कस्मिन् काव्ये भगवान् “सर्व” इति संबोधितः ?

कस्मिन् काव्ये भगवान् “सर्व” इति संबोधितः ?

(A) On (2010-12-12 Sunday २०१०-१२-१२ रविवासरः ) Mr. Himanshu Pota posted at his blog http://learnsanskrit.wordpress.com

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्व ॥गीता ११.४०॥

अयं श्लोकः मम अद्यतनस्य पाठः अस्ति।

(B) Reading this set me to do some thinking on this श्लोकः and I commented to Mr. Pota as follows –

अस्य श्लोकस्य द्वयोरपि चरणयोः अन्ते “सर्व” इति शब्दः भवता उल्लेखितः दृश्यते ।
(१) मत्सार्धं यत् पुस्तकमस्ति तस्मिन् द्वितीयचरणस्यान्ते “सर्वः” इति पठ्यते ।
(२) प्रथमचरणस्यान्ते “सर्व” इत्येव ।
(३) “किमस्य शब्दस्य व्याकरणम् ?” इति विचारः मनसि संजातः । स्वभावतः तु –

सर्व = “सर्व”-इति सर्वनामस्य पुल्लिङ्गे संबोधन-विभक्त्यां एकवचनम् !

(३) द्वितीयचरणस्यान्ते यद्यपि “सर्वः” इति पठ्यते तत्रापि – “ततोऽसि सर्वः” = ततः त्वं सर्वः असि – एवमुक्त्वा भगवान् “सर्वः”-इत्येव संबोधितः ।
(४) अस्ति अन्यस्मिन् कस्मिन् काव्ये भगवान् “सर्व” इति संबोधितः ?
(५) श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः कैः कैः संबोधनैः संबोधितः अस्ति तदपि किंचित् अभ्यसनीयं भवति खलु !
(६) स्वयम् भगवान् श्रीकृष्णः अपि अर्जुनं कतिपयैः संबोधनैः संबोधयति । तदपि अभ्यसनीयं इति दृश्यते ।

(C) Mr. Himanshu Pota promptly acknowledged and replied –

यथा भवान् लिखति द्वितीयचरणस्यानेत् स्खलनमेव आसीत् । मया तत् विलोकितं शीघ्रमेव मार्जितं किन्तु भवान् मार्जनस्य पूर्वमेव श्लोकं अपठत् ।
मोनियर-विलियम्स-शब्दकोषे अस्ति – एकवचने सम्बोधने विहाय सर्व इति शब्दः सर्वनाम इति अस्ति। तस्मात् अहं मन्ये सर्व इति तत्र श्रीकृष्णस्य सम्बोधनमेव अस्ति।

(D) When I sent over this message to a googlegroup, with the subject line कस्मिन् काव्ये भगवान् “सर्व” इति संबोधितः ?

This elicited interesting comments, which make a good study ! I thought it good to compile them together in this post.

1) Dr. Hari Narayana Bhat B.R., EFEO, PONDICHERRY –

साधु विवेकः कृतः।  चतुर्थप्रश्नविषये त्वयं श्लोकः स्मरणीयः —
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहाऽस्ति न तत्‌ क्वचित्‌ ॥
इति महाभारतमधिकृत्यैवोक्तमेवम्, नान्यत्र ।
2) Myself –
मनसि जातं विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे परीक्षणीयं यदि भगवान् अस्मिन् स्तोत्रे “सर्व”-इति संबोधितः । सत्येन तथाविधं संबोधनम् प्राप्तम् !!
पश्यताम् – “…. पुरुषोत्तमाय नमः । सर्वाय नमः । शर्वाय नमः । शिवाय नमः । ….”
हुं !! आल्हादकम् एतत् परीक्षणं खलु :-))
3) Dr. Avinash Sathaye –
It is both correct and incorrect :-) 

The original verse is:

सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ।
संभवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः।। १७ ।।

The form

 

सर्वाय नमः is incorrect declension of the pronoun  सर्व .
शंकराचार्य cites महाभारत ५।६८।११ as an authority: (इति भगवद्वचनाद् सर्वः )
This is attributed to व्यास  and the verse is:
असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् ।
सर्वस्य सर्वदा ज्ञानात् सर्वमेनं प्रचक्षते ।।

4) Myself –
हुं ! “सर्व”-शब्दस्य रूपम् चतुर्थ्यां एकवचने “सर्वस्मै” भवति खलु !
मत्सार्धं विष्णुसहस्रनाम-स्तोत्रस्य यत्पुस्तकमस्ति तस्मिन् “सर्वाय नमः” इति उल्लिखितमस्ति । अस्तु ।
विष्णुसहस्रनाम-स्तोत्रमपि द्विविधं पठ्यते इति दृश्यते । 

(१) एकैकेन नाम्ना “नमः” इति । अथवा
(२) अनेकानि नामानि एकस्मिन् श्लोके मीलयित्वा, यथा भवता सप्तदशः श्लोकः उद्धृतः ।
महाभारतात् यः उल्लेखः भवता उद्धृतः सः मत्सार्धं यः महाभारत-ग्रन्थः अस्ति तस्मिन् एवम् पठ्यते –
उद्योगपर्वणि सप्ततितमः अध्यायः – भगवतः श्रीकृष्णस्य विविधनाम्नां निर्वचनम् –
पूरणात् सदनाच्चापि ततोऽसौ पुरुषोत्तमः ।
असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् ।।११।।
सर्वस्य च सदा ज्ञानात् सर्वमेतत् प्रचक्षते ।
सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यमत्र प्रतिष्ठितम् ।।१२।।
5)Dr. Avinash Sathaye –
People use the alternate reading नमः अमुकाय for offering flowers or tulasi leaves one by one.
The straight verses are the original composition.
The other version is made up in devotee tradition.
It often has numerous mistakes of grammar in the चतुर्थी formation, as well as mistaken breakup of the words leading to variant names.

6) Dr. H. N. Bhat –
महाभारतादनन्यं द्वयमपि, भगवद्गीता, विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं च । भगवद्गीता भीष्मपर्वणि, विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं च अनुशासनपर्वणि द्रष्टव्यम् ।

शुभमस्तु |

-o-O-o-

3 thoughts on “कस्मिन् काव्ये भगवान् “सर्व” इति संबोधितः ?

  1. I am a regular follower of this site and have found the lessons very helpful. However, I cannot access the lessons 11 to 20. Can you upload them or sent them to me through my e-mail address. Thank you very much. May god give you the inspiration to continue the good work.
    L.Jankee from Mauritius.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s