Learning Sanskrit by fresh approach – Index 41 to 80

Learning Sanskrit by fresh approach – Index 41 to 80

संस्कृतभाषायाः  नूतनाध्ययनस्य 41 to 80 पाठानां अनुक्रमणिका ।

41 यद्येन क्रियते किंचिद्येन येन यदा यदा ।
विनाभ्यासेन तन्नेह सिद्धिमेति कदाचन ।।३.२२.२३॥तच्चिन्तनं तत्कथनम् अन्योन्यं तत्प्रबोधनम् ।
एतदेकपरत्वं च तदभ्यासं विदुर्बुधाः ।। ३.२२.२४॥
42 यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया ।
कण्ठः स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् ।
वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः ।
पीड्यन्ते गृहिणः कथं न तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥
43 अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चं कुलं चात्मनस्
त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम्
सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया
भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधूबन्धुभिः ॥ १६ ॥
44 शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
भर्तृर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥ १८ ॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्वैय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ २-३ ॥
45 अर्थो हि कन्या परकीय एव
तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः
जातो ममायं विशदः प्रकामम्
प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥ २१ ॥
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः |
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-२१ ॥
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८-५३ ॥
46 ऐश्वर्यस्य विभूषणम् सुजनता शौर्यस्य वाक्-संयमः
ज्ञानस्यॊपशमः श्रुतस्य विनयॊ वित्तस्य पात्रे व्ययः ।
अक्रोधस्तपसः  क्षमा बलवताम् धर्मस्य निर्व्याजता
सर्वेषाम् अपि सर्वकारणमिदम् शीलम् परम् भूषणम् ||
47 करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयिभुजयोर्वीर्यमतुलम्
हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतमधिगतैकव्रतफलम्
विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् || ६५ ॥
एषः “शिखरिणी”-छन्दः । तस्य लक्षणपदम् –
“रसैर्रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागा शिखरिणी”
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये च सरस्वती ।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम् ॥
द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिः । पृथ्वी शान्तिः । आपः शान्तिः ।
ओषधयः शान्तिः । वनस्पतयः शान्तिः । विश्वेदेवाः शान्तिः । ब्रह्म शान्तिः ।
सर्व शान्तिः॥ शान्तिरेव शान्तिः |
विश्वेदेवाः शान्तिः । ब्रह्म शान्तिः॥ सर्व शान्तिः |
वनस्पतयः शान्तिः । विश्वेदेवाः शान्तिः । ब्रह्म शान्तिः । सर्व शान्तिः ।
शान्तिरेव शान्तिः |
सा मा शान्तिरेधि । सुशान्तिर्भवतु ॥
48 अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥
49 अनाचारेण मालिन्यं अत्याचारेण मूर्खता ।
विचाराचारयोर्योगः स सदाचार उच्यते ॥
50 अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरंगिणीतरणम् ।
भेषजमपथ्यसहितं त्रयमिदमकृतं वरं न कृतम् ॥
51
यदा किञ्चित्झोऽहं गज इव मदान्धः समभवम्
तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदलिप्तं मम मनः
यदा किञ्चित् किञ्चित् बुधजनसकाशादवगतम्
तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥
52 सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु
प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न वयस्तेजसो हेतुः ॥
53 न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः।
यो वै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥
54 संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः ।
नित्या समासे वाक्ये तु (सा) विवक्षामपेक्षते ॥
55 नृत्तावसाने नटराजराजः निनाद ढक्काम् नवपञ्चवारम् ।
उद्धर्तुकामस्सनकादिसिद्धान् एतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥
56 काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे मुग्धा निबध्नन्ति किमत्र चित्रम् ।
विचारवान्पाणिनिरेकसूत्रे श्वानं युवानं मघवानमाह ॥
57 अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥
In reply to –
को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
ममैतांश्चतुरः प्रश्नान् कथयित्वा जलं पिब ॥११४॥
58 तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्नाः ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् ।
महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥
59 मा गा इत्यपमङ्गलं व्रज सखे स्नेहेन दीनं वचः।
तिष्ठेति प्रभुता यथामति चरेत्यैवम् ह्युदासीनता ।
नो जीवाम विना त्वया यदुपते सम्भाव्यते वा न वा ।
स्मर्तव्या वयमादरेण भवता यावत् पुनर्दर्शनम् ॥
60 “भो भोः पान्थ कुतो?” “नगरतो” “वार्ता तु काचित् श्रुता?” ।
“बाढं” “ब्रूहि” “युवा पयोदसमये भार्यां विना जीवति ।”
“सत्यं जीवति” “जीवतीति कथिता वार्ता मयापि श्रुता “।
“संकीर्णा पृथिवी जनाश्च बहवः किं तन्न सम्पद्यते” ॥
61 भोजनान्ते च किं पेयम् जयन्तः कस्य वै सुतः ।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तम् तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥
62 यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा ।
यावच्चेंद्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः ।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् ।
सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥
63 अपि क्रियार्थम् सुलभं समित्कुशम् ।

