Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 108

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 108
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्टाधिकशततमः (१०८) पाठः ।

Continuing with सुभाषितानि having हंसः the swan as the main theme and compiled in a chapter in the textbook for कोविद – examination of the सरल-संस्कृत-शिक्षा-series of भारतीय-विद्या-भवन, there the सुभाषितानि 5, 6 and 7 are as follows.

नीर-क्षीर-विवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वेऽस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः ।।५।।
संधिविच्छेदान्कृत्वा – नीर-क्षीर-विवेके हंस आलस्यं त्वम् एव तनुषे चेत् । विश्वे अस्मिन् अधुना अन्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः ।।५।।
अन्वयेन – हंस, नीर-क्षीर-विवेके त्वम् एव आलस्यं तनुषे चेत्, अधुना अस्मिन् विश्वे कः अन्यः कुलव्रतं पालयिष्यति ।
Translation – Oh Swan ! If you yourself become lazy at separating water from milk, now in today’s world who else will follow one’s family-traditions ?
Notes –

  1. The meter here is आर्या. अस्य लक्षणपदम् – यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रा तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ।।
    • नीर-क्षीर-विवेके (२-२-२-१-१-२-२ = १२) । हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् (२-२-२-२ १-२-१ १-१-२ २ = १८) । विश्वेऽस्मिन्नधुनान्यः (२-२-२-१-१-२-२ = १२) । कुलव्रतं पालयिष्यति कः (१-२-१-२ २-१-२-१-१ २ = १५) ।
  2. Taking the pretext of a hypothetical instance of a swan choosing not to go by its capability to distinguish between milk and water, the poet seems to endorse the importance of one abiding by one’s inborn character.
  3. I am a bit intrigued by the verb तनुषे. The form is present tense, second person, singular from धातु ‘तन्’. Here तनुषे is from तनादि (८) आत्मनेपदी । तनु विस्तारे (तन् = to expand, to spread, to stretch). I have translated त्वम् एव आलस्यं तनुषे चेत् as “If you yourself become lazy”.
    • The धातु ‘तन्’ is actually उभयपदी. It seems the poet has wantonly chosen the आत्मनेपदी form because आत्मनेपदी implies reflection unto oneself. Note, आत्मने = unto oneself.
    • Literally the translation would be ‘if you spread laziness unto oneself’. Now, yawning is a reflex action of laziness. And there is a ‘spread’ in yawning. Also one may stretch one’s arms and maybe, also legs when yawning. That stretch of the arms and legs is also a spread, a stretch तनु विस्तारे !
    • Using the choicest of verbs and in आत्मनेपदी is poetic brilliance !
    • My intrigue was also because of the part तनु in तनुषे. तनु means body. That prompted me to think of तनुषे to also mean embodying laziness, when translating त्वम् एव आलस्यं तनुषे चेत् as “If you yourself become lazy” implying ‘if you embody laziness’ or ‘if you adopt laziness’.

गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं । कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता । चीयते न च न चापचीयते ।।६।।
संधिविच्छेदान्कृत्वा – गाङ्गम्-अम्बु सितम्-अम्बु यामुनं । कज्जलाभम् उभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सा एव शुभ्रता । चीयते न च न च अपचीयते ।।६।।
अन्वयेन – गाङ्गम्-अम्बु सितम्-अम्बु (भवति), यामुनं कज्जलाभम् ((भवति) । राजहंस उभयत्र मज्जतः तव शुभ्रता सा एव (भवति) । (तव शुभ्रता) न चीयते च न अपचीयते च ।
Translation – Hey swan, whether you may swim in the fresh, clear water of the Ganges or in blackish water of Yamuna, your whiteness neither grows nor does it diminish.
Notes –

  1. Meter here is रथोद्धता – अस्य लक्षणपदम् “रात्परैनरलगै रथोद्धता ।”
    • गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं (२-१-२-१ १-१-२-१ २-१-२ इति ११ वर्णाः र, न, र, ल, ग इति गणाः) । कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः (२-१-२-१-१-१-२-१ २-१-२ इति ११ वर्णाः र, न, र, ल, ग इति गणाः) । राजहंस तव सैव शुभ्रता । चीयते न च न चापचीयते ।।
  2. Most सुभाषितानि with swan as the theme seem to emphasize basic ‘characteristics would not change or should not change.’
  3. The sound ज्ज in the second quarter and the fourth quarter चीयते न च न चापचीयते have some onomatopoeia.

यत्रापि कुत्रापि भवन्ति हंसाः । हंसा महीमण्डलमण्डलानि । हानिस्तु तेषां हि सरोवराणाम् । येषां मरालैः सह विप्रयोगः ।।७।।
संधिविच्छेदान्कृत्वा – यत्र अपि कुत्र अपि भवन्ति हंसाः । हंसाः  महीमण्डलमण्डलानि । हानिः तु तेषां हि सरोवराणाम् । येषां मरालैः सह विप्रयोगः ।।७।।
अन्वयेन – यत्र अपि कुत्र अपि हंसाः भवन्ति, हंसाः  महीमण्डलमण्डलानि (भवन्ति) । येषां सरोवराणाम् मरालैः सह विप्रयोगः (भवति) तेषां तु हानिः हि ।
Translation – Wherever the swans be, they adorn the place. If any lake is not congenial to swans, it is a loss only to the lake.
Notes –

  1. विप्रयोगः seems to be an interesting word coined and used here to connote non-congeniality.
  2. The meter here is इन्द्रवज्रा अस्य लक्षणपदम् – स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ।
    • यत्रापि कुत्रापि भवन्ति हंसाः (२-२-१ २-२-१ १-२-१ २-२) इति ११ वर्णाः त, त, ज, ग, ग इति गणाः । हंसा महीमण्डलमण्डलानि (२-२ १-२-२-१-१-२-१-२-(२) इति ११ वर्णाः त, त, ज, ग, ग इति गणाः । हानिस्तु तेषां हि सरोवराणाम् (२-२-१ २-२-१ १-२-१-२-२ इति ११ वर्णाः त, त, ज, ग, ग इति गणाः । येषां मरालैः सह विप्रयोग (२-२ १-२-२ १-१२-१-२-२ इति ११ वर्णाः त, त, ज, ग, ग इति गणाः) ।

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

2 thoughts on “Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 108

  1. भवतः संस्कृतस्य नूतनाध्य‍यनविधानं बहु सम्यगास्ति राजहंस इव ।
    तं राजहंसं पुनर्पुनर्प्रेषयतु, वयं सर्वे मोदिष्यामः तस्य स्वच्छतया गमनेन च ।
    धन्यवादः ।

    भवदीयः
    रामकृष्णः ।

    • नमस्ते श्रीमन् “डी रामकृष्णन्”-महोदय !
      भवतः राजहंसाय आवाहनं लालित्यपूर्णं प्रोत्साहकं च खलु ! हार्दिकाः धन्यवादाः !
      सस्नेहम्
      अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः ।
      “श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् ।”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s