Learning Sanskrit in distance learning mode Lesson 6

Learning Sanskrit in distance learning mode
Lesson 6 षष्ठः पाठः ।
Pronouns सर्वनामानि ।
Having learnt Verbs and their derivatives, study of pronouns will make it easy to compose simple sentences, such as “He goes” सः गच्छति ।
From English grammar we know eight basic pronouns –
First person – I (singular) , we (plural)
second person – Thou (or you) (singular), you (plural)
Third person – He, she, it (singular) and they (plural)
In Sanskrit they are
प्रथम पुरुष – अस्मद् इति मूलरूपे तस्य प्रथमाविभक्त्याम् – अहम् (एकवचन), आवाम् (द्विवचन) वयम् (बहुवचन)
द्वितीय पुरुष – युष्मद् इति मूलरूपे तस्य प्रथमाविभक्त्याम् – त्वम् (एकवचन) युवाम् (द्विवचन) यूयम् (बहुवचन)
तृतीय पुरुष – एकवचन सः (पुल्लिंगी), सा (स्त्रीलिंगी), तत् (नपुंसकलिंगी)
– द्विवचन तौ (पुल्लिंगी ) ते (स्त्रीलिंगी तथा नपुंसकलिंगी)
– बहुवचन ते (पुल्लिंगी ) ताः (स्त्रीलिंगी) तानि (नपुंसकलिंगी)
Pronouns, like nouns and adjectives have root words. So they have declensions by gender, number and case.
The root words are –
प्रथम पुरुष – अस्मत् (अथवा अस्मद्)
द्वितीय पुरुष – युष्मत् (अथवा युष्मद्)
तृतीय पुरुष – तत् (अथवा तद्)
We have other pronouns such as interrogative pronouns
who – किम् पुल्लिंगे कः स्त्रीलिंगे का
what – किम् प्रायः नपुंसकलिंगी
and indicative pronouns
this – अदस्, इदम्, एतत् (अथवा एतद्)
that – तत्
all – सर्व This is also considered as being a numerical adjective of indefinite number.
For every one of the pronouns we must learn by heart the declensions by all three genders, in all eight cases and in all three numbers, total 72. But learning them by heart is not a problem, because they can be recited in a good rhyming, like a poem or a hymn.
The pronouns of first and second person do not have declensions changing by gender. That is some simplicity.
One can conduct simple conversations using pronouns –
कः त्वम् ? अहं श्रीपादः ।
का सा ? सा सरस्वती ।
किं तत् ? तत् पुस्तकम् ।
कः अयम् ? सः मम मित्रम् ।
कस्य एतत् पुस्तकम् ? तत् मम पुस्तकम् ।
के यूयम् ? वयम् सर्वे विद्यार्थिनः ।
Continuing from previous lesson पूर्वाभ्यासतः
Towards the end of Lesson 5, there was the third phase of the commonplace conversation of a teacher seeking introduction of students in a class.
Third aspect of Introductory conversation
परिचय-संभाषणस्य तृतीयः विषयः
In the third aspect of introductory conversation the question would be “where do you stay?”
प्रश्नः भवति “त्वं कुत्र वससि ?” अथवा “कुत्र तव निवासः ?”
आदरेण तु “कुत्र वसति भवान् ?” अथवा “कुत्र भवतः निवासः ?”
A specimen example of a reply to such question was also given.
अस्य प्रश्नस्य उत्तरस्य प्रमाणं एतद्विधं भविष्यति —
अहं मुम्बापुर्यां
“मालाड (पूर्व)”-उपनगरे,
“जनरल अरुणकुमार वैद्य”-मार्गे,
“शुची-हाइट्स्” सौधे
२०१ (द्विः-शून्यं-एकं अथवा द्विशतकाधिकं एकं)-क्रमाङ्किते गृहे
निवसामि ।
Then the self-study assignment was given for everyone to compose one’s own answer to such question.
एतद्विधेन प्रमाणेन स्वाध्यायः सूचितः आसीत्, प्रत्येकेन “त्वं कुत्र वससि ?” अस्य प्रश्नस्य स्वकीयं उत्तरं संगठितव्यम् लेखनीयम् च ।
In the specimen example there is the house number, 201. As we know, numbers are Cardinal and Ordinal. All numbers are mostly used as numerical adjectives. Being adjectives, the rule, “What gender, what number and what case is of the noun, that gender, that number and that case is of the adjective also.” very much applies to numerical adjectives, whether cardinal or ordinal.
