लौकिकानां हि साधूनाम् +  यथा चित्तं तथा वाचो

नमो नमः

Learning Sanskrit by Verses # 59 लौकिकानां हि साधूनाम् +

 यथा चित्तं तथा वाचो

Your co-student

  1. L. Abhyankar 

Mumbai, Monday, May 25, 2020.


लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते ।

 ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥

पदशः – लौकिकानाम् हि साधूनाम् अर्थं वाक् अनुवर्तते ऋषीणाम् पुनः आद्यानाम् वाचम् अर्थः अनुधावति 

क्रमशः – clause-wise study

अव्ययाः  प्रथमायाम्  द्वितीयायाम्  षष्ठ्याम्  तिङन्ताः 
हि  वाक्  अर्थम्  लौकिकानाम् साधूनाम्    अनुवर्तते 
पुनः  अर्थः  वाचम्  ऋषीणाम् आद्यानाम्  अनुधावति 

शब्दानामभ्यासः – 

सुबन्तः प्रातिपदिकम् जातिः प्रातिपदिकार्थः  लिङ्गम् विभक्तिः वचनम्
हि  हि  अव्ययम्  As such 
वाक्  वाच्   नाम  Speech  स्त्री. प्रथमा  एक.
वाचम् वाच्   नाम  Speech  स्त्री. द्वितीया   एक.
अर्थः  अर्थ   नाम  Meaning  पुँ. प्रथमा  एक.
अर्थम् अर्थ   नाम  Meaning  पुँ. द्वितीया   एक.
लौकिकानाम्  लौकिक  वि. Renowned  पुँ. षष्ठी  बहु.
साधूनाम्  साधु  वि. gentle(man) पुँ. षष्ठी  बहु.
पुनः   पुनः    अव्ययम्  Again  
ऋषीणाम्    ऋषि    नाम   Sage   पुँ. षष्ठी  बहु.
आद्यानाम्   आद्य    वि.  First   पुँ. षष्ठी  बहु.

अनुवर्तते – अनु+वृत् १ आ. To follow लट् प्र.पु. एक.

अनुधावति – अनु+धाव् १ प. To run behind लट् प्र.पु. एक. 


(१) लौकिकानां साधूनाम् अर्थं हि वाक् अनुवर्तते = As such speech of renowned gentlemen conforms to what they do.

(२) पुनः आद्यानां ऋषीणाम् वाचम् अर्थः अनुधावति = Again, in the case of first among sages, events happen according to his saying. 

छन्द:शः – 

लौकिकानां हि साधूना     

हि साधू” एतेषां मात्राः १-२-२ 

र्थं वागनुवर्तते 

नुवर्त” एतेषां मात्राः १-२-१

ऋषीणां पुनराद्यानां   

नराद्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 


नुधाव” एतेषां मात्राः १-२-१

अनुष्टुभ् छन्दोऽत्र । 

स्वाध्यायाः – 

(१) This is from नाटकम् उत्तररामचरितम् by भवभूतिः.     

(२) The theme of वाक् and अर्थः continues here from the previous study of वागर्थाविव संपृक्तौ at # 58.  

(३) Here the thought is about, who follows whom between वाक् and अर्थः. 

(४) Actually the meaning of word अर्थः should be taken as meaningfulness. A thought attains meaningfulness when it gets visibility, manifestation by Action. Hence meaning of word अर्थः embraces Action. 

(५) By that token, the word वाक् should be taken to mean ‘expressed thought’  

(६) It is said that श्रीरामायणम् composed by वाल्मीकिऋषिः appealed so much to श्रीविष्णुः that He thought it fit to reincarnate and undergo the biography of श्रीराम as caricatured by वाल्मीकिऋषिः. So the mention of आद्यऋषिः is with reference to वाल्मीकिऋषिः. So, in वाचमर्थोऽनुधावति, the वाक् is the thought(s), expressed by वाल्मीकिऋषिः in श्रीरामायणम् and अर्थः Action means life lived by श्रीविष्णुः by reincarnating as श्रीराम. 

(७) In शब्दकल्पद्रुमः the word लौकिक is detailed as लोके विदितः प्रसिद्धो हितो लोकं वेत्ति वा । लोक + ठञ् So  लौकिक = renowned is an adjective. 

 साधूनाम् is षष्ठी बहु of साधु, gentleman. So, लौकिकानां साधूनाम् अर्थं हि वाक् अनुवर्तते is a specification of what makes a gentleman renowned. If a person does first, and then speaks about it, he will get renown. If a person does not do much, but brats a lot, will not be respected.


