Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 53

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 53
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य त्रिपञ्चाशत्तमः (५३) पाठः ।

Having spoken in the previous lesson, about an elephant and its intoxication we have a mention of that in this सुभाषितम् also, though the focus here is on how a cub of a lion behaves. Here it is –

न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः।
यो वै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥

१ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

न तेन स्थविरः भवति येन अस्य पलितम् शिरः।
यः वै युवा अपि अधीयानः तम् देवाः स्थविरम् विदुः ॥

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः विश्लेषणानि च ।

२.१ न (= no, not) अव्ययम् ।
२.२ तेन “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.३ स्थविरः (= old, aged, respectable) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.४ भवति “भू” १ प. (= to be, to become) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे एकवचनम् ।
२.५ येन “यत्”(= which) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.६ अस्य “अदस्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.७ पलितम् “पल्” ८ उ. (= to become gray due to aging) इति धातुः । तस्य कर्मणि भूतकालवाचकम् विशेषणम् “पलित” (= gray, aged) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.८ शिरः “शिरस्” (= head) इति नपुंसकलिङ्गि सामान्यनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.९ वै (= indeed, truly) अव्ययम् ।
२.१० युवा “युवन्” (= young person) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.११ अपि (= also) अव्ययम् ।
२.१२ अधीयानः “अधि + इ” (= to study) इति धातुः । तस्मात् “आन”-प्रत्ययेन विशेषणम् “अधीयान” (=  learner, student) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२.१३ देवाः “देव” (= God) इति पुल्लिङ्गि सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२.१४ विदुः “विद्” (= ) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने तृतीय-पुरुषे बहुवचनम् ।

३ अन्वयाः अनुवादाः च ।

येन अस्य शिरः पलितम् । = By which head becomes gray
तेन स्थविरः न भवति । = by that one does not become grown up, to be respected
यः वै युवा अपि अधीयानः । = He who has become learned, even if young
देवाः तम् स्थविरम् विदुः .। = him, Gods consider as grown up.

४ टिप्पणयः ।

४.१ By setting the verse into four lines, it reads –

  • न तेन स्थविरो भवति (९ वर्णाः)
  • १ २ २ १ १ २ १ १ १ = १२ (मात्राः)
  • य मा ता ज भा न न स ल = य, ज, न (गणाः)
  • येनास्य पलितं शिरः (८ वर्णाः)
  • २ २ १ १ १ २ १ २ = १२ (मात्राः)
  • ता रा ज स ल गं ल ग = त, स, ल, ग (गणाः)
  • यो वै युवाऽप्यधीयानस् (८ वर्णाः)
  • २ २ १ २ १ २ २ २ =१४ (मात्राः)
  • ता रा ज रा ज भा ग ग = त, र, ग, ग (गणाः)
  • तं देवाः स्थविरं विदुः (८ वर्णाः)
    २ २ २ १ १ २ १ २ = १३ (मात्राः)
    मा ता रा स ल गं ल ग = म, स, ल, ग (गणाः)

There is no discipline either by वर्णाः or by मात्राः or by गणाः | Closest discipline in the 4 lines is in वर्णाः being 9, 8, 8 and 8. Can we then say that the meter is अनुष्टुभ् ?

४.२ स्थविर is a word not very commonly used. Also it is used here more in the sense of “respected” than its actual dictionary meaning of “old, aged” or more in the sense of ज्ञानवृद्ध than in the sense of वयोवृद्ध

४.३ The mention “येन अस्य शिरः पलितम् । = By which head becomes grey” implies growing in age, i.e. वयोवृद्धता Thus  वयोवृद्धता has been mentioned by implication अभिप्रेतार्थः than by direct mention.

४.४ Literary adornments in poetry काव्यालङ्काराः are of two broad categories शब्दालङ्काराः अर्थालङ्काराः च । There can also be  a combination of both in शब्दार्थालङ्काराः | In consideration of literary adornment being there, a poetic prose is also called as poetry. So, in Sanskrit in particular the concept of काव्य has a very broad canvas covering both poetry and poetic prose. Hence the term काव्यालङ्काराः also covers काव्य in its broadest sense.

४.५ Did you notice that the word अधीयानः is derived from the same धातुः “अधि + इ” from which the word अध्यायः also is derived ? अधीयानः means one who learns or one, who has learnt or one, who is learned. The word अध्यायः means what is to be learnt, what is worth learning, studying.

४.५.१ Actually in फलश्रुति in श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् the word अधीयानः and the धातुः “अधि + इ” are used to mean to bear in mind, to meditate upon, to recite.

सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । = One, who meditates in the evening, removes sins commited over the day.
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । = One, who meditates in the dawn, removes sins commited over the night
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति । = one, who meditates everywhere has all obstacles removed
यं यं काममधीते, तं तं अनेन साधयेत् । = Whatever desire is borne in mind, that is fulfilled by this

Based on these, we get another shade of meaning of the word अध्यायः also, “what is to be borne in mind, what is to be meditated upon”.

४.५.२ “Bearing in mind” has been an important part of the learning process in Indian educational system. That applies to study of all subjects – the 3 Rs – Reading, wRiting, aRithmetic.

Much of Sanskrit literature – wRiting – is in verse form. By that, it is so much easier and interesting to “bear it in mind”. That is the idea of all these lessons of संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनम् |

४.५.३ Bearing in mind as a part of the learning process, is possibly an important reason of the predominance of Indians in the field of Information technology. IT demands one to be adept at lot of aRithmetic, “borne well in mind”. Reciting of multiplication tables in Indian languages is much faster and rhythmic than in English. Multiplication tables is a part of what has to be recited daily. Also, Vedic mathematics can develop skills of doing calculations so fast as even to beat an electronic  calculator or going to such number of decimal places, which are beyond the capacity of most computers.

४.६ As a proverb says, “It is all in the mind” – in training of the mind, And training of the mind training in the mind is अध्यायः !!

शुभमस्तु |

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s