Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 65

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 65
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्च-षष्टितमः (६५) पाठः ।

In the previous lesson there was the mention of addictions व्यसनम् Here is a सुभाषितम् which gives a positive twist to the meaning of the word व्यसनम् –

व्यसनान्यत्र बहूनि व्यसनद्वयमेव केवलं व्यसनम् ।
विद्याभ्यसनं व्यसनं अथवा हरिपादसेवनं व्यसनम् ।।

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानाम् पदानि च दर्शयित्वा –

व्यसनानि अत्र बहूनि व्यसन-द्वयम् एव केवलं व्यसनम् ।
विद्या-अभ्यसनम्  व्यसनं अथवा हरि-पाद-सेवनं व्यसनम् ।।

२ समासानाम् विग्रहाः शब्दानाम् व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च –

२-१ व्यसनानि “वि + अस्” २ प (= to be addicted) इति धातुः । तस्मात् करणवाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “व्यसन” (= addiction) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२-२ अत्र  (= here) अव्ययम् ।
२-३ बहूनि बहु (= many, multifold) इति अनिश्चित-संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२-४ व्यसन-द्वयम् । 

  • २-४-१ व्यसनयोः द्वयम् = व्यसन-द्वयम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २-४-२ व्यसनयोः “वि + अस्” २ प (= to be addicted) इति धातुः । तस्मात् करणवाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “व्यसन” (= addiction) । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • २-४-३ द्वयम् “द्वि” (= two) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “द्वय” (= pair, couplet) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-४-४ व्यसन-द्वयम् = a couplet of or a pair of addictions
२-५ एव (= only) अव्ययम् ।
२-६ केवलम् (= only) अव्ययम् ।
२-७ विद्याभ्यसनम्  । 

  • २-७-१ विद्यायाः अभ्यसनम् = विद्याभ्यसनम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २-७-२ विद्यायाः “विद्” २ प. (= to know, to understand, to learn) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थि स्त्रीलिङ्गि नाम “विद्या” (= addiction) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-७-३ अभ्यसनम् “अभि + अस्” २ प. (= to be at, to be wholesomely at, to focus at, to study) इति धातुः । तस्मात् करणवाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “अभ्यसन” (= studying, learning) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-७-४ विद्याभ्यसनम् = to be addicted at studying, at learning, at gaining knowledge

२-८ अथवा (= or) अव्ययम् ।
२-९ हरि-पाद-सेवनम् ।

  • २-९-१ हरेः पादौ = हरिपादौ । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २-९-२ हरिपादयोः सेवनम् = हरिपादसेवनम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २-९-३ हरेः “हृ” १ उ. (= to take, to take away, to lead) इति धातुः । तस्मात् कर्तृवाचकं पुल्लिङ्गि विशेषनाम “हरि” (= He who takes away (worldly miseries), Lord VishNu) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-९-४ पादौ “पाद” (= foot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • २-९-५ हरिपादयोः “हरिपाद” (= foot of Lord VishNu) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • २-९-६ सेवनम् सेव् १ आ. (= to serve, to render service) इति धातुः । तस्मात् करणवाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “सेवन” (= service, rendering service) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ अन्वयाः अनुवादाः च ।
 

व्यसनानि अत्र बहूनि (सन्ति) । = There are many addictions (possible)
व्यसन-द्वयम् एव केवलं व्यसनम् । = Only a couple of addictions are (worthwhile)
विद्या-अभ्यसनम्  व्यसनं अथवा हरि-पाद-सेवनं व्यसनम् = Either addiction of study or addiction of service at Lord’s feet (should be the addictions).

४ टिप्पणयः ।

४-१ First, to find the meter of the verse –

व्यसनान्यत्र बहूनि । वर्णानां संख्या ८
१-१-२-२-१ १-२-२ कुलमात्राः १२
व्यसनद्वयमेव केवलं व्यसनम् । वर्णानां संख्या १४
१-१-२-१-१-२-१ २-१-२ १-१-२ कुलमात्राः १८
विद्याभ्यसनं व्यसनं । वर्णानां संख्या ८
२-२-१-१-२ १-१-२ कुलमात्राः १२
अथवा हरिपादसेवनं व्यसनम् । वर्णानां संख्या १३
१-१-२ १-१-२-१-२-१-२ १-१-२ कुलमात्राः १८

एतत् आर्या-वृत्तम् । Actually आर्या-वृत्तम्  has nine sub-divisions. Most common आर्या-वृत्तम् has १५ कुलमात्राः in the fourth line. Here we have १८.

४-२ By using the word व्यसनम् repetitively, the poet has struck a sweet rhythm ! Such adornment of repetitive sounds is called as अनुप्रासः This adornment is a शब्दालङ्कारः, because it uses शब्द (= sound) to adorn the poetry. 

४-३ The poet has said it all and said it so sweetly ! There should be nothing to add.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s