Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य सप्तविंशतितमः (२७) पाठः ।

The सुभाषितम् of this lesson makes a forthright statement and came to mind almost as a corollary of the previous lesson –

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।

मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।।

१. संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलं अन्नं सु-भाषितम् ।

मूढैः पाषाण-खण्डेषु रत्न-संज्ञा विधीयते ।।

२. समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
सुभाषितम् सु भाषितम् सुष्ठु भाषितम् कर्मधारयः
पाषाणखण्डेषु पाषाण खण्ड पाषाणानां खण्डाः (तेषु) षष्ठी-तत्पुरुषः
रत्न-संज्ञा रत्न संज्ञा रत्नम् इति संज्ञा कर्मधारयः

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
पृथिव्याम् सामान्यनाम पृथिवी स्त्री. सप्तमी एक. In the world
त्रीणि संख्यावाचकं  विशेषणम् त्रि नपुं. प्रथमा बहु. three
रत्नानि सामान्यनाम रत्न नपुं. प्रथमा बहु. jewels
जलम् सामान्यनाम जल नपुं. प्रथमा एक. water
अन्नम् सामान्यनाम अन्न नपुं. प्रथमा एक. food
सुभाषितम् * सामान्यनाम * सुभाषित * नपुं. प्रथमा एक. Good saying
मूढैः धा. सा. विशेषणम् मूढ पु. तृतीया बहु. By fools, by those who are entranced
पाषाणानाम् सामान्यनाम पाषाण पु. षष्ठी बहु. Of stones
खण्डेषु सामान्यनाम खण्ड पु. सप्तमी बहु. bits of
१० संज्ञा सामान्यनाम संज्ञा स्त्री. प्रथमा एक. Given name
११ विधीयते क्रियापदम् Is given

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः
सुभाषित * सु + भाष् आ. कर्मणि भूत.
मूढ मुह् उ. कर्मणि भूत.


५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
विधीयते वि + धा प. (आ.) कर्मणि वर्त. तृतीय एक.

६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
पृथिव्याम् जलम् अन्नम् सुभाषितम् (एतानि) त्रीणि रत्नानि (सन्ति सत्येन) । Water food and good saying(s) are (truly) the three (real) jewels in this world
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते । Only the fools call bits of stone as jewels.

७ टिप्पणयः ।

1 As in the सुभाषितम् of the previous lesson, this one also chides at people running after materialistic affluence.
2 The word सुभाषितम् here has more-than-one meanings. By one meaning it refers to the vast number of such short श्लोकाः, really a treasure in संस्कृत literature, which we have undertaken to explore.
3 By another meaning it suggests good knowledge at large, which is what one should strive to acquire, not the bits of stone. One must of course make sure that one is well-provided with the basic needs of sustenance, viz. water जलम् and food अन्नम् । Having done that, the next thing one should strive to acquire is good knowledge. Aren’t there the people who are filthy rich, but have no great acclaim as being knowledgeable people ? If there are two persons, one filthy rich but not knowledgeable and another a very knowledgeable person, not so rich, certainly the knowledgeable person will command much better respect.
4 The third meaning suggests that one should cultivate a sweet tongue. Never speak bad. Whatever you speak, it should be good speech. This is called as “अनुद्वेगकरं वाक्यम्” in the seventeenth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता  See this श्लोकः – 

अनुद्वेगकरं वाक्यम् सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्ग्मयं तप उच्यते ||17-15||

5 I think it will be good to extend this lesson to cover study of this श्लोकः as well.

अनुद्वेगकरं वाक्यम् सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्ग्मयं तप उच्यते ||

B-१ संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा  ।

अन्-उद्वेग-करं वाक्यम् सत्यं प्रिय-हितं च यत् ।

स्व-अध्याय-अभ्यसनं च एव वाङ्ग्मयं तप: उच्यते ।।

B-२ समासानां विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
अनुद्वेगकरम्
१.१ उद्वेगकरम् उद्वेग करम् उद्वेगं करोति इति (तत्) उपपद-तत्पुरुषः
१.२ अनुद्वेगकरम् अन् उद्वेगकरम् उद्वेगकरं न नञ्-तत्पुरुषः
प्रियहितम् प्रिय हित प्रियं च हितं च (*) समाहार-द्वन्द्वः
स्वाध्यायाभ्यसनम्
३.१ स्वाध्याय स्व अध्याय स्वेन अध्यायः तृतीया-तत्पुरुषः
३.१* स्वाध्याय स्व अध्याय स्वस्मै अध्यायः चतुर्थी-तत्पुरुषः
३.२ स्व-अध्याय-अभ्यसनम् स्वाध्याय अभ्यसन स्वाध्यायः अभ्यसनम् च समाहार-द्वन्द्वः

also वाङ्ग्मयम् = वाचया मयम् (वाचा समाविष्टा यस्मिन् तत्)

