Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 58

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 58
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्टपञ्चाशत्तमः (५८) पाठः ।

In the previous lesson we studied reply of धर्मराज युधिष्ठिर to the second of the last four questions by यक्ष Here is reply of धर्मराज युधिष्ठिर to the third of the last four questions The question was “कः पन्थाः ?” The reply –

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्नाः ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् ।
महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

तर्कः अप्रतिष्ठः श्रुतयः विभिन्नाः ।
न एकः मुनिः यस्य मतं प्रमाणम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् ।
महा-जनः येन गतः सः पन्थाः ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ तर्कः “तर्क्” (= to reason) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “तर्क” (= reasoning, logic) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.२ अप्रतिष्ठः “अ + प्र + स्था” १ प. (= not to be respected) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “अप्रतिष्ठ” (= not respected) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.३ श्रुतयः “श्रु” ५ प. (= to hear, to listen to) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “श्रुति” (= things to be listened to, scriptures) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२.४ विभिन्नाः “वि + भिद्” १ प. ७ उ. (= to differ) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम्  “भिन्न” । अत्र स्त्रीलिङ्गि “भिन्ना” (= different, differing) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२.५ न (= not) अव्ययम् ।
२.६ एकः “एक” (= one) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.७ मुनिः “मुनि” (= sage) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.८ यस्य “यत्” (= which) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.९ मतम् “मन्” ४, ८ आ. (= to bear in mind, to hold an opinion) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम्  । अत्र नपुंसकलिङ्गि “मत” (= opinion) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१० प्रमाणम् “प्र + मन्” ४, ८ आ. (= to be the norm) इति धातुः । तस्य प्रयोजकः “प्र + मान्” । तस्मात् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि “प्रमाण” (= norm, standard) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.११ धर्मस्य “धृ” ६ आ. (= to hold steadfast) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकम् पुल्लिङ्गि नाम “धर्म” (= righteousness) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१२ तत्त्वम् “तत् + त्व = तत् इति भावः यस्य तत् “तत्त्व” (= principle, fundamental) इति भाववाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१३ निहितम् “नि + धा” ३ उ. (= to hold in custody, to treasure) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “निहित” (= treasured) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१४ गुहायाम् “गुह्” १ उ. (= to cover, hide) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “गुहा” (= cave) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१५ महा-जनः ।
२.१५.१ महान् जनः = महाजनः । कर्मधारयः ।
२.१५.२ महान् “महत्” (= large, highly placed) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१५.३ महाजनः “महाजन” (= highly placed person, idol) इति सामासिकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१६ येन “यत्” (= which) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१७ गतः “गम्” १ प. (= to go, to tread) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “गत” (= treaded) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१८ पन्थाः “पन्थस्” (= way, pathway) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

तर्कः अप्रतिष्ठः (अस्ति) । = Logic does not command high regards
श्रुतयः विभिन्नाः (सन्ति) । = Scriptures are varied
न एकः मुनिः (अस्ति) = There is no one single sage,
यस्य मतं प्रमाणम् (अस्ति) । = whose opinion is the norm
धर्मस्य तत्त्वं गुहायाम् निहितं (भवति) । = Fundamentals of truth and righteousness are treasured in a cave
महा-जनः येन गतः सः पन्थाः (भवति) । = The way to go is the way a respected person goes.

४ टिप्पणयः ।

४.१ By setting the verse into four lines, it would read as –

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्नाः । वर्णाः ११
(२-२-१)-(२-२ १)-(१-२ १)-२-२ मात्राः ।
(ताराज)-(ताराज)-(जभान)-ग-ग गणाः त त ज ग ग

नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् । वर्णाः ११
(२-२ १)-(२-२-१) (१-२-१)-२-२ मात्राः ।
(ताराज)-(ताराज)-(जभान)-ग-ग गणाः त त ज ग ग

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् । वर्णाः ११
(२-२-१) (२-२-१)-(१-२-१)-२-२ मात्राः ।
(ताराज)-(ताराज)-(जभान)-ग-ग गणाः त त ज ग ग

महाजनो येन गतः स पन्थाः ।  वर्णाः ११
(१-२-१)-(२-२-१) (१-२-१) २-२ मात्राः ।
(जभान)-(ताराज)-(जभान)-ग-ग गणाः ज त ज ग ग

प्रथमे द्वितीये तथा तृतीये चरणे त-त-ज-ग-ग गणाः । तेन “इन्द्रवज्रा” वृत्तम् ।
चतुर्थे चरणे ज-त-ज-ग-ग गणाः । तेन “उपेन्द्रवज्रा” वृत्तम् ।
संपूर्ण-पदस्य वृत्तम् “उपजाति” ।