  • But a famous poem by Robert Frost has such words “.. there are promises to keep, miles to go before I sleep ..” Promises first and keeping them later.  
  • One idiom related to ISO-9000 series of standards for Quality Systems is “Say, what you do and do, what you say.” Saying what you do makes the Manual of Quality Systems. When an audit of the practises evidences conformity with the manual, they become eligible for certification.
  • Actually the order in अर्थं वाक् अनुवर्तते, rather वाक् अर्थं अनुवर्तते is – action अर्थः first and  speech वाक् later.
  • For the speech वाक् following the अर्थः, need not be the वाक् of the renowned gentlemen. The वाक् about साधूनाम् अर्थं can be of the biographers. If it is their own, वाक् becomes an autobiography, like “My Experiments with Truth” by Mahatma Gandhi. If the वाक् is of a biographer, it becomes a biography. “With Malice Towards None” by Stephen B. Oates is about life of Abraham Lincoln, truly a लौकिकसाधुः a renowned gentleman.
  • Whatever be the significance of the order between अर्थः and वाक्, what is important is concurrence among thought, word and deed. There is another सुभाषितम् which says


यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रिया

चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता 

This सुभाषितम् seems to be fairly simple and straightforward. Maybe, it would be good to make a short and quick study.

पदशः – यथा चित्तम् तथा वाचः यथा वाचः तथा क्रिया चित्ते वाचि क्रियायाम् च साधूनाम् एकरूपता 

There is no explicit तिङन्तम् or कृदन्तम् 

  • यथा, तथा, च are अव्ययानि 
  • चित्तम् and चित्ते have प्रथमा and सप्तमी एक. of नपुं. प्रातिपदिकम् चित्त
  • वाचः is स्त्री. प्रथमा बहु. of वाच्
  • वाचि is स्त्री. सप्तमी एक. of वाच्
  • क्रिया and क्रियायाम् have प्रथमा and सप्तमी एक. of स्त्री. प्रातिपदिकम् क्रिया
  • साधूनाम् is षष्ठी बहु. of साधु
  • एकरूपता is abstract noun from the adjective एकरूप (एकं रूपम् इति एकरूपम् अथवा एकेन एव रूपेण इति एकरूपम्) एकस्य रूपस्य भावः इति एकरूपता uniformity

अन्वयार्थाः – 

(१) यथा चित्तम् तथा वाचः = Like mind (thought), like speech

(२) यथा वाचः तथा क्रिया = Like speech, like practise 

(३) चित्ते वाचि क्रियायाम् च साधूनाम् एकरूपता = Gentlemen have uniformity in thought, word and deed.

क्रिया here is the same as अर्थः earlier. When there is uniformity, sequence between वाचः and अर्थः does not matter. 

Yet, it seems, क्रिया or अर्थः is more important than वाचः. One does not have to announce or publicize, what one does. Just do it. 

But if a discipline is to be followed by many, it would be good to have a manual of ‘do’s and don’ts, like the गीता. Actually, गीता is a manual for each one also. My manual-extract of गीता is 

  • Let me not be vicious unto anyone. See (16-7 to 16-18) श्लोकाः १२ 
  • Let me be cleansed of all vices. See 18-53 श्लोकः १
  • Let my virtuosity grow. See (12-13 to 12-16), (13-7 to 13-11), (16-1+2+3), (18-41+42+43) श्लोकाः १५
  • Let me even transcend virtuosity. See 14-22 to 14-26. श्लोकाः ५
  • Let me not crave for happiness nor be depressed by sorrows. See 12-17+18+19 श्लोकाः ३
  • Let my intellect stay balanced and steadfast. See 2-55 to 2-71 श्लोकाः १७
  • Let my conduct be austere, full of austerity and nothing else. See 17-14 to 17-17 श्लोकाः ४
  • Let me be subservient unto the Supreme See 18-62, 18-65 श्लोकौ २
  • Let all my actions be submissions unto Him See 9-27 श्लोकः १

कुलतः श्लोकाः ६०. Some thoughts are repetitive even among these ६०, especially in (3) above. But it should be okay to compile adaptations from these ६० श्लोकाः as a manual, maybe, with ६-८ chapters with the bullet-points noted above, as chapter-headings. 

This post is also in a YouTube video https://youtu.be/biGdTE1VvZY

I would urge upon readers to please send comments directly to me to sanskrit2601@gmail.com  

शुभमस्तु ।



One thought on “लौकिकानां हि साधूनाम् +  यथा चित्तं तथा वाचो

  1. Thank you Sir.
    Pl do keep posting

    On Mon, May 25, 2020 at 6:06 AM संस्कृताध्ययनम् । wrote:

    > slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः posted: “नमो नमः । Learning
    > Sanskrit by Verses # 59 लौकिकानां हि साधूनाम् + यथा चित्तं तथा वाचो Your
    > co-student L. Abhyankar Mumbai, Monday, May 25, 2020. ========= लौकिकानां
    > हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ पदशः –
    > लौकिका”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s