Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 80

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 80

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अशीतितमः (८०) पाठः ।

In the previous lesson, it was mentioned “क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति, न उपकरणे” This is not actually correct. Or this is a statement to primarily emphasize the importance of सत्त्व as the basic essential.  However for more detailed analysis of what all things are necessary for सिद्धये सर्वकर्मणाम् i.e. for fulfillment of tasks, following shloka’s from 18th chapter in श्रीमद्भगवद्गीता present a good analysis, almost as a gist of management science –

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८-१३॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टाः दैवम् चैवात्र पञ्चमम् ॥१८-१४॥

१ सन्धिविच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा –

पञ्च एतानि महा-बाहो कारणानि निबोध मे ।
सांख्ये कृत-अन्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्व-कर्मणाम् ॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवम् च एव अत्र पञ्चमम् ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानाम् व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ पञ्च (= five) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.२ एतानि “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.३ महाबाहो “महाबाहु” (= one who has big or strong arms) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिंगि । तस्य सम्बोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.४ कारणानि “कारण” (= reasons, provisions, elements) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.५ निबोध “नि + बुध्” १ उ. ४ आ. (= get to know, understand) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे द्वितीयपुरुषे एकवचनम् ।

२.६ मे “अस्मद्” (= I, we i.e. pronouns of first person) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.७ सांख्ये “सांख्य” (= name of “sAnkhya” philosophy) इति नपुंसकलिंगि विशेषनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ कृत-अन्ते “कृतान्त” (= end of “kRuta” epoch) इति सामासिकं पुल्लिंगि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.८.१ कृतस्य अन्तः = कृतान्तः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.८.२ कृतस्य “कृत” (= name of “kRuta” epoch) इति पुल्लिंगि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.८.३ अन्तः “अन्त” (= end) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.९ प्रोक्तानि “प्र + वच्” २ प. (= pronounce) इति धातुः । तस्मात् भूतकलवाचकम् विशेषणम् “प्रोक्त” (= pronounced) । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य द्वितीयाविभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१० सिद्धये “सिध्” ४ प. (= to attain, to fulfill) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिंगि नाम “सिद्धि” (= ) । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.११ सर्व-कर्मणाम् “सर्वकर्म” (= all tasks) इति सामासिकम् नपुंसकलिंगि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • २.११.१ सर्वम् कर्म = सर्वकर्म । कर्मधारयः ।
  • २.११.२ सर्वम् “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.११.३ कर्म “कर्मन्” (= task) इति नपुंसकलिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१२ अधिष्ठानम् “अधि + स्था” १ प. (= to stand firm, to provide good foundtion, to be right place or location) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिंइगि नाम “अधिष्ठान” (= firm stand, status, right or appropriate place or location) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१३ तथा (= likewise, similarly) इति अव्ययम् ।

२.१४ कर्ता “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “कर्तृ” (= doer) । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१५ करणम् “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “करण” (= tools and implements and equipment and materials related to a task) । अत्र पुल्लिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.१६ च (= and) इति अव्ययम् ।

२.१७ पृथग्विधम् “पृथग्विध” (= of various kinds) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २.१७.१ पृथग्विधम् = पृथक् विधाः यस्य तत् । बहुव्रीहिः ।
  • २.१७.२ पृथक् (= various) इति विशेषणात्मकं अव्ययम् ।
  • २.१७.३ विधाः “विध” (= kind, type, variety) इति पुल्लिंगि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१८ विविधाः “विविध” (= various, different) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिंगि “विविधा” । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.१९ पृथक् (= different, independent of each other) इति विशेषणात्मकं अव्ययम् ।

२.२० चेष्टाः “चेष्ट्” १ आ. (= to conduct an action) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिंगि नाम “चेष्टा” (= action, activity) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२.२१ दैवम् “दैव” (= related to Gods) इति विशेषणम् तथा नपुंसकलिंगि नाम (= providence) इति अर्थेण । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२२ एव (= only) इति अव्ययम् ।

२.२३ अत्र (= here) इति अव्ययम् ।

२.२४ पञ्चमम् “पञ्चम” (= fifth) इति क्रमवाचकम् संख्याविशेषणम् । अत्र नपुम्सकलिंगि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

३.१ महा-बाहो सर्व-कर्मणाम् सिद्धये सांख्ये कृत-अन्ते मे प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि निबोध । = You, the strong-armed (Arjuna), understand these five elements for fulfillment of tasks, (which) were pronounced by me in sAnkhya philosophy at the end of kRuta epoch.

३.२ अधिष्ठानं तथा कर्ता पृथग्विधम् करणं च विविधाः पृथक् च चेष्टाः दैवम् च अत्र पञ्चमम् एव । = appropriate location, likewise, the doer, variety of tools, implements, materials and equipment, variety of actions (activities, play of energies) and also providence the fifth one.

