विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य (७)

ॐ 

नमो नम: 

सुभाषितमिदं हितोपदेशे मित्रलाभे सप्तमम् ⇒ 

विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । 

आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥७॥

१. छन्दोविश्लेषणम् 

विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य (८ अक्षराणि)

“स्य शास्त्र(स्य)” एतेषां मात्रा: १२२

द्वे विद्ये प्रतिपत्तये (८ अक्षराणि)

“तिपत्त” एतेषां मात्रा: १२१

आद्या हास्याय वृद्धत्वे (८ अक्षराणि)

“य वृद्ध(त्वे)” एतेषां मात्रा: १२२

द्वितीयाद्रियते सदा (८ अक्षराणि)

“यते स” एतेषां मात्रा: १२१

अनुष्टुभ- छन्दोऽत्र । 

२. पदच्छेदाः

विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीया आद्रियते सदा  

३. पदाभ्यासा: 

१) विद्या नाम स्त्री. १/१ 

२) शस्त्रस्य शस्त्र नाम नपुं. ६/१ 

 

  • धातुपाठे शस् १ प. शसुं हिंसायाम् 
  • शब्दकल्पद्रुमे – शस्त्रं, क्ली, (शस्यते हिंस्यते अनेन । “अमिचिमिदिशसिभ्यः क्त्रः ।” उणा० ४ । १६३ । इति क्त्रः । यद्बा, “दाम्नीशसुयुयुजेति ।” ३ । २ । १८२ ।इति ष्ट्रन् ।) लोहम् । अस्त्रम् । इत्यमरः ॥ शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरित्यादिदर्शनात् शस्त्रास्त्रयोः कश्चिद्भेदमाह । येन करधृतेन हन्यते तत् शस्त्रं खड्गादि । येन क्षिप्तेन हन्यते तदस्त्रं काण्डादि ।
  • शस्त्रम् = hand-held weapon

 

३) शास्त्रस्य शास्त्र नाम नपुं. ६/१

 

  • शास्त्रं, क्ली, (शिष्यते अनेन । शास् + “सर्व्वधातुभ्यष्ट्रन् ।” उणा० ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।) निदेशः ।
  • धातुपाठे – शास् २ प. शासुँ अनुशिष्टौ

 

४) द्वे द्वि संख्या-वि. स्त्री. १/२ two

५) विद्ये विद्या नाम स्त्री. १/२ two knowledge-systems 

६) प्रतिपत्तये प्रतिपत्ति स्त्री. ४/१ assertion 

७) आद्या आद्य वि. स्त्री. १/१ first 

८) हास्याय हास्य नाम नपुं. ४/१ laughter

९) वृद्धत्वे वृद्धत्व नाम नपुं. ७/१ old age 

१०) द्वितीया द्वितीय वि. स्त्री. १/१ second 

११) आद्रियते from ashtadhyayi.com ⇒ ०६.०१४७ दृ दृङ् आदरे तुदादिः, आत्मनेपदी, सकर्मकः, अनिट् लट्लकारः (आत्मनेपदम्) प्रथमपुरुषः एकवचनम्  (to respect, to praise, to honor) विशेषः अयं धातुः प्रायः ‘आङ्’पूर्वकः एव प्रयुज्यते ।

 

  •  आद्रियते = is respected 

 

१२) सदा अव्ययम् at all times 

४. अन्वयार्था: 

१) विद्या शस्त्रस्य (भवति) – There is (branch of) knowledge about (wielding) weapons

२) (विद्या) शास्त्रस्य (च भवति) – There is (branch of) knowledge about sciences

२) द्वे विद्ये प्रतिपत्तये (भवत:) – The two knowledge-systems help assertion of oneself.

३) आद्या वृद्धत्वे हास्याय (भवति) – first one (that of wielding weapons) may become laughable in old age 

४) द्वितीया सदा आद्रियते – second one is respectable at all times.

५. स्वाध्याया: 

१) The poet’s choice of the two words शस्त्रस्य and शास्त्रस्य is on one count onomatopoeic and is also very apt, classifying knowledge-systems in two broad classes, especially in the context of assertion of one’s personality, which in turn will help one to get respect in the society. 

