Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 74

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 74

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य चतुः-सप्ततितमः (७४) पाठः |

In the previous lesson यक्ष indulged into eulogy of the cloud basically to get the cloud to accede to his request. It is well-known that there are four primary ways to get a person to accede to a request. This श्लोक  346 in याज्ञवल्क्य-स्मृतिः summarises the four ways  –

उपायाः सामं दामं च भेदो दण्डस्तथैव च ।
सम्यक्-प्रयुक्ता सिद्ध्येयुर्दण्डस्त्वगतिका गतिः ||

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  |

उपायाः सामं दामं च भेदः दण्डः तथा एव च ।
सम्यक्-प्रयुक्ताः सिद्ध्येयुः दण्डः तु अगतिका गतिः ||

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च |

२.१ उपायाः “उप + अय्” १ आ. (= to remedy, to resolve) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “उपाय” (= remedy) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.२ सामम् “साम” (= negotiation, agreement) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.३ दामम् “दाम” (= enticement) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.४ च (= and) अव्ययम् |

२.५ भेदः “भिद्” १ प. ७ उ. (= to divide, to split) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भेद” (= division, split) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.६ दण्डः “दण्ड्” १० उ. (= to punish) इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दण्ड” (= punishment) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.७ तथा (= similarly) अव्ययम् |

२.८ एव (= only) अव्ययम् |

२.९ सम्यक्-प्रयुक्ताः |

  • २.९.१ सम्यक् प्रयुक्ताः = सम्यक्-प्रयुक्ताः | कर्मधारयः |
  • २.९.२ सम्यक् (= properly) अव्ययम् |
  • २.९.३ प्रयुक्ताः “प्र + युज्” ७ उ. (=to explore, to experiment with, to employ as a means, to implement) इति धातुः | तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “प्रयुक्त” (= employed, explored, implemented) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च |

२.१० सिद्ध्येयुः “सिध्” ४ प. (= to fruition, to materialise, to prove) इति धातुः |  तस्य विध्यर्थे उत्तम-पुरुषे बहुवचनम् |

२.११ तु (= but, however) इति अव्ययम् |

२.१२ अगतिका “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः | तस्मात् विशेषणम् “गतिक” | तस्य विरुद्धार्थेण विशेषणम् “अगतिक” (= helpless, of last resort) | अत्र स्त्रीलिङ्गि “अगतिका” | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.१३ गतिः “गम्” १ प. (= to go) इति धातुः | तस्मात् कृतिवाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम “गति” (= act of going, course to be adopted) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

३ अन्वयाः अनुवादाः च |

३.१ सामम् दामं भेदः च तथा दण्डः एव च उपायाः सम्यक्-प्रयुक्ताः सिद्ध्येयुः | = Negotiation (to resolve differences and to come to an agreement), enticement, causing a divide (among adversaries) and punishment (or threat of dire consequences) are the ways, if properly employed, will result (in settling issues).

३.२ दण्डः तु अगतिका गतिः | = Yet, punishment (or threat of dire consequences) should be a means of last resort. Punishment (say, death penalty) would result in leading to a point of no return, would leave no chance for redemption.

४ टिप्पणयः |

४.१ To decipher the meter –

उपायाः सामं दामं च | वर्णाः ८

1-2-2 2-2 2-2 (2)

भेदो दण्डस्तथैव च | वर्णाः ८

2-2 2-2 1-2-1-(2)

सम्यक्प्रयुक्ता सिद्ध्येयुर्  | वर्णाः ८

2-2 1-2 2-2-2-(2)

दण्डस्त्वगतिका गतिः | वर्णाः ८

2-2 1-1 1-2-1-2

This seems to be अनुष्टुभ्-छन्दः |  But the fifth letter is not of weightage 1 in first and third quarters, though sixth is of weightage 2, as it should be. Seventh is also of weightage 2 and 1 alternately.

४.२ As mentioned at (३.२) दण्डः तु अगतिका गतिः can be interpreted variously in three different ways and all the meanings are very appropriate. It would be good to recapitulate them.

दण्डः तु अगतिका गतिः =

  • punishment (or threat of dire consequences) should be a means of last resort.
  • Punishment (say, death penalty) would result in leading to a point of no return,
  • would leave no chance for redemption

४.३ The best part of advice or moral of the सुभाषितम् is this last दण्डः तु अगतिका गतिः ।

४.४ Thanks to Dr. Avinash Sathaye for sending this सुभाषितम् for study.

शुभमस्तु |

-o-O-o-

2 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 74

  1. We were also taught the following Marathi verse as a key:

    य यमाचा न नमन त ताराप र राधिका।
    म मानावा स समरा ज जनास भ भास्कर॥

    It will be interesting to have in one place the लक्षणश्लोकs of the more important वृत्तs.

    I remember the following verse that extolls the sweetness of आर्यावृत्त.

    आर्या आर्यासि रुचे ईच्या पायी जसी असे गोडी।
    आहे इतरां छंदी गोडी परि ह्यापरीस ती थोडी॥
    (By मोरोपंत ?)

    Are there similar verses about other वृत्तs?

    • नमो नमः श्रीमन् “अरविन्द कोल्हटकर”-महोदय ! Among all Indian languages, possibly Marathi is closest to Sanskrit. It has the same देवनागरी script and has all the prosody as in Sanskrit. मोरोपंत is well-known for his alacrity at आर्यावृत्त वामनपण्डित is well-known for his alacrity at यमक There are many लक्षणपदानि for different meters in Marathi, some of which you have already quoted. Some others which I know are – भुजंगप्रयाती य हे चार येती । होई वसंततिलका तभजाजगागी । मासाजासतताग येति गण हे शार्दूलविक्रीडिती ।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s