४ टिप्पणयः ।

४.१ To decipher the meter by first setting the verses in four quarters –
प्रथमः (१८-१३) श्लोकः –

पञ्चैतानि महाबाहो | वर्णाः ८
२-२-२-१-१-२-२-२ इति मात्राः ।

कारणानि निबोध मे । वर्णाः ८
२-१-२-१-१-२-१-२ इति मात्राः ।

सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि । वर्णाः ८
२-२-१-२-२ २-२-(२) इति मात्राः ।

सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥वर्णाः ८
२-१-२ २-१-२-१-२ इति मात्राः ।
द्वितीयः (१८-१४) श्लोकः –
अधिष्ठानं तथा कर्ता । वर्णाः ८
१-२-२-२ १-२ २-२ इति मात्राः ।

करणं च पृथग्विधम् । वर्णाः ८
१-१-२ १ १-२-१-२ इति मात्राः ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टाः । वर्णाः ८
१-१-२-१ १-२-२-२ इति मात्राः ।

दैवम् चैवात्र पञ्चमम् । वर्णाः ८
२-२ २-२-१ २-१-२ इति मात्राः ।

In both the verses, in all quarters, fifth is short (1) and sixth is long, the seventh is alternately long and short, thus conforming to अनुष्टुभ् छन्दः i.e. श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुःपादयोर्-र्‍हस्वम् सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

४.२ These two verses summarise the elements of fulfillment of tasks. Since management is primarily fulfilment of tasks, these verses summarise Management Pilosophy. In 1989, I quoted these verses when delivering a talk on “Managemnt Challenges in the Third Millenium” at the silver jubilee programme of Indian Institute of Industrial Managers. As the topic suggests, I had to make a prediction of management challenges as would emerge in the third millenium. Since I am not an astrologer, and the prediction is to be for a period of 1000 years, I thought of indulging in statistical extrapolation. For doing statistical extrapolation of management thought I looked for database of management thought as old as possible. And these verses came handy. As is mentioned in the first (18-13) verse, the elements of management detailed in (18-14) were mentioned by Lord Krishna on the battle-field. That was some 5000 years ago. But, in the verse (18-13) these were pronounced towards the end of kRuta epoch in the sAnkhya philosophy.

The epochs are said to be following the sequence kRuta-tretA-dwApAra-kali. MahAbhArata and kRuShNAvatAra are said to be during dwApAra-yuga. That means between kRutAnta and mahAbhArata, whole of tretA-yuga passed. That is why the philosophy had to be retold ! But basically the management thought being as old, it becomes logical to resort to statistical extrapolation, right ?

As an exercise in statistics I laid out data of management thoughts as follows –
time-references – (1) kRutAnta (2) Classical theory of economics (3) Modern Management
element (1-1) अधिष्ठानम्  (2-1) Land (3-1) Methods Sound Engineering Practices
Element (1-2) कर्ता (2-2) Labour (3-2) Men
Element (1-3) पृथग्विधम् करणम् (2-3) Capital (3-3) Money (3-4) Machines, (3-5) materials
Element (1-4) विविधाश्च पृथक्चेष्टाः (2-4) Organisation (3-6) Markets, Management
Element (1-5) दैवम् (2-4) Organisation (3-6) Markets, Management

By the numbers given, it can be seen that there is good one-to-one correspondence in first three elements. Actually in Modern Management they speak of 6 M’s of Management – management of Men, Machines, Materials, Methods, Money and Markets. Classical theory of economics, post-industrial revolution from late eighteenth century, in respect of economics of production speaks of four factors of production – Land Laboour, Capital and Organisation. Here, these verses detail पञ्च कारणानि | This makes seeing one-to-one correspondence for elements 4 and 5 somewhat difficult.

It came to mind that the 6 M’s of management yet do not cover overall management. So I thought it good to put “Management” as an independent item against Elements (1-4) and (1-5)

I listed (3-3), 3-4) and (3-5) against (1-3). The word पृथग्विधम् provides for all these !

४.३ Element (1-5) दैवम् merits some discussion. Theory of management by objectives (MBO) contends that if all things needed to achieve a certain objective have been managed properly, objective must be achieved. But we do see failures. Most common failures are in Marketing. If there are six companies competing for a tender, only one may succeed. Or if the order-quantity is split between two or three suppliers, that success is also a partial success. In Geetaa we are cautioned right from chapter 2 that कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन (२-४७) This is possibly re-emphasized by the mention of Element (1-5) दैवम्

In Hindi there is a good proverb, “समयसे पहले और समयसे ज्यादा किसीको कुछ नही मिलता” One would get only as much and only at a time as dictated by destiny.

One English translation of the word दैवम् is “coincidence”, which by its etymology means
co = alongside, together
incide = combine
It was with this thought that I put (2-4) Organisation against (1-5) दैवम् That does make good one-to-one correspondence, right ?

Yet दैवम् has also implicit in it the element of time. That I think is eminently missing in the theory of economics or in the theory of 6 M’s. Can we say दैवम् means Timing and Time-Management also, apart from co+incidence or Organisation / Management ?

Just for an example of Timing and Time-management, may I say, YogAsanAni are helpful for Health-Management. But they have to be exercised at the right time of the day. One needs to manage one’s time to be able to provide proper time and timing for doing YogAsanAni Yet results will differ from person to person. फलेषु अधिकारः मा कदाचन !

४.४ People seem to criticise such concepts as fatalistic philosophy – philosophy laying stress on fate. But why do they have to often hold the count-down of launching of space-shuttles ? Why did they have to stop the 27 km long (or deep) proton accelerator far too soon ? What goes wrong in these managements ? Possibly what goes wrong is not respecting the element दैवम्

Respecting दैवम् should simply mean being prayerful. In Indian tradition we embark on every other project by first offering prayers. We do this even when getting up from the bed, begging pardon of Mother Earth, pardon for putting our foot down for standing up !

४.५ Is there an aura of arrogance in Modern Management Thought, “when everything is done right, it must work” ? Arrogance is अहंकारः foremost among all vices. Geetaa cautions us of this vice so many times ! But अहंकारः is so minute, so difficult to eliminate it ! When I post my lessons and receive a positive appreciation, don’t I feel some अहंकारः that I composed a good lesson ? That very thought “I composed” is अहंकारः

४.६ I do not know how I shall transcend all अहंकारः Only way seems to be “to be prayerful” श्रीपतेः पदयुगम् स्मरणीयम् !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s