२) This सुभाषितम् also summarises a good approach for career-guidance. In every society, there are always children, who have at the stage of choosing a career. The career should be so chosen that the विद्या knowledge acquired for that career shall be सदा आद्रियते respectable at all times. 

शुभमस्तु ! 

-o-O-o- 

मंगलाचरणश्लोक: of हितोपदेशे मित्रलाभ:

ॐ 

नमो नम: 

Learning Sanskrit by Verses # 61 

मंगलाचरणश्लोक: of हितोपदेशे मित्रलाभ: 

सिद्धि: साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटे: ।

जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिन: कला ॥

(१) पदच्छेदा: 

सिद्धि: साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटे: जाह्नवीफेनलेखा इव यन्मूर्ध्नि (यत्-मूर्ध्नि) शशिन: कला ।

(२) समासश: अभ्यास: 

१) धूर्जटे: – धूर्जटि वि. अत्र पुं. ६/१

 

  • धू: जटौ यस्य स: (बहुव्रीहि:)
  • धू: = trembling
  • जटौ – जटि hair स्त्री. ७/१
  • धूर्जटि – one, having trembling hair शङ्कर: maybe due to (a) his passion for dancing (b) his receiving flow of Ganges on his head

 

२) जाह्नवीफेनलेखा नाम स्त्री. १/१ 

 

  • जाह्नव्या: फेनम् (षष्ठी-तत्पुरुष:) 
  • जाह्नवीफेनस्य लेखा (षष्ठी-तत्पुरुष:)
  • जाह्नव्या: – जाह्नवी river Ganges स्त्री. ६/१
  • फेनम् = lather
  • लेखा = resemblance, of similar appearance by color
  • जाह्नवीफेनलेखा – having color as of lather of Ganges

 

३) यन्मूर्ध्नि – यन्मूर्धन् नाम नपुं. ७/१

 

  • यस्य मूर्धन् इति यन्मूर्धन् (षष्ठी-तत्पुरुष:) 
  • मूर्धन् = head
  • यन्मूर्ध्नि = on whose head

 

(३) इतरेषां शब्दानामभ्यास: 

४) सिद्धि: – सिद्धि fulfilment नाम स्त्री. १/१

५) साध्ये – साध्य to be achieved, objective, undertaking नपुं. ७/१

६) सताम् – सत् gentleman पुं. ६/३ 

७) अस्तु – अस् २ प. To be लोट् प्र.पु. एक. 

८) प्रसादात् – प्रसाद grace पुं. ५/१ 

९) तस्य – तत् सर्व. He अत्र पुं. ६/१

१०) इव – अव्ययम् similar to 

११) शशिन: – शशिन् moon पुं. ६/१ 

१२) कला phase, crescent स्त्री. १/१ 

(४) अन्वयार्था: 

१) यन्मूर्ध्नि जाह्नवीफेनलेखा इव शशिन: कला (वर्तते) = on whose head (there is) crescent of the moon, which has color similar to lather in Ganges

२) तस्य धूर्जटे: प्रसादात् = by the grace of Him, who has trembling hair 

३) सताम् साध्ये सिद्धि: अस्तु = may there be fulfilment of task undertaken by gentlemen.

(५) छन्दोविश्लेषणम् 

सिद्धि: साध्ये सतामस्तु (८ अक्षराणि) 

“सताम(स्तु)” एतेषां मात्रा: १-२-२ 

प्रसादात्तस्य धूर्जटे: (८ अक्षराणि) 

“स्य धूर्ज” एतेषां मात्रा: १-२-१ 

जाह्नवीफेनलेखेव (८ अक्षराणि) 

“नलेखे” एतेषां मात्रा: १-२-२ 

यन्मूर्ध्नि शशिन: कला (८ अक्षराणि) 

“शिन: क” एतेषां मात्रा: १-२-१ 

अनुष्टुभ्-छन्दोऽत्र !

(६) स्वाध्याया: Notes of self-study 

(१) This श्लोक: is available on page # 15/168 of pdf of हितोपदेश: – मित्रलाभ: (see – https://ia800808.us.archive.org/7/items/HitopadeshMitraLabhaVishwaNathSharma/Hitopadesh%20Mitra%20Labha%20-%20Vishwa%20Nath%20Sharma.pdf

(२) हितोपदेश: is a book of stories, which entertains children and also educates them to be worldly wise. Note 

हितोपदेश: = हितस्य उपदेश: useful advice

(३) The pdf linked above covers only the section मित्रलाभ: (मित्रस्य लाभ:) gaining friend(s). In this section, there are six main stories, yet interweaving as many as 238 सुभाषितानि and also some prose गद्यं संस्कृतम्. 