यल्लिंगं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेषस्य ।
तल्लिंगं तद्वचनं सैव विभक्तिर्विशेषणस्यापि ॥
Simple example of ordinal numerical adjectives is the way numbers of chapters in a scripture like गीता are referred to प्रथमोऽध्यायः, द्वितीयोऽध्यायः, तृतीयोऽध्यायः …… अष्टादशोऽध्यायः ।
One can get ordinal numerical adjectives for ordinals up to 90 in the tenth Skandh of Shreemad-bhaagavata-mahaapuraaNam!!
Influence of gender on Cardinal numerical adjectives can be understood by following examples.
Singular – एकः बालः, एका माला, एकं पुस्तकम् ।
Dual – द्वौ पुरुषौ, द्वे भगिन्यौ, द्वे नयने ।
Plural (three) – त्रयः कालाः, तिस्रः देव्यः, त्रीणि लिङ्गानि ।
Plural (four) – चत्वारः अध्यायाः, चतस्रः वाचाः, चत्वारि वाक्पदानि ।
Cardinal numerical adjectives of numbers from 5 to 19 have common declensions in all three genders.
पञ्च आननानि, पञ्च प्राणाः,  षट् दोषाः, षट् शास्त्राणि, सप्त सुराः, अष्ट दिशः, नव ग्रहाः, दश अंगुल्याः ।
In the previous lesson we also had two verses. Let us study them one by one.
The first one listed names of the ten tenses and moods of any verb.
लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा ।
विध्याशिषौ लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः ॥
The verse becomes easier to understand by considering its parts i.e. by studying it by phrases
लट् वर्तमाने There is one type of present tense वर्तमानः and is called as लट्
लेट् वेदे These inflections are found only in Vedic texts; hence लेट् वेदे
भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा There are three types of past tense भूतः, called by the names लुङ् लङ् and लिट् These are also called as भूतः, अनद्यतन-भूतः परोक्षभूतः
विध्याशिषौ लिङ्लोटौ For the advocative and benedictive moods विधि and आशिष the names are लिङ् and लोट् respectively. The imperative mood आज्ञार्थः is also called as लोट्
लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः There are three types of future tense called by names लुट् लृट् and लृङ् These are also called as अनद्यतनभविष्यन्, भविष्यन्, संकेतार्थः
There is only one conjugated word लिटस्तथा = लिटः + तथा
There are two compound words विध्याशिषौ and लिङ्लोटौ
विध्याशिषौ = विधिः च आशिषः च इतरेतर-द्वंद्वः
लिङ्लोटौ = लिङ् च लोटः च इतरेतर-द्वंद्वः
There is not much of word-by-word grammar to be understood for this verse, because there is no verb or verbal derivatives in any of the phrases. Also लट् लोट् लुङ् लङ् लिट् लिङ् लोट् लुट् लृट् लृङ् all these are just the proper nouns, given names. All of them are to be understood to be masculine, first case singular as is obvious particularly from लिटः Yet they convey the meaning implicitly, for example,
लट् वर्तमाने = वर्तमाने लट् (प्रकारः अस्ति ।)
भूते लुङ् लङ् तथा लिटः (इति प्रकाराः सन्ति ।)
विधौ आशिषे च लिङ् (प्रकारः अस्ति ।)
आज्ञार्थे लोट् (प्रकारः अस्ति ।)
भविष्यतः लुट् लृट् लृङ् च (प्रकाराः सन्ति ।)
The second verse was
पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासा ।
अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूव ॥
By breaking the conjugations, सन्धिविच्छेदान् कृत्वा
पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिका अधिष्ठितकालिदासा ।
अद्य अपि तत्तुल्यकवेः अभावात् अनामिका सार्थवती बभूव ॥
The composition is already in good syntax. So there is not much need to do as अन्वयः
पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिका अधिष्ठितकालिदासा (बभूव)।
अद्य अपि तत्तुल्यकवेः अभावात् अनामिका सार्थवती बभूव ।
(१) गणनाप्रसङ्गे -> पुल्लिंगे प्रथमाविभक्त्यां एकवचने च गणनाप्रसङ्गः = गणनायाः प्रसङ्गः -> षष्ठी-तत्पुरुष-समासः
(२) अधिष्ठितकालिदासा = अधिष्ठितः कालिदासः यस्याम् सा (कनिष्ठिका) -> सप्तमी्-बहुव्रीहि-समासः
(३) तत्तुल्यकवेः -> पुल्लिंगे प्रथमाविभक्त्यां एकवचने च तत्तुल्यकविः । तेन तुल्यः  तत्तुल्यः तृतीया-तत्पुरुष-समासः । तत्तुल्यः कविः कर्मधारय-समासः
(४) सार्थवती = अर्थेन सह सार्थम् उपपद-तत्पुरुष-समासः । यथा सार्थम् सार्थवत् (नपुंसकलिंगी) सार्थवती (स्त्रीलिंगी) ।
Meanings and grammar
पुरा = In old times अव्ययम्
कवीनां = of poets “कवि” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
गणनायाः प्रसङ्गे = at the event of making a count
गणनायाः = “गणना” इति स्त्रीलिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
