Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 105

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson No. 105
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चाधिकशततमः (१०५) पाठः ।

My friend श्रीमान् राजगोपालन् शेषाद्रि wants to know the location of the following श्लोक in वाल्मीकि-रामायणम्. Finding the location is one aspect. But as a student, the श्लोक makes an interesting study by itself. Here it is –
देहबुद्ध्या तु दासोऽस्मि, जीवबुद्ध्या त्वदंशकः ।

आत्मबुद्ध्या त्वमेवाहं इति मे निश्चिता मतिः ।।

१ संधि-विच्छेदान् कृत्वा –

देहबुद्ध्या तु दासः अस्मि, जीवबुद्ध्या त्वत्-अंशकः ।

आत्मबुद्ध्या त्वम् एव अहम् इति मे निश्चिता मतिः ।।

१-१ अत्र सन्धयः
१-१-१ दासोऽस्मि = दासः अस्मि (विसर्ग-संधिः)

१-१-२ त्वदंशकः = त्वत्-अंशकः (व्यञ्जन-संधिः)

१-१-३ त्वमेवाहं = त्वम् एव अहम्

१-१-३-१ त्वम् एव = त्वमेव (व्यञ्जन-संधिः)
१-१-३-२ त्वमेव + अहम् = त्वमेवाहम् (स्वर-संधिः)

२ अन्वयाः –
२-१ देहबुद्ध्या तु (अहम्) दासः अस्मि ।
२-२ जीवबुद्ध्या (अहम्) त्वदंशकः (अस्मि) ।
२-३ आत्मबुद्ध्या अहम् त्वम् एव (अस्मि) ।

२-४ इति मे निश्चिता मतिः (अस्ति) ।

३ वाक्यांशानां विश्लेषणानि Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
(अहम्) दासः देहबुद्ध्या तु अस्मि प्रधान: / गौणः
(अहम्) त्वदंशकः जीवबुद्ध्या (अस्मि) प्रधान: / गौणः
अहम् त्वम् एव आत्मबुद्ध्या (अस्मि) प्रधान: / गौणः
इति मे मतिः निश्चिता (अस्ति) प्रधान:

When reading independently, clauses 1, 2, 3 stand out to be प्रधान-वाक्यांश-s. But the conjunction इति in clause 4 make these clauses 1, 2, 3 to be गौण-s.

समासानां विग्रहा: शब्दानां व्युत्पत्त्यः विश्लेषणानि च –

देहबुद्ध्या तु (अहम्) दासः अस्मि

१ देहबुद्ध्या – “देहबुद्धि” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ देहस्य बुद्धिः इति देहबुद्धिः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • १-२ देहस्य – “देह” (= body) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ बुद्धिः – “बुध्” इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-३-१ “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् उभयपदी धातुः । बुधिर् बोधने (बुध् = to be advised)
    • १-३-२ “बुध्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । बुध अवगमने (बुध् = to understand, to know, to realize)
    • १-३-३ बुद्धिः = advice, understanding, knowledge, intellect, realization, consciousness
  • १-४ देहबुद्धिः = knowledge of body, existential consciousness

२ तु (= just, however, but) अव्ययम् ।

३ अहम् – “अस्मद्” (= pronoun of first person, I, we) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ दासः – “दास” (= servant) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

५ अस्मि – “अस्” इति धातुः । अत्र अदादि (२) सेट् परस्मैपदी । अस भुवि (अस् = to be, to exist) । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

जीवबुद्ध्या (अहम्) त्वदंशकः (अस्मि) ।

६ जीवबुद्ध्या – “जीवबुद्धि” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ जीवस्य बुद्धिः इति जीवबुद्धिः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • ६-२ जीवस्य – “जीव्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । जीव प्राणधारणे (जीव् = to live, to be alive) । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “जीव” (= what gives liveliness to a living being) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-३ जीवबुद्धिः = metaphysical consciousness

७ त्वदंशकः – “त्वदंशक” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ७-१ त्वत् + अंशकः = तव अंशकः
  • ७-२ त्वत् (तव) – “युष्मद्” इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ७-३ अंशकः – “अंशक” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-३-१ अंशक = अंश + क
    • ७-३-२ अंश = part,
    • ७-३-३ क – लघुवाचकं विकरणम् यथा बालः बालकः ।
    • ७-३-४ अंशकः = particle
  • ७-४ त्वदंशकः = a particle of yours

आत्मबुद्ध्या अहम् त्वम् एव (अस्मि) ।

८ आत्मबुद्ध्या – “आत्मबुद्धि” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ आत्मनः बुद्धिः आत्मबुद्धिः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • ८-२ आत्मनः – “आत्मन्” (= the soul) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ८-३ आत्मबुद्धिः = the spiritual consciousness