(४) It is a great tradition of मंगलाचरणम् auspiciousness, that all Sanskrit works start with a prayer.  The श्लोक: studied above is also a prayer. 

(५) Note, the word धूर्जटि: is an epithet of Shiva and is based on the Puranic mentions of Shiva (a) his passion for dancing (b) his receiving flow of Ganges on his head. The crescent on his head is also based on yet another Puranic mention.

(६) There is poetic charm in the description of color of the crescent being similar to that of the lather in Ganges. 

शुभमस्तु ! 

-o-O-o- 

(हितोपदेशे मित्रलाभ:) कोऽर्थः पुत्रेण जातेन

We are studying हितोपदेशे मित्रलाभ:. In the previous द्वे सुभाषिते we learnt that the king happened to listen to them and was impressed by their import. So he started to muse on them. The narration says ⇒ 

इत्याकर्ण्यात्मनः पुत्राणामनधिगतशास्त्राणां नित्यमुन्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास  

कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः ।

काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुःपीडैव केवलम् ॥१२॥

१. पदच्छेदा: 

इति आकर्ण्य आत्मनः पुत्राणाम् अन्-अधिगतशास्त्राणाम् नित्यम् उन्मार्गगामिनाम् शास्त्र-अन्-अनुष्ठानेन उद्विग्नमनाः सः राजा चिन्तयामास 

कः अर्थः पुत्रेण जातेन यः न विद्वान् न धार्मिकः काणेन चक्षुषा किम् वा चक्षुःपीडा एव केवलम् ॥१२॥

२. अन्वयार्था:  

(१-अ) इति आकर्ण्य अन्-अधिगतशास्त्राणाम् नित्यम् उन्मार्गगामिनाम् आत्मनः पुत्राणाम् 

 

  • इति आकर्ण्य = on hearing this 
  • अन्-अधिगतशास्त्राणाम् = those, who have not studied the sciences (physical, social, philosophy, etc.)
  • Note अनधिगतशास्त्राणाम् is अनधिगतशास्त्र वि. ६/३
  • अधिगतानि शास्त्राणि येन सः अधिगतशास्त्र: (बहुव्रीहिः)
  • अधिगतानि अधि+गम् १ प. To study क्त-वि. नपुं. १/३
  • न अधिगतशास्त्र: इति अनधिगतशास्त्र:
  • नित्यम् उन्मार्गगामिनाम् = always going awry
  • Note उन्मार्गगामिनाम् उन्मार्गगामिन् वि. पुँ. ६/३
  • उन्मार्गेण गामिन् इति उन्मार्गगामिन् (तृतीया-तत्पुरुषः)
  • उन्मार्गेण उन्मार्ग highway पुँ. ३/१
  • गमनम् अस्य अस्तीति गामिन् one who goes
  • उन्मार्गगामिन् = one who goes by the highway = arrogant
  • आत्मनः पुत्राणाम् = of own sons

 

(१-आ) शास्त्राननुष्ठानेन (शास्त्र-अन्-अनुष्ठानेन) 

 

  • न अनुष्ठानम् इति अननुष्ठानम् (नञ्-तत्पुरुषः) 
  • अनुष्ठानम् = following; अननुष्ठानम् = not following
  • शास्त्राणाम् अननुष्ठानम् इति शास्त्राननुष्ठानम् = not following the prescribed rules

 

(१-इ) उद्विग्नमनाः सः राजा चिन्तयामास 

 

  • उद्विग्नमनाः = having dejected mind 
  • सः राजा = that king
  • चिन्तयामास चिन्त् १० उ. To think लिट् प्र.पु. एक.
  • उद्विग्नमनाः सः राजा चिन्तयामास = having dejected mind that king thought

 

(२-अ) यः न विद्वान् न धार्मिकः 

 

  • यः = he, who is 
  • न विद्वान् = neither learned
  • न धार्मिकः = nor righteous

