Lesson 139 तत्सादृश्यमभावश्च

In the सुभाषितम् स्वल्पाक्षरमसंदिग्धम् there were three words starting with अ, hence made नञ्-समासाः because अ as the first component lends meaning of negativity. But negativity has six shades as detailed in this सुभाषितम् video #26 


तदन्यत्वंस्तदल्पता ।

अप्राशस्त्यं विरोधश्च   

नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः

पदच्छेदैःतत्-सादृश्यम् अभावः च तत्-अन्यत्वम् तत्-अल्पता अप्राशस्त्यम् विरोधः च नञ्-अर्थाः षट् प्रकीर्तिताः 

अव्ययानि – () च = and  

तिङन्ताः – नैकमपि तिङन्तमत्र  

कृदन्ताः – (१) प्रकीर्तिताः प्र-कॄत् 10 उ. To mention repeatedly क्त, प्रकीर्तिताः प्रकीर्तित well-known पुँ. १’३

सुबन्ताः – (१) विरोधः विरोध opposition, opposite sense १’१ 

(२) षट् षष् संख्याविशेषणम् six  अत्र पुँ. १’३

तद्धिताः –  (१) सादृश्यम् (सदृश्+यञ्) Note सादृश्यम् is नपुं. abstract noun from adjective सदृश् (समं दृश्यते इति) looking alike सदृश् alikeness सादृश्यम् Note स changes to सा, the first vowel अ suffers वृद्धिः to आ

(२) अन्यत्वम् is नपुं. abstract noun from pronoun  अन्य(त्)+त्व being different

() अल्पता is feminine स्त्री. abstract noun from adjective अल्प+ता being amiss, being short 

(४) प्राशस्त्यम् is नपुं. abstract noun from प्रशस्तिः (क्तिन् of प्रशंस्) → (प्रशस्तिः+यञ् = प्राशस्त्यम्) Note प्रशंस् = to praise to commend प्रशस्तिः = commendation प्राशस्त्यम् = commendability अप्राशस्त्यम् = non-commendability 

समासाः – (१) तत्सादृश्यम् तेन (सह) सादृश्यम् (तृतीया-तत्पुरुषः) सादृश्यम् = alikeness तत्सादृश्यम् = alikeness with that 

(२) अभावः न भावः इति (नञ्-तत्पुरुषः) भावः = presence अभावः = absence 

(३) तदन्यत्वम् (तत्-अन्यत्वम्) तस्मात् अन्यत्वम् (पञ्चमी-तत्पुरुषः) अन्यत्वम् = being different तदन्यत्वम् = being different from that 

(४) तदल्पता (तत्-अल्पता) तस्मात् अल्पता (पञ्चमी-तत्पुरुषः) अल्पता = being short तदल्पता = being short of that 

(५) अप्राशस्त्यम् न प्राशस्त्यम् इति (नञ्-तत्पुरुषः) 

(६) नञर्थाः नञर्थ negativity पुँ. १’३ नञ् इति अर्थः यस्य तत् (बहुव्रीहिः) नञ् negation अर्थः sense

अन्वयार्थाःतत्सादृश्यम् alikeness अभावः absence तदन्यत्वम् being different तदल्पता being amiss अप्राशस्त्यम् non-commendability विरोधः च and being opposite षट् these six नञर्थाः negativities   प्रकीर्तिताः are well-known.  

छन्दोविश्लेषणम्  – 

श्लोकेऽस्मिन् अष्टाक्षरपादाः quarters of 8 letters each. पञ्चम-षष्ठ-सप्तमाक्षराणि मभावश् १२२ तदल्प १२१ विरोधश् १२२ प्रकीर्ति १२१ । अनुष्टुभ्-वृत्तमिदम् ! 

Notes टिप्पण्यः – 

(१) To analyze that negativity is of six types is a very strong analytical acumen. To versify the six types is linguistic dexterity. 

(२) In compound words with अ as first component, that अ is not a prefix, not an उपसर्गः. It is component of a compound word. 

(३) If the second component starts with a consonant, then it is अ. If the second component starts with a vowel then it should be अन् as in अन्-अवद्यम् (अनवद्यम्). 

 (४) The word नञर्थाः is very intelligently composed.  Negation of अर्थः would have become न अर्थः अन्-अर्थः अनर्थः senseless-ness, non-sense, calamity ! 

(५) In Apte’s dictionary <नञ् The technical term for the negative particle न; द्वौ नञौ प्रकृतार्थं गमयतः

(६) द्वौ नञौ प्रकृतार्थं गमयतः perfectly explains that two negatives अन्-अ make one positive, as in अनवद्यम्  

(७) I like every word. It is so very thoughtful. 

(८) तत्सादृश्यम् alikeness. One may make a good copy of Mona Lisa. But the original will remain the original, right ? 

(९) तदल्पता an effort may be very close, yet something may remain amiss. In 100 m race, the silver medalist may miss the gold by only a fraction of a second. But missed is missed !

इति शुभम् ।


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s