Lesson # 136 – आदिमध्यावसानेषु

YouTube video for the verse of this lesson is at <https://youtu.be/Grkk4hBMZik> Below is the text of the video.

Names of गण-s as used in prosodic analysis छन्दोविश्लेषणम् are given in this verse



चरता यान्ति लाघवम् |

भजसा गौरवं यान्ति     

मनौ तु गुरुलाघवम् ||

पदच्छेदैः – आदि-मध्य-अवसानेषु च-र-ताः यान्ति लाघवम् भ-ज-साः गौरवम् यान्ति म-नौ तु गुरु-लाघवम् 

अव्ययानि – (१) तु = however  

क्रियापदानि / तिङन्ताः –  (१) यान्ति    

कृदन्ताः – नैकं कृदन्तमत्र  

शब्दाः / सुबन्ताः – (१) लाघवम्  (२) गौरवम्  

समासाः – (१) आदि-मध्य-अवसानेषु (२) च-र-ताः (३) भ-ज-साः (४) म-नौ (५) गुरु-लाघवम् 

Study of क्रियापदानि / तिङन्ताः –  

(१) यान्ति – या २ प. To go  लटि प्र.पु.बहु.

Study of शब्दाः / सुबन्ताः – 

(१) लाघवम् – लाघव smallness नपुं. २’१ 

(२) गौरवम् – गौरव greatness नपुं. २’१ 

Study of समासाः – 

(१) आदि-मध्य-अवसानेषु ७’३ आदि-मध्य-अवसानानि १’३ आदि First च मध्यम् Middle च अवसानम् Last च एतेषाम् (इतरेतर-द्वन्द्वः)  

(२) च-र-ताः १’३ – च(गणः) च र(गणः) च त(गणः) च एतेषाम् (इतरेतर-द्वन्द्वः)

(३) भ-ज-साः १’३- भ(गणः) च ज(गणः) च स(गणः) च एतेषाम् (इतरेतर-द्वन्द्वः)

(४) मनौ १’२- म(गणः) च न(गणः) च एतयोः (इतरेतर-द्वन्द्वः)

All the समासाः are of इतरेतर-द्वन्द्व type. That then is an opportunity to learn something about समासाः of इतरेतर-द्वन्द्व type. Basically द्वन्द्वः means a pair, a set of two elements द्वे पदे. But in a समास the set can have more than two elements पदानि. द्वन्द्व-समास-s are of three types – समाहारद्वन्द्वः, इतरेतर-द्वन्द्वः, एकशेषद्वन्द्वः. In समाहारद्वन्द्वः the elements are blended into one homogeneous unit. So,समाहारद्वन्द्व-समास is always singular एकवचनी. In इतरेतर-द्वन्द्व-समास, the elements are just together but have individual identity. So, इतरेतर-द्वन्द्व-समास is dual or plural. See मनौ is dual द्विवचनम्.

पितरौ is an example of एकशेषद्वन्द्व, because, though obvious element is पिता, पितरौ connotes both माता च पिता च.

Grammatically, paraphrasing seems simple. But getting the meaning would need understanding some coding employed by the poet. 

(१) आदिमध्यावसानेषु चरताः लाघवम् यान्ति 

(२) (आदिमध्यावसानेषु) भजसाः गौरवम् यान्ति  

(३) (आदिमध्यावसानेषु) मनौ तु गुरुलाघवम् (यातः)

I have given विग्रहवाक्यम् for चरताः as च(गणः) च र(गणः) च त(गणः) च. The poet has made चरताः the कर्तृपदम्. 

Then वाक्यम् is चरताः लाघवम् यान्ति The च(गणः), र(गणः) and त(गणः) go to smallness i.e. become लघु small. Where कुत्र ? आदिमध्यावसानेषु at the आदि First मध्यम् Middle and अवसानम् Last (Positions). In all these गण-s, all positions are not लघु. Then all of them will be identical. 

च(गणः) is लघु at आदि, र(गणः) is लघु at मध्यम् and त(गणः) is लघु at अवसानम्. We have to take it the positions mentioned are to be interpreted “respectively”.

We have to also take it that though the वाक्यम् says that the च-गणः goes to लाघवम् smallness at आदि position, it is only the letter in the आदि position.which will be लघु. So in च-गणः the मात्रा-s are १२२

Likewise in र-गणः the letter in the middle मध्यम् position will be लघु. In र-गणः the मात्रा-s are २१२

In त-गणः the letter in the last अवसानम्  position. will be लघु. In त-गणः the मात्रा-s are २२१.

For phrase (२) (आदिमध्यावसानेषु) भजसाः गौरवम् यान्ति we have to take it that (आदिमध्यावसानेषु) applies. And instead of लाघवम् for भ(गणः), ज(गणः) and स(गणः) the letters in “respective” Positions have greatness, means they are गुरु.

In भ-गणः the letter in the First आदि position will be गुरु. In भ-गणः the मात्रा-s are २११

in ज-गणः the letter in the middle मध्यम् position will be गुरु. In र-गणः the मात्रा-s are १२१

in स-गणः the letter in the Last अवसानम् position will be गुरु. In स-गणः the मात्रा-s are ११२. 

For phrase (३) (आदिमध्यावसानेषु) मनौ तु गुरुलाघवम् (यातः) also, we have to take it that (आदिमध्यावसानेषु) applies.

Note, मनौ is द्विवचनम्, I have changed यान्ति to यातः

Here आदिमध्यावसानेषु is not “respectively” 

Here (आदिमध्यावसानेषु) मनौ तु गुरुलाघवम् (यातः) means 

(आदिमध्यावसानेषु) म-गणः गुरुत्वम् (गौरवम्) याति In म-गणः the मात्रा-s are २२२. 

(आदिमध्यावसानेषु) न-गणः लाघवम् याति In न-गणः the मात्रा-s are १११

Possibly, the simplest code to remember all this is यमाताराजभानसलगं We can take every letter of this code to be the name of the गणः and take the Set of three successive letters. 

starting with य यमाता becomes य-गणः Its मात्रा-s are १२२

Starting with मा मातारा becomes म-गणः Its मात्रा-s are २२२ 

Starting with ता ताराज becomes त-गणः Its मात्रा-s are २२१ 

Starting with रा राजभा becomes र-गणः Its मात्रा-s are २१२  

Starting with ज जभान becomes ज-गणः Its मात्रा-s are १२१

Starting with भा भानस becomes भ-गणः Its मात्रा-s are २११ 

Starting with न नसल becomes न-गणः Its मात्रा-s are १११

Starting with स सलगं becomes स-गणः Its मात्रा-s are ११२

Finally ल stands for लघु १ एका मात्रा and 

गं, rather ग stands for गुरु २ द्वे मात्रे 

Prosodic Analysis छन्दोविश्लेषणम्  

This verse has अष्ट (८) अक्षराणि per quarter and the fifth, sixth and seventh letters are ⇒ 

In the first quarter व सा ने १२२

In the second quarter न्ति ला घ १२१ 

In the third quarter र वं या १२२

In the fourth quarter रु ला घ १२१ 


In Sanskrit you have verses for almost anything and everything. 

Whatever you can commit to memory, you are equipped with that much knowledge ! You are the owner of that much knowledge and you carry it with you, anytime, anywhere !

|| इति शुभम् ||

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s