जलानि अपि स्नानविधिक्षमं ते।

अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे ।

शरीरमाद्यम् खलु धर्मसाधनम्॥

64
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥
65 व्यसनान्यत्र बहूनि व्यसनद्वयमेव केवलं व्यसनम् ।
विद्याभ्यसनं व्यसनं अथवा हरिपादसेवनं व्यसनम् ।।
66 अन्धं  तमः  प्रविशन्ति  येऽविद्यामुपासते  |ततो भूय इव ते तमः य उ विद्यायां रताः || ९ ||
67 दशमः मन्त्रः of ईशावास्योपनिषत्  –अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया |

इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे || १० ||

68 एकादशः मन्त्रः of ईशावास्योपनिषत्  –विद्याम् चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह |अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते  || ११ ||
69
असतो मा सद्गमय ।
तमसो मा ज्योतिर्गमय ।

मृत्योर्मामृतं गमय ।

(अनृतान्मा ऋतं गमय) ॥

70 चतुरः सखि मे भर्ता यल्लिखति को न वाचयति ।
तस्मादप्यधिको मे यल्लिखति स्वयं न वाचयति ||
alternatively

चतुरः सखि मे भर्ता यल्लिखितं तत्परो न वाचयति।
न वाचयति परलिखितं स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति ॥

or

चतुरः सखि मे भर्ता यल्लिखति तत्परो न वाचयति।
तस्मादप्यधिकं मे स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति ॥
71 पिण्डे  पिण्डे  मतिर्भिन्ना  कुण्डे  कुण्डे  नवं  पयः  |जातौ  जातौ  नवाचाराः  नवा  वाणी  मुखे  मुखे  ||
72 अग्निः शेषः ऋणं शेषं शत्रुः शेषस्तथैव च ।पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्माच्छेषं न कारयेत् ।।
72 (S) नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया  |वह्निरल्पोऽपि  संवृद्धः कुरुते भस्मसाद्वनम् ||
73 जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम् |जानामि त्वाम् प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः |

तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहम्  |

याञ्चा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ||

74 उपायाः सामं दामं च भेदो दण्डस्तथैव च ।
सम्यक्-प्रयुक्ता सिद्ध्येयुर्दण्डस्त्वगतिका गतिः ||
75 सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् ।
वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् ।
भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥

मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो ।
भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ।
जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः ।
सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥

76 आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः |प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः |

विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः |

प्रारभ्य तूत्तमजना न परित्यजन्ति ||

77 रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवाः ।न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।

सुधां विना न प्रययुर्विरामम् ।

न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ।।

78 क्वचिद्भूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनम् |क्वचिच्छाकाहारी क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः |

क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो |

मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ||

79 रथस्यैकम् चक्रम् भुजगयमिताः सप्त तुरगाः ।
निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि ।
रविर्गच्छत्यन्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः ।
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥
80 पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८-१३॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टाः दैवम् चैवात्र पञ्चमम् ॥१८-१४॥

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s