Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 56

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 56
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य षट्पञ्चाशत्तमः (५६) पाठः ।

We have been discussing some weighty subjects in Sanskrit grammar, like संहिता शिवसूत्राणि वर्णाः अष्टाध्यायी by पाणिनी Maybe it is time to relax a bit. This सुभाषितम् is sort of a parody even though there is a mention of पाणिनी

काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे मुग्धा निबध्नन्ति किमत्र चित्रम् ।
विचारवान्पाणिनिरेकसूत्रे श्वानं युवानं मघवानमाह ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

काचं मणिं काञ्चनम् एक-सूत्रे मुग्धाः निबध्नन्ति किम् अत्र चित्रम् ।
विचारवान् पाणिनिः एक-सूत्रे श्वानं युवानं मघवानम् आह ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ काचम् “काच” (= glass) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.२ मणिम् “मणि” (= bead) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.३ काञ्चनम् “काञ्चन” (= gold) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.४ एक-सूत्रे ।

  • २.४.१ एकम् सूत्रम् = एकसूत्रम् । कर्मधारयः ।
  • २.४.२ एकम् (= one) इति संख्यावाचकम् विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि ।
  • २.४.३ सूत्रम् “सूत्र्” १० उ. (= to provide a thread) इति धातुः । तस्मात् करणवाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “सूत्र” (= thread) । तस्य प्रथमाविभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २.४.४ एकसूत्रे “एकसूत्र” (= single thread) इति सामासिकम् नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२.५ मुग्धाः “मुह्” ४ प. (= lose sense) इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकम् विशेषणम् “मुग्ध” (= wayward) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२.६ निबध्नन्ति “नि + बन्ध्” ९ प. (= to tie) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे बहुवचनम् च ।
२.७ किम् (= what) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.८ अत्र (= here) अव्ययम् ।
२.९ चित्रम् “चित्र” (= strange) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१० विचारवान् “वि + चर्” १ प. (= to think) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् कर्तृवाचकम् विशेषणम् “विचारवत्” (= wise, intelligent) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.११ पाणिनिः “पाणिनी” इति विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१२ श्वानम् “श्वन्” (= dog) पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीयाविभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१३ युवानम् “युवन्” (= youth) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१४ मघवानम् “मघवन्” (= epithet of Indra) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१५ आह “अह्” (= to say) १ आ. अथवा १० उ. धातुः अथवा ब्रू (= to say) २ उ. धातुः । तस्य भूतकाले तृतीयपुरुषे एकवचनम् ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

मुग्धाः काचं मणिं काञ्चनम् एकसूत्रे निबध्नन्ति अत्र चित्रम् किम् । = What is (so) strange that wayward people tie onto a single thread, beads, glass and gold ?
विचारवान् पाणिनिः श्वानम् युवानम् मघवानम् एकसूत्रे आह | = (Even) a wise person as PaaNinee put a dog, a youth and Indra in a single thread !

४ टिप्पणयः ।

४.१ By setting the verse into four lines, it would read as –

  • काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे । वर्णाः ११

(२-२-१)-(२ २-१)-(१-२-१)-२-२ मात्राः
ताराज ताराज जभान ग ग = गणाः त त ज ग ग ।

  • मुग्धा निबध्नन्ति किमत्र चित्रम् । वर्णाः ११

(२-२ १)-(२-२-१) (१-२-१) २-२ मात्राः
ताराज ताराज जभान ग ग = गणाः त त ज ग ग ।

  • विचारवान्पाणिनिरेकसूत्रे । वर्णाः ११

१-२-१-२-२-१-१-२-१-२-२ मात्राः
जभान ताराज जभान ग ग = गणाः ज त ज ग ग ।

  • श्वानं युवानं मघवानमाह ॥ वर्णाः ११

२-२ १-२-२ १-१-२-१-२-१(२) मात्राः
ताराज ताराज जभान ग ग = गणाः त त ज ग ग ।

  • (१) प्रथमे द्वितीये तथा चतुर्थे चरणे – स्यादिंद्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । – वृत्तम् इन्द्रवज्रा ।
    (२) तृतीये चरणे – उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ सा । – वृत्तम् उपेन्द्रवज्रा ।
    (३) When इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा are mixed in one stanza, the meter is called उपजाति | It is said to have 14 varieties !! This variety is of course different from the one we had in the previous lesson. There, alternate lines were in इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा metres. Here we have only the third line in उपेन्द्रवज्रा metre.

