Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 85

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 85
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चाशीतितमः (८५) पाठः ।

When concluding the previous lesson following सुभाषितम् was quoted –

न दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः ।
अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति ।। 

Exercise 1 Rewrite this सुभाषितम् by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु सुभाषितम् । 

न दैवम् इति संचिन्त्य त्यजेत् उद्योगम् आत्मनः ।
अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यः न आप्तुम् अर्हति ।। 

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?

२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ? 

२-१ धातुसाधितम् “संचिन्त्य” । अत्र कर्मपदं “दैवं इति” । “दैवं इति संचिन्त्य” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः । कथम् संचिन्त्य ? “दैवं इति संचिन्त्य” इति ।
२-२ क्रियापदम् “त्यजेत्” । (मनुजः) आत्मनः उद्योगं न त्यजेत् । नकारात्मकं प्रधान-वाक्यम् । अध्याहृतम् कर्तृपदम्  ‘मनुजः’ । कर्मपदं “उद्योगम्” ।

२-३ धातुसाधितम् “आप्तुम्” । कर्मपदं “तैलानि” । किम् आप्तुम् ? “तैलानि आप्तुम्” । कर्मपदात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

२-४ क्रियापदम् “अर्हति” । “(मनुजः) तिलेभ्यः तैलानि आप्तुम् न अर्हति” । नकारात्मकं प्रधान-वाक्यम् । अध्याहृतम् कर्तृपदम्  ‘मनुजः’ । कर्मपदं “तैलानि आप्तुम्” । किम् न अर्हति ? “तैलानि आप्तुम् न अर्हति” इति ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
३-१ न (= not) इति अव्ययम् ।
३-२ दैवम् “दैव” (= providence, fate) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३ इति (= like this, as such) इति अव्ययम् ।
३-४ संचिन्त्य “सम् + चिन्त्” १० उ. (= to think, to regard) इति धातुः । तस्मात् ‘य’-प्रत्ययान्तं भूतकालवाचकं अव्ययम् “संचिन्त्य” (= by regarding) ।
३-५ त्यजेत् “त्यज्” १ प. (= to give up) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-६ उद्योगम् “उत् + युज्” ७ उ. (= to be busy at) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “उद्योग” (= perseverence, labour, work-ethics) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-७ आत्मनः “आत्मन्” (= self) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-८ अनुद्यमेन “अनुद्यम” (= doing nothing) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-८-१ न उद्यमः अनुद्यमः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-८-२ उद्यमः “उत् + यम्” १ प. (= to be busy at) इति धातुः । तस्मात्  पुल्लिङ्गि नाम “उद्यम” (= work, activity, being busy, being active) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ तैलानि “तैल” (= oil) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१० तिलेभ्यः “तिल” (= sesame) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य पञ्चमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-११ आप्तुम् “आप्” ५ आ (= to get) इति धातुः । तस्मात् तुमन्तं अव्ययम् आप्तुम् (= for getting) ।
३-१२ अर्हति “अर् -ह्” १ प (= to deserve) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।
४-१ दैवं इति संचिन्त्य (मनुजः) आत्मनः उद्योगं न त्यजेत् । = Man must not give up his own efforts, by laying too much faith in fate.
४-२ (मनुजः) अनुद्यमेन तिलेभ्यः तैलानि आप्तुम् न अर्हति । = One cannot get (does not deserve to get) oil from sesame without doing efforts.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

न दैवमिति संचिन्त्य । वर्णाः ८
१ २-१-२-१ २-२-(२) इति मात्राः ।
त्यजेदुद्योगमात्मनः । वर्णाः ८
१-२-२-२-१-२-१-२ इति मात्राः ।
अनुद्यमेन तैलानि । वर्णाः ८
१-२-१-२-१ २-२-(२) इति मात्राः ।
तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति । वर्णाः ८
१-२-२ २-१-२-१-(२) इति मात्राः । 

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Exercise 6 What type of literary style is used here ?
स्वाध्यायः ६ अस्ति कश्चित् शब्दालङ्कारः वा अर्थालङ्कारः अपि अत्र उपयोजितः ?

