मधारयः. Hence it is considered as an independent type of समास
  • मध्यमपदलोपी is also a type of तत्पुरुष-समास:, where the relationship between पूर्वपदम् and उत्तरपदम् is better explained by an implicit middle part such as –युतः and not by any विभक्ति. Because the middle part मध्यमपदम् is implicit, not explicit, it is rightly called as मध्यमपदलोपी.

*Now we shall see some explanation of बहुव्रीहि-समास: also.

In बहुव्रीहि-समास: the final meaning points to a third person or thing, which is not explicit either in पूर्वपदम् or उत्तरपदम्
This detailing about compounding of words cannot be claimed to be comprehensive. It is not. The subject of समासा: merits really an independent appendix. I think, I shall compose appendices on such topics as समासा:, सन्धयः, अव्ययानि, धातवः, प्रयोगाः, प्रयोजकाः, etc.

३ संज्ञानाम् विश्लेषणम्

अनुक्र. संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङगम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अहम् अस्मद् सर्वनाम पु. स्त्री. नपुं. प्रथमा एक. I
त्वम् युष्मद् सर्वनाम पु. स्त्री. नपुं. सप्तमी एक. you
राजेन्द्र राजेन्द्र सामान्यनाम पु. संबोधनम् एक. king who is like God
राज: राज* सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. king
इन्द्र: इन्द्र विशेषनाम पु. प्रथमा एक. name of king of Gods
लोकनाथौ लोकनाथ सामान्यनाम पु. प्रथमा द्वि. see समास-विग्रहः २.१ and २.२
लोक: लोक सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. people
नाथ: नाथ सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. master
यस्य यत् पु. नपुं. षष्ठी एक. whose
१० स: तत् सर्वनाम पु. प्रथमा एक. he
११ लोकस्य लोक सामान्यनाम पुं. षष्ठी एक. of people
१२ उभौ उभ^ सर्वनाम पु. स्त्री. नपुं. प्रथमा द्वि. both of us
१३ बहुव्रीहिः बहुव्रीहि विशेषनाम प्रथमा एक. name of a type of compound
१४ राजन् राजन्* सामान्यनाम पु. संबोधनम् एक. king
१५ षष्ठी षष्ठी विशेषणम् स्त्री. प्रथमा एक. that (feminine)
१६ तत् तत् सर्वनाम नपुं. प्रथमा एक. that (neuter)
१७ पुरुषः पुरुष सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. person
१८ भवान् भवत् सर्वनाम पु. प्रथमा एक. you (respectful)
*Note that मूलसंज्ञा for word (4) is राज i.e. अ-कारान्त. In word (14) it is राजन् i.e. न्-कारान्त
उभ^ will always be in dual द्विवचनम्

४ क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम्
There is no explicit verb or verbal derivative in the entire सुभाषितम् !!
अनुक्र. क्रिया./धातुसा. प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
(स्वः) क्रियापदम् अस् प. प. कर्तरी वर्त. प्रथम द्वि. are
(अस्मि) क्रियापदम् अस् प. प. कर्तरी वर्त. प्रथम एक. am
(अस्ति) क्रियापदम् अस् प. प. कर्तरी वर्त. तृतीय. एक. (you) are
५ वाक्यविश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया./
धातुसा.
कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म
(१)
कर्म
(२)
पूरकम्
Compliment
कथम् कदा किमर्थम् कुत्र इतराणि
अव्ययानि
प्रधानम्/
गौणम्
सम्बन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
संबोधनम्*
(स्वः) अहम् त्वम् उभौ लोकनाथौ च, अपि प्रधानम् राजेन्द्र
(अस्मि) अहम् बहुव्रीहिः प्रधानम् राजन्
(अस्ति) भवान् षष्ठी-तत्पुरुषः प्रधानम् (राजन्)
* This time संबोधनम् is added as an additional column.

६ अन्वयः


राजेन्द्र, अहम् च त्वम् च उभौ अपि लोक-नाथौ (स्वः) राजन्, अहम् बहुव्रीहिः* (अस्मि) भवान् षष्ठी-तत्पुरुषः* (अस्ति)
बहुव्रीहिः* = बहुव्रीहि-समासेन लोकनाथः इत्यर्थः
षष्ठी-तत्पुरुषः* = षष्ठी-तत्पुरुष-समासेन लोकनाथः इत्यर्थः
Note that, when कर्तृपदम् is the respectful second person सर्वनाम, भवत् the क्रियापदम् or धातुसाधितम् shall be in third person.

७ अनुवादः

O (Indra-like) King ! You and me, both of us are लोकनाथौ. I am लोकनाथः by deciphering this word as बहुव्रीहिः. You are लोकनाथः by deciphering this word as षष्ठी-तत्पुरुषः.

8 Some Observations –

  1. This सुभाषितम् has provided a good excuse to learn some details of समासा:, which are a charming feature of Sanskrit language.
  2. It also brings out an important aspect that the whole meaning would change, depending upon how one does समास-विग्रहः of a सामासिकशब्दः
  3. For a moral, this सुभाषितम्  suggests that even a king should not think that he is the only लोकनाथः !
  4. This सुभाषितम् actually hints a great concept of governance, that everyone is answerable, even the king. One definition of the word राजन् or राजा is रञ्जयति इति राजा, i.e. a king has the responsibility of the well-being of his subjects.
शुभमस्तु ।
-o-O-o-