Lesson 138 स्वल्पाक्षरमसंदिग्धम्

When studying the सुभाषितम् आचिनोति च शास्त्रार्थान् there was mention that most of षट्-दर्शनानि are composed as aphorisms This सुभाषितम् (YouTube video #25 at <https://youtu.be/-Zp5bINPXro>) defines  how सूत्रम् an aphorism should be

स्वल्पाक्षरमसंदिग्धम् 

सारवद्विश्वतो मुखम् ।

अस्तोभमनवद्यं च   

सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥

पदच्छेदैःसु-अल्प-अक्षरम् अ-संदिग्धम् सारवत् विश्वतः मुखम् अस्तोभम् अन्-अ-वद्यम् च सूत्रम् सूत्र-विदः विदुः  

अव्ययानि – () च = and  

तिङन्ताः – () विदुः विद् 2 प. To know लटि प्र.पु. बहु. 

कृदन्ताः – (१) (अ)संदिग्धम् सम्+दिह् 2 प. To clad क्त

() (अन)वद्यम् – वद् 1 प. To say, utter वद्+ण्यत् =वद्य utterable

() सूत्रम् – सू <To bring forth, produce, beget, yield> सू+ष्ट्रन् 

सुबन्ताः – (१) मुखम् मुख Face १’१ 

(२) सूत्रम् सूत्र Thread, aphorism नपुँ. १’१

तद्धिताः –  सारवत् = सार+वत् सार = essential सारवत् = as an essence विश्वतः = विश्व+तः विश्व = universe विश्वतः = unto the universe 

समासाः – (१) स्वल्पाक्षरम् सु-अल्प-अक्षरम् साधु च अल्पम् च इति स्वल्पम् (समाहार-द्वन्द्वः) स्वल्पानि अक्षराणि यस्मिन् तत् स्वल्पाक्षरम् (बहुव्रीहिः) 

Note सु=साधु=very, verily अल्प=little, less स्वल्प= very little/less अक्षरम् = letter स्वल्पाक्षरम्= having very less number of letters 

(२) अ-संदिग्धम् न संदिग्धम् (नञ्-तत्पुरुषः) Note संदिग्ध = clouded, doubtful, unclear असंदिग्ध = undoubtedly clear

(३) अस्तोभम् नपुं. १’१ न स्तोभः यस्मिन् तत्  (नञ्-बहुव्रीहिः) Note स्तोभः = extra, excessive अस्तोभम् = that, which has no unwarranted extra

(४) अन्-अ-वद्यम् नपुं. १’१ न वद्यम् अवद्यम् (नञ्-तत्पुरुषः) न अवद्यम् अनवद्यम् (नञ्-तत्पुरुषः) Note वद्यम् = utterable अवद्यम् = unutterable अनवद्यम् = not unutterable; utterable 

(५) सूत्र-विदः सूत्र-विद् वि. पुँ. १’३ सूत्रम् वेत्ति इति सूत्रविद् (उपपद-तत्पुरुषः) Note सूत्रम् = aphorism विद् = वेत्ति knows सूत्रविद् = He, who knows aphorism(s) or he, who knows what an aphorism is (and should be). 

अन्वयार्थाःसूत्रविदः Those, who know what an aphorism is (or should be) विदुः know that सूत्रम् an aphorism स्वल्पाक्षरम् has very less number of letters, असंदिग्धम् is undoubtedly clear, सारवत् focusing on the essence, विश्वतो मुखम् is universally valid, अस्तोभम् has no unwarranted extra, has no frills अनवद्यम् च and is utterable.

छन्दोविश्लेषणम्  – 

श्लोकेऽस्मिन् अष्टाक्षरपादाः quarters of 8 letters each. पञ्चम-षष्ठ-सप्तमाक्षराणि मसंदिग् १२२ श्वतोमु १२१ नवद्यं १२२ विदोवि १२१ । अनुष्टुभ्-वृत्तमिदम् ! 

Notes टिप्पण्यः – 

(१) This सुभाषितम् specifies what makes a सूत्रम् a सूत्रम्. Six features are specified स्वल्पाक्षरम्, असंदिग्धम्, सारवत्, विश्वतो मुखम्, अस्तोभम्, अनवद्यम्

(२) Sanskrit literature is replete with सूत्राणि on various subjects, not only the षट्-दर्शनानि – कपिलस्य सांख्यम्, गौतमस्य न्यायः, पतञ्जलेः योगः but also ब्रह्मसूत्राणि a treatise on philosophy, metaphysics, spiritualism पाणिनि’s अष्टाध्यायी a treatise on grammar of Sanskrit बोधायनसूत्राणि a treatise on mathematics, चाणक्य’s नीतिसूत्राणि a treatise on social conduct अश्वलायनस्य श्रौत्रसूत्राणि etc. Vedic Mathematics is also based on some select सूत्राणि.

(३) Etymology of अस्तोभम् is interesting. स्तोभ is from धातुः स्तुभ् To praise 

स्तोभः eulogy often tends to be excessive. अस्तोभम् = having no unwarranted extra, having no frills.  

(४) The word अनवद्यम् is a case of two negatives अन्-अ make one positive.  

Idea behind composing a word with two negatives may be to suggest that a सूत्रम् as composed may be difficult to read/speak, but not impossible to read/speak, NOT अवद्यम् hence, अनवद्यम्. Note, अनवद्यम् = utterable, further means “can be committed to memory” ! 

(५) सूत्रम् needs to be विश्वतो मुखम्. Every सुभाषितम् is also विश्वतो मुखम् ! 

(६) Whatever is अनवद्यम् utterable, and is विश्वतो मुखम् universal is worth committing to memory, practising and evolving as a better person. There is so much of such literature in Sanskrit !

इति शुभम् ।

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s