१. The verse is replete with sounds ‘द्’ and ‘त्’ which lend some musical quality by virtue of their repitition.
२, This सुभाषितम् is a straightforward statement. The statement in the second line –  (मनुजः) अनुद्यमेन तिलेभ्यः तैलानि आप्तुम् न अर्हति – seems to be an example endorsing the moral in the first line. But it is also a statement of fact. Is it not ?
३. The poet seems to have pointed to getting oil from sesame with the idea that sesame are such tiny little things. Yet they demand (great) effort for getting oil by grinding. So there seems to be an indication of contrast विरोधाभासः 

Exercise 7 What moral is learnt from this सुभाषितम् ?
स्वाध्यायः ७ अस्मिन् सुभाषिते का नीतिः उपदिष्टास्ति ?

This सुभाषितम् underscores the importance of industriousness and perseverance, not worrying about fate or providence. This is also the advice in श्रीमद्भगवद्गीता, especially in this श्लोकः in second chapter – 

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गो ऽ स्त्वकर्मणि ।।२-४७।।

Exercise 8 Comments, Notes, Observations, if any.
टिप्पणयः ।
८-१ In Apte’s dictionary when explaining the meaning of the धातुः “आप्” exactly this verse is quoted mentioning its reference as being from “हितोपदेश” ।

८-२ The example that one cannot get oil without grinding sesame, sounds a mundane example and hence seems to lack a punch to drive home the moral, unless one can read the विरोधाभासः

८-३ Mr. Aravind Kolhatkar suggested in his comment on the previous lesson another सुभाषितम् which focuses on the same moral.

योजनानां सहस्रं तु शनैर्गच्छेत् पिपीलिका ।
अगच्छन् वैनतेयो ऽ पि पदमेकं न गच्छति ।।

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

5 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 85

  1. अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति

    This reminded me of something that I had forgotten over the last several decades.

    विश्वनाथ in साहित्यदर्पण has cited तिल and तैल as an instance of लक्षणलक्षणा, whereby a derived word becomes generic to all similar words of that type. तैल is the extract of तिल, a word going back to times when that was the main oilseed in use. Later, more such oilseeds came into use but their extracts were also called तैल. Even mineral oil is called मिट्टीका तेल. Somewhat like all hydrogenated oils (वनस्पति तेल) being called as डालडा, that being the first one of its type.

    • कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन

      In a lighter vein, this can also be translated as

      “It is you duty to keep doing what you are meant to do. In the end you may not always get fruit as your reward, sometimes you may also have to settle with plain ‘channas’!

  2. Aravindaji has rightly observed the specialization of meaning from the word तैल by expanding its scope. Strictly speaking, तैल means the oil derived from the word तिल = तिलानामिदम् (संबन्धि) – तैलम्। and extensively used in the generic sense of oil.

    But what struck me was the plurality of तैल as it has no specific purpose to serve in the verse than filling in the metrical requirement. Here by the लक्षणलक्षणा – I would translate as the plurality of तिल by connotation by the plurality covers all other oil seeds like तिल and in this sense तैलानि would mean different kinds of oil. as in the usage “काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्” which implies all the birds or animals from which the curd is protected and not only crows.

    I hope this would solve to certain extent the problem in the above reading. I got the same quoted in सुभाषित-रत्न-भण्डागार ascribed to शार्ङ्गधरपद्धति (४५४) without plurality with a different reading for the second half –

    अनुद्यमेन कस्तैलं तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति?

    as a rhetoric question.

    And for the figure of speech, अलंकारः, it is a case of अर्थान्तरन्यास which is defined as followed:

    8 A general proposition; उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात् सामान्य-विशेषयोः Chandr.5.12. -9 (In Rhet.) A figure of speech thus defined by Mammaṭa:- प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्म्यं बध्यते योगात्तत् सामान्यमिति स्मृतम् ॥ K. P.1. -1 A general statement or expression;

  3. A very interesting and funny सुभाषित grasping the clue from the quoted verse कर्मण्येवाधिकारस्ते is found:

    उद्योगः खलु कर्तव्यः फलं मार्जारवद् भवेत्।
    जन्मप्रभृति गौर्नास्ति, पयः पिबति नित्यशः॥

    The second half how the result will entail your effort like a cat. which (even though) is not a cow by birth, but drinks milk daily!

  4. The translation would be precise for the quoted सुभाषित-

    “The cat is not a cow (rather calf), but since birth it drinks milk daily.”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s