मंगलाचरणश्लोक: of हितोपदेशे मित्रलाभ:

ॐ 

नमो नम: 

Learning Sanskrit by Verses # 61 

मंगलाचरणश्लोक: of हितोपदेशे मित्रलाभ: 

सिद्धि: साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटे: ।

जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिन: कला ॥

(१) पदच्छेदा: 

सिद्धि: साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटे: जाह्नवीफेनलेखा इव यन्मूर्ध्नि (यत्-मूर्ध्नि) शशिन: कला ।

(२) समासश: अभ्यास: 

१) धूर्जटे: – धूर्जटि वि. अत्र पुं. ६/१

 

  • धू: जटौ यस्य स: (बहुव्रीहि:)
  • धू: = trembling
  • जटौ – जटि hair स्त्री. ७/१
  • धूर्जटि – one, having trembling hair शङ्कर: maybe due to (a) his passion for dancing (b) his receiving flow of Ganges on his head

 

२) जाह्नवीफेनलेखा नाम स्त्री. १/१ 

 

  • जाह्नव्या: फेनम् (षष्ठी-तत्पुरुष:) 
  • जाह्नवीफेनस्य लेखा (षष्ठी-तत्पुरुष:)
  • जाह्नव्या: – जाह्नवी river Ganges स्त्री. ६/१
  • फेनम् = lather
  • लेखा = resemblance, of similar appearance by color
  • जाह्नवीफेनलेखा – having color as of lather of Ganges

 

३) यन्मूर्ध्नि – यन्मूर्धन् नाम नपुं. ७/१

 

  • यस्य मूर्धन् इति यन्मूर्धन् (षष्ठी-तत्पुरुष:) 
  • मूर्धन् = head
  • यन्मूर्ध्नि = on whose head

 

(३) इतरेषां शब्दानामभ्यास: 

४) सिद्धि: – सिद्धि fulfilment नाम स्त्री. १/१

५) साध्ये – साध्य to be achieved, objective, undertaking नपुं. ७/१

६) सताम् – सत् gentleman पुं. ६/३ 

७) अस्तु – अस् २ प. To be लोट् प्र.पु. एक. 

८) प्रसादात् – प्रसाद grace पुं. ५/१ 

९) तस्य – तत् सर्व. He अत्र पुं. ६/१

१०) इव – अव्ययम् similar to 

११) शशिन: – शशिन् moon पुं. ६/१ 

१२) कला phase, crescent स्त्री. १/१ 

(४) अन्वयार्था: 

१) यन्मूर्ध्नि जाह्नवीफेनलेखा इव शशिन: कला (वर्तते) = on whose head (there is) crescent of the moon, which has color similar to lather in Ganges

२) तस्य धूर्जटे: प्रसादात् = by the grace of Him, who has trembling hair 

३) सताम् साध्ये सिद्धि: अस्तु = may there be fulfilment of task undertaken by gentlemen.

(५) छन्दोविश्लेषणम् 

सिद्धि: साध्ये सतामस्तु (८ अक्षराणि) 

“सताम(स्तु)” एतेषां मात्रा: १-२-२ 

प्रसादात्तस्य धूर्जटे: (८ अक्षराणि) 

“स्य धूर्ज” एतेषां मात्रा: १-२-१ 

जाह्नवीफेनलेखेव (८ अक्षराणि) 

“नलेखे” एतेषां मात्रा: १-२-२ 

यन्मूर्ध्नि शशिन: कला (८ अक्षराणि) 

“शिन: क” एतेषां मात्रा: १-२-१ 

अनुष्टुभ्-छन्दोऽत्र !

(६) स्वाध्याया: Notes of self-study 

(१) This श्लोक: is available on page # 15/168 of pdf of हितोपदेश: – मित्रलाभ: (see – https://ia800808.us.archive.org/7/items/HitopadeshMitraLabhaVishwaNathSharma/Hitopadesh%20Mitra%20Labha%20-%20Vishwa%20Nath%20Sharma.pdf

(२) हितोपदेश: is a book of stories, which entertains children and also educates them to be worldly wise. Note 

हितोपदेश: = हितस्य उपदेश: useful advice

(३) The pdf linked above covers only the section मित्रलाभ: (मित्रस्य लाभ:) gaining friend(s). In this section, there are six main stories, yet interweaving as many as 238 सुभाषितानि and also some prose गद्यं संस्कृतम्. 

(४) It is a great tradition of मंगलाचरणम् auspiciousness, that all Sanskrit works start with a prayer.  The श्लोक: studied above is also a prayer. 

(५) Note, the word धूर्जटि: is an epithet of Shiva and is based on the Puranic mentions of Shiva (a) his passion for dancing (b) his receiving flow of Ganges on his head. The crescent on his head is also based on yet another Puranic mention.

(६) There is poetic charm in the description of color of the crescent being similar to that of the lather in Ganges. 

शुभमस्तु ! 

-o-O-o- 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s