४.२ The सूत्रम् in अष्टाध्यायी of पाणिनी in which he put श्वानं युवानं मघवानम् in one सूत्रम् is – श्वयुवमघोनामतद्धिते (६.४.१३३)

Of course there is grammatical logic why पाणिनी put these three words in one सूत्रम् | All the three words have ending consonant न् in their मूलसंज्ञा as can be seen in (२.१२), (२.१३) and (२.१४) above. They are all पुल्लिङ्गि So, they would decline in a like manner.

Since by their meanings they are so very different in characteristics became enough excuse for the poet to make a parody of it as if to make a justification for the action of witless commoners in putting gold and glass-beads onto one thread to make a necklace.

४.३ Because the justification is by parody, it suggests advocacy of its converse. This is व्यङ्ग्यालङ्कार Converse means people should not put glass beads and gold onto one thread. Basically the advice is not to indulge in external ornamentation. We had similar advice in the सुभाषितम् – पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥  Interestingly, there we had the word मूढैः Here we have मुग्धाः  Both are past participles from the same “मुह्” धातुः ।

४.४ Putting a witty comment or a sage advice in a short two-liner or four-liner seems to be a poetic style in many languages. It might have been substantially motivated by सुभाषितानि in संस्कृतम् During nearly three centuries of Mughal reign in India such short verses in Urdu poetry known as shero-shaayaree flourished very much. They say, in Japanese also they have such style, which is known as Haiku. Urdu shero-shaayaree seems to be more indulgent of the frivolousness in royal courts and in the happy-go-lucky life-styles of the clan. They are replete in dwelling on wine and women.

In Hindi devotional poetry composed primarily by saint poets, two-liners known as दोहा are widely read and recited even to this day, especially in राम-चरित-मानस by Saint कबीर *

* सुष्ठु निर्दिष्टम् श्रीमता “वासु”-महाभागेन यत् “श्रीराम-चरित-मानस” एषा कृतिः तुलसीदास-विरचिता एव अस्ति । “दोहा”-इति काव्यपद्धति-विषये संत-कबीरः अपि विख्यातः ।

In Marathi poetry there is a vast amount of such short-verse poetry most popular and respected ones being (1) भावार्थदीपिका or ज्ञानेश्वरी by संत ज्ञानेश्वर (2) गाथा by संत तुकाराम (3) दासबोध by संत रामदास (4) भागवत by संत एकनाथ Much of the poetry is in a unique metre known as अभंग Since all this poetry is by poet-saints, they dwell upon philosophy, devotion and chaste life.

There is such high dignity and eternal cultural value in the contents of सुभाषितानि in संस्कृतम् | Something close enough to सुभाषितानि in संस्कृतम् are Tirukkurals in Tamil. But Tirukkurals are by a single poet Tiruvalluvar Thyaagaraajan said to have been composed in first century AD. They are 1330 verses made into 133 chapters of 10 verses each. They are in three sections ArattuppaL having 38 chapters, PoruTpaL having 70 chapters and KaamattupaL having 25 chapters. As the names of sections suggest ArattuppaL dwells on अर्थ aspect of man’s life PoruTpaL dwells on धर्म aspect and KaamattupaL dwells on काम aspect.

Sanskrit version of TirukkuraL is available at http://nvkashraf.co.cc/kursan/san13.htm

TirukkuraL seem to be very similar to नीतिशतकम् वैराग्यशतकम् and शृङ्गारशतकम् of भर्तृहरिः ।

शुभमस्तु |

-o-O-o-

2 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 56

    • नमो नमः ! सुष्ठु निर्दिष्टम् भवता यत् “श्रीराम-चरित-मानस” एषा कृतिः तुलसीदास-विरचिता एव अस्ति । “दोहा”-इति काव्यपद्धति-विषये संत-कबीरः अपि विख्यातः । अपि जानाति भवान् तेन विरचितानाम् कृतीनाम् नामानि ? तान्यपि ज्ञातुमिच्छामि । अनुग्रहीतु कृपया । धन्यवादाः । सस्नेहम् , अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः | “श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् ।” https://slabhyankar.wordpress.com http://slezall.blogspot.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s