Lesson 141 वज्रादपि कठोराणि

Our study of videos of सुभाषितानि is whirling on the theme of सन्तः सज्जनाः. Here is one more in the same vein.   

वज्रादपि कठोराणि 

मृदूनि कुसुमादपि ।

लोकोत्तराणां चेतांसि  

को हि विज्ञातुमर्हति ॥

पदच्छेदैःवज्रात् अपि कठोराणि मृदूनि कुसुमात् अपि लोक-उत्तराणाम् चेतांसि कः हि विज्ञातुम् अर्हति  

अव्ययानि – () अपि = also () हि = anyhow    

तिङन्ताः – () अर्हति अर्ह् प. To merit लटि प्र.पु. एक.  

कृदन्ताः – (१) विज्ञातुम् विज्ञा To know well तुम्

सुबन्ताः – (१) वज्रात् वज्र Weapon of Indra पुँ./नपुं. ५’१ 

(२) कठोराणि कठोर harsh अत्र नपुं. १’३

() मृदूनि मृदु soft अत्र नपुं. १’३

(४) कुसुमात् कुसुम flower नपुं. ’१

(५) चेतांसि चेतस् mind नपुं. २’३

(६) कः किम्  पुँ. १’१

तद्धिताः – उत्तर contains तद्धित-प्रत्ययः तर

समासाः – (१) लोकोत्तराणाम् लोकोत्तर ६’३ लोके उत्तराः लोकोत्तराः (सप्तमी-तत्पुरुषः) Note लोके लोक populace पुँ. ७’१ उत्तराः उत्तर superior पुँ. १’३ लोकोत्तराः superior among the populace. 

Optionally लोकः उत्तरः येषांस्ते लोकोत्तराः (बहुव्रीहिः) those, who (seemingly) belong to a superior world 

अन्वयार्थाः(१) लोकोत्तराणां चेतांसि = minds of superior among populace 

(२) वज्रादपि कठोराणि (भवन्ति) = are harder than the weapon of Indra 

(३) कुसुमादपि मृदूनि (भवन्ति) = are also softer than a flower

(४) कः हि (तानि) विज्ञातुम् अर्हति = who merits to know them well anyhow ?

छन्दोविश्लेषणम्  –

श्लोकेऽस्मिन् अष्टाक्षरपादाः | पञ्च-षष्ठसप्तमाक्षराणि कठोरा १२२ सुमाद १२१ णां-चेतां २२ तुमर्ह १२१ 

तृतीये पादे पञ्चमं लघु नास्ति ?! अन्यथा अनुष्टुभ्-छन्दः | 

Notes टिप्पण्यः – 

(१) The word उत्तराः plural उत्तरः (उत्+तर) singular is a good example of comparative degree. In superlative degree it would be उत्तमाः (उत्+तम) the best. तर and तम are तद्धितप्रत्ययौ to make comparative and superlative degrees of adjectives. Does that mean उत् = good ? Not exactly, because उत् is not an adjective. It is only a prefix used in the sense of higher level.

(२) The comparative degree is also expressed by पञ्चमी विभक्तिः as in वज्रात् कठोराणि, कुसुमात् मृदूनि. However, here वज्रात् कठोराणि has the sense of “harder than the hardest”. कुसुमात् मृदूनि has the sense of “softer than the softest”. 

(३) We can take it that वज्रात् कठोराणि and कुसुमात् मृदूनि are examples of figures of speech अर्थालङ्कारौ of excessiveness अतिशयोक्तिः. 

(४) My anxiety is whether one can sight example(s) of लोकोत्तराणां चेतांसि वज्रादपि कठोराणि कुसुमादपि मृदूनि भवन्ति. Two examples from भागवतपुराणम् come to mind. (i) श्रीकृष्ण was light-hearted and playful when playing with his playmates, but was ruthless with the serpent कालिया. (ii) His heart melted at the plight of cows, calves and cowherds due to the heavy downpour and summoned all his strength to make the गोवर्धन hill to become an umbrella.

(५) को हि विज्ञातुमर्हति is interrogative. But we don’t need the interrogative sign to understand that it is interrogative. Most Sanskrit texts are without signs of punctuation. Interrogation is clear in the interrogative word को itself. The best example is श्लोकः 8’01+8’02 in गीता – किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम | अधिभूतं च किं कृष्ण अधिदैवं किमुच्यते . .. अधियज्ञः कथं कोऽत्र .. So many questions, no question mark. 

(६) Answer of the question को हि विज्ञातुमर्हति is in the question itself ! The answer is न कोऽपि विज्ञातुमर्हति. Maybe, a good translation of न कोऽपि विज्ञातुमर्हति लोकोत्तराणां चेतांसि would be “Nobody can fathom out the minds of people, who seem to be out of this world.” This seems to also fit well for the examples of  श्रीकृष्ण from भागवतपुराणम्. 

(७) In लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति it should be interesting to note that the phrase लोकोत्तराणां चेतांसि is object of विज्ञातुम् and लोकोत्तराणां चेतांसि विज्ञातुम् is object of अर्हति. So the कृत्-प्रत्ययः तुम् of विज्ञातुम् makes an object clause.

इति शुभम् ।


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s