Supplement to Lesson No. 72

Supplement to Lesson No. 72

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य द्वि-सप्ततितमस्य (७२) पाठस्य परिशिष्टम् |

In this supplement we shall study the सुभाषितम् mentioned in Lesson # 72, in which a small-looking enemy is likened to an unextinguished ember.  –

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया  |

वह्निरल्पोऽपि  संवृद्धः कुरुते भस्मसाद्वनम् ||

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  |

न उपेक्षितव्यः विद्वद्भिः शत्रुः अल्पः अपि अवज्ञया |

वह्निः अल्पः अपि संवृद्धः कुरुते भस्मसात् वनम् ||

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च |

२.१ न (= no, not) इति अव्ययम् |

२.२ उपेक्षितव्यः “उप + ईक्ष्” १ आ. (= to ignore, to neglect, to disregard) इति धातुः | तस्मात् “तव्य”-प्रत्ययेन विध्यर्थि विशेषणम् “उपेक्षितव्य” (= to be disregarded, worhty of disegarding) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.३ विद्वद्भिः “विद्” २ प. (= to know, to learn) इति धातुः | तस्मात् “वत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “विद्वत्” | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२.४ अल्पः “अल्प” (= little) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |

२.५ अपि (= also, even if) अव्ययम् |

२.६ अवज्ञया “अव + ज्ञा” ९ उ. (= to misunderstand) इति धातुः | तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “अवज्ञा” (= disregard) | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.७ वह्निः “वह्नि” (= fire) इति पुल्लिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.८ संवृद्धः “सम् + वृध्” १ आ. (= to grow large) इति dhaatuH | tasmaat bhootakaalavaachakam visheShaNam “saMvRuddha” (= grown large) | atra पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.९ कुरुते “कृ” ८ उ. (= to do) इति धातुः | अत्र आत्मनेपदी | तस्य लट्-वर्तमानकाले उत्तम-पुरुषे एकवचनम् |

२.१० भस्मसात् ।

  • २.१०.१ भस्म + सात् |
  • २.१०.२ भस्म “भस्मन्” (= ashes) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | Actually “भस्मन्” may have an etymology भस्मन् = भस् + म + त् where भस् = shine म = no, without त्= so being. By that भस्मन् can have basic meaning as “being without shine”. That is how the ashes are !
  • २.१०.३ “सात्” इति प्रत्ययः “एव”-अर्थेण ।
  • २.१०.४ भस्मसात् = भस्म एव | अव्ययीभावः |
  • २.१०.५ भस्मसात् (= done to ashes) इति अव्ययम् |

२.११ वनम् “वन” (= jungle) इति  नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च |

३.१ अल्पः अपि शत्रुः विद्वद्भिः अवज्ञया न उपेक्षितव्यः | = Thinking that the enemy is small, a wise person should not ignore him by disregard.

३.२ अल्पः अपि वह्निः (यदि) संवृद्धः (भवति) वनम् भस्मसात् कुरुते | = A little fire, if it would spread, can burn to ashes a whole jungle.

४ टिप्पणयः |

४.१ To decipher the meter –

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः | वर्णाः ८

2-2-1-2-2 2-2-2

शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया | वर्णाः ८

2-1-2-2 1-2-1-2

वह्निरल्पोऽपि  संवृद्धः | वर्णाः ८

2-1-2-2 1 2-2-2

कुरुते भस्मसाद्वनम् | वर्णाः ८

1-1-2 2-1-2-1-2

This is अनुष्टुभ्-छन्दः, with only one point of non-conformance that the fifth syllable in first quarter is of weightage 2, whereas it should be of weightage 1.

४.२ “Lion and the Mouse” is a famous story, which provides a positive message also that a friendship offered by anyone however small should not be disregarded.

  • An enemy however small should not be disregarded as per this सुभाषितम् ।
  • Friendship offered by anyone, howsoever small, should also not be disregarded ! मित्रं लघु अपि वरम् |

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s