Lesson 129

संस्कृताध्ययनम् Lesson No. 129 एकोनत्रिंशत्तमः (नवविंशतितमः) पाठः |

अनेकशास्त्रं बहुवेदितव्यम्  

अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्ना:।

यत्सारभूतंस्तदुपासितव्यम्

हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्॥

पदच्छेदैः – अनेक-शास्त्रम् बहु-वेदितव्यम् अल्पः च कालः बहवः च विघ्नाः यत् सार-भूतम् तत् उपासितव्यम् हंसः यथा क्षीरम् इव अम्बु-मध्यात्

सामासिक-शब्दानां विग्रहाः

अनेकशास्त्रम्

  • न एकम् इति अनेकम् (नञ्-तत्पुरुषः)
  • अनेकं शास्त्रम् इति अनेकशास्त्रम् (कर्मधारयः)
  • शास्त्रम् = शास्त्रम् [शिष्यते$नेन शास्-ष्ट्रन्] 1 An order, a command, rule, precept.
    • शास् 2 P. (शास्ति, शशास, अशिषत्, शासिष्यति, शासितुम्, शिष्ट) 1 To teach, instruct, train (governing two accusatives in this sense); माणवकं धर्म शास्ति Sk.; Bk.6.1; शिष्य- स्ते$हं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् Bg.2.7. -2 To rule, govern; अनन्यशासनामुर्वी शशासैकपुरीमिव R.1.3;1.1;14.85;19.57; Ś.1.25; Bk.3.53. -3 To order, command, direct, enjoin; इति रामो वृषस्यन्ती वृषस्कन्धः शशास ताम् R.12.34;
    • From the above meanings of शास्, meaning of शास्त्रम् becomes “the governing principle” and in turn the “science” Note, science means “a systematically organized body of knowledge on a particular subject
  • Since areas of knowledge are many, अनेकशास्त्रम् = (more than one) many sciences

बहुवेदितव्यम्

  • (यस्मिन्) वेदितव्यम् बहु (तत्) बहुवेदितव्यम् (बहुव्रीहिः)
  • बहु = बहु a. (हु or ही f.; compar. भूयस्; super. भूयिष्ठ) 1 Much, plentiful, abundant
  • वेदितव्यम् – विद् (2P, 4A, 6U, 7A, 10A)-धातोः तव्यत्-कृदन्तम् वेदितव्य | तस्य नपुं. प्र, एक. |
  • बहुवेदितव्यम् = having much to learn

सारभूतम्

  • सारम् इव (एव वा) भूतम् इति सारभूतम् (कर्मधारयः)
  • सारः/सारम् = Essence, essential part, quintessence
  • सारभूतम् = What has become (what can be considered to be) the essence

अम्बुमध्यात् – अम्बु-मध्यः ⇒ तस्मात्

  • अम्बोः मध्यः अम्बुमध्यः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • अम्बु = n. [अम्ब्-शब्दे उण्] 1 Water; गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनम् K. P.1. -2 The watery element of the blood
  • अम्बुमध्यात् = from milky waters

विशिष्टशब्दानां विवेचनम्

उपासितव्यम् – उप+आस् (2 आ.) इत्यस्य धातोः तव्यत्-कृदन्तम् उपासितव्य ⇒ नपुं. प्र. एक.

  • उपास् = To sit near, to practice
  • उपासितव्यम् = यस्य उपासना कर्तव्या तत् उपासितव्यम्
  • उपासना = Intense practice

विघ्नाः – विघ्नः [विहन्-क] (rarely n.) 1 An obstacle, interruption, impediment, a hindrance 

क्षीरम् – क्षीरः क्षीरम् 1 Milk; हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś.6.28. -2 The milky juice or sap of trees, exudation; resin; ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः Me.19; Ku.1.9. -3 Water; तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः Rām.2.15.6. -रः See क्षीरस्वामिन्; क्षीराभिधाच्छब्दविद्योपाध्यायात्संभृतश्रुतः Rāj. T.4. 489.

अन्वयाः अन्वयार्थाश्च

  1. अनेक-शास्त्रम् बहु-वेदितव्यम् (भवति) = Sciences are more than one; there is much to learn (in each)
  2. कालः च अल्पः (भवति) = time is short
  3. विघ्नाः च बहवः (भवन्ति) = impediments are many
  4. यथा हंसः अम्बु-मध्यात् क्षीरम् (उपास्ते) = just as a swan extracts only the milk from milky waters
  5. इव (= तथा) यत् सार-भूतम् (भवति) तत् उपासितव्यम् (भवति) = one should grasp the essence.

