Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 61

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 61
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य एकषष्टितमः (६१) पाठः ।

In the previous lesson, we had a simple dialogue between a villager and a traveller from a city. This style of simple questions and answers is found employed very interestingly in quite a number of सुभाषितानि Here is a simple one –

भोजनान्ते च किं पेयम् जयन्तः कस्य वै सुतः ।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तम् तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

भोजन-अन्ते च किं पेयम् जयन्तः कस्य वै सुतः ।
कथं विष्णु-पदं प्रोक्तम् तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ भोजनान्ते ।

  • २.१.१ भोजनस्य अन्तः = भोजनान्तः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.१.२ भोजनस्य “भोज्” (= to eat, to enjoy, to partake) इति धातुः । तस्मात् क्रियावाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “भोजन” (= eating, meal) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१.३ भोजनान्ते “भोजनान्त” (= the end of meal) इति सामासिकम् नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.२ च (= and) अव्ययम् ।
२.३ किम् (= what) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.४ पेयम् “पा” १ प. (= to drink) इति इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थि विशेषणम् “पेय” (= drinkable) । तथा नपुंसकलिङ्गि नाम “पेय” (= a drink) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.५ जयन्तः “जयन्त” (= name of son of Indra) पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.६ कस्य “किम्” (= what) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.७ वै (= an interjection, used also to make up the syllabic count in a verse) अव्ययम् ।
२.८ सुतः “सुत” (= son) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.९ कथम् (= how) अव्ययम् ।
२.१० विष्णुपदम् ।

  • २.१०.१ विष्णोः पदम् = विष्णुपदम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २.१०.२ विष्णोः “विष्णु” (= Name of God ViShNu) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१०.३ पदम् “पद” (= foot, status) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.११ प्रोक्तम् “प्र + वच्” (= to speak about) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् विशेषणम् “प्रोक्त” (= spoken of) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१२ तक्रम् “तक्र” (= buttermilk) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१३ शक्रस्य “शक्र” (= an epithet of Indra) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१४ दुर्लभम् ।

  • २.१४.१ दुष्टम् लब्धुम् = दुर्लभम् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • २.१४.२ दुष्टम् “दुष्ट” (= hard, difficult) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.१४.३ लब्धुम् “लभ्” १ आ. (= to get, to obtain, to achieve) इति धातुः । तस्मात् हेत्वर्थम् तुमन्तम् अव्ययम् “लब्धुम्” (= for getting, for attaining) ।
  • २.१४.४ दुर्लभम् “दुर्लभ” (= hard to get, difficult to achieve) इति सामासिकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

भोजनान्ते च किं पेयम्  ? = What should be taken as drink at the end of a meal ?
जयन्तः कस्य वै सुतः । = Whose son is Jayant
कथं विष्णुपदं प्रोक्तम्  = How is the status of ViShNu said to be ?
तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् । = For Indra buttermilk is hard to get.

४ टिप्पणयः ।

४.१ By putting the verse in four lines it would read as follows –

भोजनान्ते च किं पेयम् । वर्णाः ८
जयन्तः कस्य वै सुतः । वर्णाः ८
कथं विष्णुपदं प्रोक्तम् । वर्णाः ८
तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः ।

There are two words used to make up the syllabic counts – च in the first line and वै in the second line. These words do not add any specific meaning. Or the translation can be done without placing translations of these words. Such word is called as मात्रापूरकवर्णः ।

४.२ In first three lines there are three questions. Their single-word answers make the fourth line. Yet the fourth line also reads as a stand-alone statement.

४.३ The question in the first line भोजनान्ते च किं पेयम्  ? and its answer तक्रम् are worth some deliberation. Buttermilk has all the right qualities to promote good digestion of what is eaten during the meal. I keep wondering what brought the change that people have sweets as dessert after  a meal. Sweets as dessert are of course very harmful. A glass of Buttermilk and only that, should rightly be the universal norm.

४.४ The statement in the fourth line तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् is sort of a reiteration of the answer तक्रम् to the question in the first line भोजनान्ते च किं पेयम्  ? In heaven, the abode of Indra, nectar अमृतम् is the usual drink. So, buttermilk not being commonly available in the heaven, it is “hard to get” drink for Indra. That is the premise, which the poet has used to suggest “buttermilk at the end of meal is what nectar is in heaven !” People who have not practised drinking buttermilk at the end of a meal are welcome to explore the pleasure and satisfaction of a good meal, which one would feel by a glass of buttermilk. And because it promotes good digestion, it is very healthy too !

४.५ Indian cuisine has a long tradition of exploring newer recipes. Starting with milk दुग्धम् we have cream of milk दुग्धतालीयम् milk “broken” by adding something sour or acidic when boiling milk पनीरम् (?) curds दधि buttermilk तक्रम् butter नवनीतम् ghee घृतम् । In the western world they made buttermilk and butter, but not the घृतम् ghee. So, “ghee” is adopted into English diction, a contribution of Indian cuisine !

शुभमस्तु |

-o-O-o-

2 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 61

  1. There is another similar shloka:

    कस्तूरी जायते कस्मात्को हन्ति करिणां शतम्।
    कातरः करोति किं युद्धे मृगात्सिंहः पलायते॥

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s