प्रसङ्गे = “प्रसङ्ग” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
कनिष्ठिका = little finger “कनिष्ठिका” इति स्त्रीलिंगी नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
अधिष्ठितकालिदासा = one on whom Kalidasa was placed (counted)
अधिष्ठितः अधि + स्था (१ प. तिष्ठति, स्थित) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचक-धातुविशेषणस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च
कालिदासः = कालेः दासः इति षष्ठी-तत्पुरुष-समासः ।
बभूव = became भू (१ प. भवति, भूत) इति धातुः । तस्य परोक्षभूतकाले तृतीय-पुरुषे एकवचनम् ।
अद्य = today अव्ययम्
अपि = even अव्ययम्
तत्तुल्यकवेः = poet comparable to him “तत्तुल्यकवि” इति सामासिकं पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
अभावात् = want of
अनामिका = ring finger, actually the finger which has no name in Sanskrit
सार्थवती = meaningful of its name
बभूव = became
On the whole, the meaning of the verse is –>
In old times, when counting started of (well-known) poets, (name) Kalidasa was placed on the little finger. For want of (another) poet comparable to him even till date, the finger, which has no name, became meaningful of its name (i.e. “no name” finger).
The English names of fingers are little finger, ring finger, middle finger, index finger and thumb. The Sanskrit names are कनिष्ठिका, अनामिका, मध्यमा, तर्जनी, अङ्गुष्ठः The first four names are feminine. The last one is masculine.
Names of fingers is a good point to carry the thought further to know the names of different parts of our body. Interestingly names of parts from head to toe are beautifully enlisted in “raama-rakShaa-stotram” a prayer to seek protection by Lord Rama. There are as many as twenty parts enlisted and twenty words describing Rama in as many ways!!
रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥४॥
कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती ।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥५॥
जिव्हां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥६॥
करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥७॥
सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः ।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥८॥
जानुनी सेतुकृत् पातु जङ्घे दशमुखान्तकः ।
पादौ विभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥९॥
Likewise the word “raama” is a vowel-ending proper noun. Its singular declensions from first i.e. nominative to eighth i.e. vocative case are used in the following verse.
रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे ।
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ॥
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम् ।
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥
This verse is in a meter वृत्तम् known as “शार्दूलविक्रीडितम्” a meter having 19 letters in each line, each letter having a weightage 1 or 2 लघु अथवा गुरु depending on the syllabic strength मात्रा of the letter अक्षरम्. Group of three syllables is called as a गणः  All the permutations of weightages are summarised by their respective names in a single line
’य’ गणः = यमाता = १-२-२ अथवा ल-गु-गु
’म’ गणः = मातारा = २-२-२ अथवा गु-गु-गु
’त’ गणः = ताराज = २-२-१ अथवा गु-गु-ल
’र’ गणः = राजभा = २-१-२ अथवा गु-ल-गु
’भ’ गणः = भानस = २-१-१ अथवा गु-ल-ल
’न’ गणः = नसल = १-१-१ अथवा ल-ल-ल
स्वतंत्र-मात्रा ल = लघु = १, ग = गुरु = २
शार्दूलविक्रीडिते प्रत्येकचरणे गणाः म-स-ज-स-त-त-ग इति क्रमेण । अतः तस्य लक्षणं कथ्यते ->
सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ।
स्वाध्यायाः –
1) “raama-rakShaa-stotram” is a sweet good prayer worth learning by heart. See how much and how good and how soon you can do that. In many Indian households, children learn it at very young age of about eight years. It would be useful to learn at least the above passage of 6 verses.
2) Check how the verse रामो राजमणिः conforms to शार्दूलविक्रीडितम् |
3) Learn by heart all the declensions (by gender, number and case) of vowel-ending nouns, especially देव, वन and माला. Note that  देव is अ-कारान्तं पुल्लिंगी नाम, also वन is अ-कारान्तं नपुंसकलिंगी नाम and माला is आ-कारान्तं स्त्रीलिंगी नाम

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s