४.२ The last two lines of this shloka have become famous as stand-alone cardinal statements –

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् ।

as also

महाजनो येन गतः स पन्थाः ।

४.३ One finds endorsement of the statement धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् in many scriptures –

  • मुण्डकोपनिषद् –
  • एतद्यो वेद निहितं गुहायाम् (मन्त्रः – २४)
  • कठोपनिषद् –
  • आत्मास्य जन्तोर्-निहितो गुहायाम् (मन्त्रः – ४४)
  • क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया ।
  • दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति । (मन्त्रः – ६१)
  • ईशावास्योपनिषद् –
  • हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापि हितम् मुखम् ।
  • तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये । (मन्त्रः – १५)
  • Note – तत्त्वं पूषन्नपावृणु = तत्त्वं पूषन् अपावृणु
  • also तत्त्वं पूषन्नपावृणु = तत् त्वम् पूषन् अपावृणु !!
  • also in श्रीमद्भगवद्गीता –
  • आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
  • कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३-३९॥

४.४ Although the two statements above have become cardinal statements, it becomes necessary to understand why धर्मराज युधिष्ठिर says at the beginning of his reply तर्कः अप्रतिष्ठः (अस्ति) । = Logic does not command high regards.

  • Since I have never studied “Logic” as a subject, I explored on the internet and found following information at http://en.wikipedia.org/wiki/Law_of_noncontradiction
  • “…..
  • In logic, the Principle of contradiction is the second of the so-called three classic laws of thought. The oldest statement of the law is that contradictory statements cannot both at the same time be true
  • The principle is also found in ancient Indian logic as a meta-rule in the Shrauta Sutras, the grammar of PāNini and the Brahma Sutras attributed to Vyasa. It was later elaborated on by medieval commentators such as Madhvacharya.
  • ….”
  • In short what we can understand is that the science of Logic does not lead to definitive conclusions, which will be beyond contradictions.
  • धर्मस्य तत्त्वम् which any person would want to know is the “fundamental truth”, fundamental truth of, say, how life is born, why life is born, what all things control the passage of life, what is destiny, what are limitations of human effort, are there limitations, can the limitations be surmounted, can aging be overcome so that man may live immortal and so on and so forth
  • I guess, it is these sort of questions, which धर्मराज युधिष्ठिर encompasses by the phrase धर्मस्य तत्त्वम् He alludes to two resources (1) science of Logic and (2) scriptures श्रुतयः Both have been dwelt upon by the sages मुनयः the thinkers, people who meditated deeply into the depths of “caves” But there is not one sage, who can be said to have given the ultimate answer.
  • Even today people are constructing 27 km long “cave” – the photon accelerator – to find what “matter” is. This is what one can expect materialistic people to explore.
  • Actually when saying “नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्” धर्मराज युधिष्ठिर may not be wanting to dwell on the contradictions in the theories propounded by मुनि-s. He seems to be more speaking of what the norm प्रमाणम् should be. What should the common man do ? That is what यक्ष asked “कः पन्थाः ?” Actually we should acknowledge that यक्ष asked the question on behalf of all of us !! Right ?
  • Reply of धर्मराज युधिष्ठिर is really one-liner – महाजनो येन गतः स पन्थाः But the first three lines are sort of justifications of the advice in the last line.
  • We come across this advice महाजनो येन गतः स पन्थाः  also in श्रीमद्भगवद्गीता –

यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः |
स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ||३-२१॥

  • Interestingly norms are set not by the sages मुनयः but by महा-जनः or श्रेष्ठः  It is श्रेष्ठः who प्रमाणं कुरुते sets the norm. One such श्रेष्ठः was possibly आचार्य चाणक्य who set the norms for polity, governance, economics, etc.
  • Another श्रेष्ठः was Mahatma Gandhi.
  • Important point to call a person as श्रेष्ठः is one, who sets the norm by his own conduct यद्यदाचरति Norms are better set by one’s own conduct and not by writing volumes of philosophy.  महा-जनः has to walk the path. That and only that then becomes सः पन्थाः

४.५ महा-जनः really leads the way. It seems today’s world is pathetically short of people who can be called as महा-जनः or श्रेष्ठः
Every other country in the world has leaders. But they are all political leaders. What societies need are people with character महा-जनः or श्रेष्ठः who have to be also active in the social cause, not really ones, who delve deep into “caves” and photon accelerators or those want to traverse the caves of the extra-terrestrial worlds.

४.६ How a महा-जनः or श्रेष्ठः condescends in a society or how a society can have a महा-जनः or श्रेष्ठः can be a matter of investigation for the मुनयः or scientists🙂 !

शुभमस्तु |

-o-O-o-

One thought on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 58

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s