 

(२-आ) (तेन) पुत्रेण जातेन कः अर्थः  

 

  • (तेन) = by such 
  • पुत्रेण = son
  • जातेन = being born
  • कः अर्थः = what meaning
  • (तेन) पुत्रेण जातेन कः अर्थः = how is it meaningful to have such son

 

(२-इ) किम् काणेन चक्षुषा (जातः इति अर्थः) 

 

  • किम् = does it mean that 
  • काणेन =
  • काण a. [कण् निमीलने कर्तरि घञ् Tv.] 1 One-eyed
  • Note, कण् (I) 1 P. (कणति, कणित) 1 To sound or cry (as in distress); to moan. -2 To become small. -3 To go or to approach. -(II) 10 P. or -Caus. 1 To wink, to close the eye with the lids or lashes. -2 To sigh, sound.
  • चक्षुषा – चक्षुष् eye पुँ. ३/१
  • (जातः) = जन्-क्त वि. जात caused to be पुँ. १/१
  • (इति अर्थः) = means as such
  • किम् काणेन चक्षुषा (जातः इति अर्थः) = does it mean that he is caused to be with closed (affected) eye ?
  • वा = or

 

(२-ई) चक्षुःपीडा एव केवलम् (इति अर्थः)

 

  • चक्षुःपीडा = चक्षुषे पीडा (चतुर्थी-तत्पुरुषः) trouble for the eyes
  • एव = only
  • केवलम् ind. Only, merely, solely, entirely, absolutely, wholly
  • (इति अर्थः) = means as such
  • चक्षुःपीडा एव केवलम् (इति अर्थः) = means solely trouble for the eyes only

 

कः अर्थः पुत्रेण जातेन यः न विद्वान् न धार्मिकः काणेन चक्षुषा किम् वा चक्षुःपीडा एव केवलम् = What use is it  to have a son, who is neither learned nor righteous ? Does it mean that his eye is affected or does it mean that he is only an eyesore ? 

३. छन्दोविश्लेषणम् 

कोऽर्थः पुत्रेण जातेन (८ अक्षराणि)

“ण जाते” एतेषां मात्रा: १-२-२

यो न विद्वान्न धार्मिकः (८ अक्षराणि)

“न्न धार्मि” एतेषां मात्रा: १-२-१

काणेन चक्षुषा किं वा (८ अक्षराणि)

“क्षुषा किं” एतेषां मात्रा: १-२-२

चक्षुःपीडैव केवलम् (८ अक्षराणि)

“व केव” एतेषां मात्रा: १-२-१

अनुष्टुभ्-छन्दोऽत्र ।

४. स्वाध्याया: 

१) The reason why the king was impressed by the previous two द्वे सुभाषिते and immediately registered them into his memory 

अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥१०॥ 

and 

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।

एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥११॥

seems to be that he related them to be apt for his princes, his unintelligent and vagabond sons.

Note, the phrases सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः in (१०) and यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता in (११) were so very apt for his princes. 

२) Actually I must admit that, I had quite some difficulty in paraphrasing the meaning in अन्वयार्थाः. I resolved it by composing with additional words (जातः इति अर्थः) in (२-इ) किम् काणेन चक्षुषा (जातः इति अर्थः) 

३) The mention of लोचनं and अन्धः एव in (१०) and of काणेन चक्षुषा here in (१२) are references to ज्ञानचक्षू. Mention of अन्धः in (१०) is lacking eyesight of knowledge न विद्वान्. 

Not being righteous न धार्मिकः is also caused by lacking eyesight of knowledge. Conversely if one is righteous, lacking scholarly knowledge becomes pardonable. That is a good angle, which is well brought out by the phrase न धार्मिकः. 

४) Anguish of the king is very well brought out in the phrases ‘काणेन चक्षुषा किम्’ वा ‘चक्षुःपीडा एव केवलम्’. The word चक्षुःपीडा as equivalent of ‘eyesore’ in English is interesting, right ?

५) Parenting is a worry both for commoners and even for a king. Maybe the worry of the king is greater, because an unintelligent prince becomes a talk of the town. 

Well, the stage is well set to study further हितोपदेशे मित्रलाभ:. 

शुभमस्तु ! 

-o-O-o-