छन्दोविश्लेषणम्

अनेकशास्त्रं बहुवेदितव्यम् (11 अक्षराणि)

(121)(22 1)(121)22 इति मात्राः

ज,त,ज,ग,ग इति गणाः उपेन्द्रवज्रा-वृत्तम्

अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्ना: (11 अक्षराणि)

(221) (221) (121)22 इति मात्राः

त,त,ज,ग,ग इति गणाः इन्द्रवज्रा-वृत्तम्

Because there is combination of इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा the वृत्तम् of the verse as a whole is called as उपजाति. As can be seen, combination of इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा works very well, without affecting the rhythm, because both have 11 letters in each quarter.

टिप्पण्यः Notes

  1. I came to note that mostly the last line is found written as हंसो यथा क्षीरमिवाम्भुमध्यात् – note म्भु in place of म्बु. There is no word as अम्भु for water or milky water. There is अम्भस् or अम्बु. With अम्भस् the compound word would be अम्भोमध्यात्. That offends the meter. I have adopted अम्बु.
  2. This सुभाषितम् has two synonyms क्षीरम् and अम्बु. There is renowned Sanskrit text, known as अमरकोश, which is basically a compilation of synonyms. Apart from क्षीरम् and अम्बु other commonly known synonyms for water are उद-उदकम् जलम्, नीरम्, वारि, पयस्, तोयम्, सलिलम् अप् (आपः) etc. The logic can be extended to consider words for some specific liquids, juices and for liquids in general, then one can note रसः रसम् द्रवः द्रवणम् पानम् पेयम् सोमः सुधा अमृतम्. That is an interesting angle for study of Sanskrit.
  3. There is simile उपमालङ्कार. That merits checking how fitting the simile is. Simile is a figure of speech, wherein two things are compared. In Sanskrit the two things that are compared are called (उपमा or उपमान) and उपमेय. Here we have
    1. the उपमेय with four aspects – (i) student अभ्यासकः (ii) to extract उपासितव्यम् (iii) the essence सारभूतम् (iv) from the sciences अनेकशास्त्रम्  बहुवेदितव्यम्.
    2. The उपमान also has four aspects – (i) the swan हंसः (ii) to extract उपास्ते (iii) milk क्षीरम् (iv) from milky water अम्बुमध्यात्.
  4. With such good one-to-one correspondence between aspects of उपमेय and उपमान, it is a good simile.
    1. What is missed out in the simile is अल्पश्च कालः बहवश्च विघ्नाः
  5. There seems to be some logical anomaly in the argument or advocacy, because when studying any text, one cannot extract its essence, unless one has read it through at least once.
  6. But there is truth also there, that when reading any new text for the first time itself, one should always have at hand a highlighter or a pencil and have the habit of highlighting or underlining the important and/or appealing or noteworthy points. I have experienced the agony of not having practiced this. I read through “Mahabharatam” by William Buck. Only towards the end, it came to mind that I should have marked the important and noteworthy points. I had no other option, but to make a second reading of the entire book. At  this second time I did use a highlighter. Then it came to mind to check, whether the highlighted text has a good continuity of the narration. And lo ! It really made a good reading, even though the highlighted text was only about one-fifth of the original.
  7. The magazine “Readers’ Digest” appeals to be a good example of the art of condensing a text into a “digest”.
  8. In the phrase यत् सार-भूतम् तत् उपासितव्यम्, the word सार-भूतम् has all that meaning of “digestible condensed version, bringing out the essence”. संक्षेपः is also a good Sanskrit word for “Digest type of extract”.
  9. “Cultivate the habit of making a digestible condensed version, bringing out the essence” becomes a good advice obtaining from this सुभाषितम्.  

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Advertisements

2 thoughts on “Lesson 129

  1. A student’s feedback:
    1. isn’t 129th एकोनत्रिंशतधिकशततमः / नवविंशत्यधिकशततमः ?
    2. Thank you for the detailed explanation of the सुभाषितम्
    3. Surprising that you see क्षीरम् (milk) here as synonym for अम्बु (water). I think that milk is being regarded as essence​ of water because great things like swan (and churning) can turn water to a milky feel. So probably the last line is suggesting that the essence in science is to be cherished like the milk-like swan in the water.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s