९ त्वम् – “युष्मद्” (= pronoun of second person, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० एव (= only) इति अव्ययम् ।

इति मे निश्चिता मतिः (अस्ति) ।

११ इति (= such) अव्ययम् ।

१२ मे – “अस्मद्” (= pronoun of first person, I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१३ निश्चिता – “निः + चित्” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “निश्चिता” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ चित् इति भ्वादि सेट् परस्मैपदी धातुः । चिती सञ्ज्ञाने (चित् = to know comprehensively, to understand comprehensively, to realize comprehensively) ।
  • १३-२ चित् इति चुरादि सेट् आत्मनेपदी धातुः । चित सचेतने (चित् = to bring to consciousness) ।
  • १३-३ निश्चिता = borne unto (by) conviction

१४ मतिः – “मन्” इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “मति” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १४-१ मन् इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । मन ज्ञाने (मन् = to know) ।
  • १४-२ मन् इति तनादि (८) सेट् आत्मनेपदी धातुः । मनु अवबोधने (मन् = to realize, to consider, to understand) ।
  • १४-३ मन् इति चुरादि (१०) सेट् आत्मनेपदी धातुः ।मान स्तम्भे (मन् = to muse) ।
  • १४-४ मतिः = knowledge, realization, opinion, conclusion from thinking

१५ अस्ति – “अस्” इति धातुः । अत्र अदादि (२) सेट् परस्मैपदी । अस भुवि (अस् = to be, to exist) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

५ अनुवादाः English Translations

२-१ देहबुद्ध्या तु (अहम्) दासः अस्मि । = In terms of existential consciousness, I am your servant.
२-२ जीवबुद्ध्या (अहम्) त्वदंशकः (अस्मि) । = By metaphysical consciousness, I am but a particle of you.
२-३ आत्मबुद्ध्या अहम् त्वम् एव (अस्मि) । = By spiritual consciousness, I am you only.
२-४ इति मे निश्चिता मतिः (अस्ति) । = Such is my conviction.

अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ? (In what meter is this verse composed ?)

देहबुद्ध्या तु दासोऽस्मि । (वर्णाः ८)

जीवबुद्ध्या त्वदंशकः । (वर्णाः ८)
आत्मबुद्ध्या त्वमेवाहं । (वर्णाः ८)

इति मे निश्चिता मतिः ।। (वर्णाः ८)

अत्र अनुष्टुभ्-छन्दः एव । तस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

टिप्पण्य: Comments, Notes, Observations, if any.

७-१ When searching on the internet, I got the hint that this श्लोक has the context of first meeting between Shrirama and Hanuman. So it should be in किष्किन्धाकाण्ड. But I could not locate it. May be, I ran over it without noticing it. But the श्लोक is interesting for the depth of philosophical thought.

७-२ The three words देहबुद्ध्या, जीवबुद्ध्या and आत्मबुद्ध्या connote three levels of consciousness – existential, metaphysical and spiritual.

  • I suspect whether etymologically the word देह is derived from the धातु दिह् (दिह् उपचये = to aggregate, to accumulate, to form an entity). In turn देहबुद्धि would mean existential consciousness.
  • In philosophy जीव is mentioned as one part of the pair of जीव-शिव. Possibly the pairs आत्मा-परमात्मा, प्रकृति-पुरुष ईश-भक्त connote the same metaphysical concept. Hence जीवबुद्धि would mean metaphysical consciousness.
  • आत्मबुद्धि is then the most exalted level of consciousness, the spiritual consciousness.
  • My friend Shri, Rajagopalan Sheshadri has advanced another beautiful perception.
    • He suggests that देहबुद्धि connotes the philosophy of dualism द्वैतवाद. In this instance, श्रीराम and हनूमान are talking to each other as two distinct entities.
    • जीवबुद्धि would then connote philosophy of monoism अद्वैतवाद. An element of Godhood being present within the devotee.
    • And आत्मबुद्धि would connote विशिष्टाद्वैतवाद. “I am you only”, (not just a particle of you) त्वमेवाहम् as हनूमान says here !
      • This brings to mind the महावाक्यानि such as “अहं ब्रह्मास्मि”, “सोऽहमस्मि”. One can also appreciate why these are महावाक्यानि !
      • “…Be still and know that ‘I am God’..” says a Psalm.
      • Only an exalted spiritual attainment would give one the capability to say so, right ?
    • Considering the appeal in this logic, the three philosophical arguments or schools of thought would seem to be just three levels of consciousness. They then need not be considered as conflicting each other. Has महर्षि वाल्मीकि in a way resolved the three arguments in one go ?

७-३ Should we not be indebted to महर्षि वाल्मीकि for putting forth such a profound philosophical thought ?

७-४ That is the joy of gain of enlightenment by learning संस्कृत.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s