समासस्य प्रकारः = उपपद-तत्पुरुषः । because,

मयम् (उपपदम्) = समाविष्टं अस्मिन् इति

(*) This shall be discussed under टिप्पणयः ।

B-३ शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् shabdaarthaH
उद्वेगम् सामान्यनाम उद्वेग पु. द्वितीया एक. agitation
वाक्यम् सामान्यनाम वाक्य नपुं. प्रथमा एक. speech
सत्यम् सामान्यनाम सत्य नपुं. प्रथमा एक. truth
विशेषणम् True, truthful
प्रियम् सामान्यनाम प्रिय नपुं. प्रथमा एक. beloved
विशेषणम् sweet
हितम् सामान्यनाम हित नपुं. प्रथमा एक. Benefit, good
धा. सा. विशेषणम् benefactory
स्वाध्यायः सामान्यनाम स्वाध्याय पु. प्रथमा एक. Self-study
अभ्यसनम् सामान्यनाम अभ्यसन नपुं. प्रथमा एक. Meditation, practice
वाङ्ग्मयम् विशेषणम् वाङ्ग्मय नपुं. प्रथमा एक. literature
related to speech
तपः सामान्यनाम तपस् नपुं. प्रथमा एक. Prescribed conduct
१० उच्यते क्रियापदम् Is called

B-४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः  ? प्रयोगः कालः / अर्थः
हितम् धा उ. कर्मणि भूत.

B-५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् (अत्र) प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
उच्यते वच् प. कर्मणि वर्त. तृतीय एक.

B-६ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
सत्यम्, प्रियहितम्, अनुद्वेगकरम् वाक्यम्  स्वाध्याय-अभ्यसनम् च एव वाङ्ग्मयं तपः उच्यते । Truthful, sweet, benefactory, non-agitating speech and self-study and practice (exercise) are (together) called as prescribed regulation तपः of the speech

B-७ टिप्पणयः ।

1 For a good interpretation of the word उद्वेग, I looked up in Apte’s dictionary. There it was mentioned “See under उद्विज्” 

When I looked up for उद्विज् I got the interpretation “6 A to be grieved or afflicted, to be agitated नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम् Bg 5-20” (Bg = श्रीमद्भगवद्गीता) On seeing this reference, it came to mind that there is a much better reference available, of the use of both the words उद्विज् and उद्वेगः in

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः |

हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ||12-15 ||

This is a fantastic explanation of what all agitation उद्वेगः must not happen by speech. Only when one gets such command of अनुद्वेगकरं वाक्यम् over one’s speech, one can be called as तपस्वी ।

2 This श्लोकः 12-15 also merits a detailed study. When I started off with our सुभाषितम् “पृथिव्याम् त्रीणि रत्नानि ….” I did not realize that the word “सुभाषितम्” will lead to study of one श्लोकः after another.
3 The words सत्यम् and प्रियम् also remind of another सुभाषितम् about how one’s speech should be 

सत्यम् ब्रूयात् प्रियम् ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।

प्रियम् नानृतं ब्रूयात् एतत् सज्जनलक्षणम् ||

This सुभाषितम् also merits a detailed study.

4 It is also to be noted that in this श्लोकः 17-15 स्वाध्यायः and अभ्यसनम् are distinctly detailed. By स्वाध्यायः self-study one learns. And in olden times the process of learning was by वाणी । गुरोः वाणी शिष्यस्य श्रुतौ । What is learnt must become fully understood, should get set, should stay registered in the memory for all times. That would need अभ्यसनम् i.e. exercising with it, practicing with it. Remember the study of “तद्विद्धि प्रणिपातेन (Bg 4-34) studied in Lesson # 17 and detailing of the word सेवया there ?
5 Actually this श्लोकः 17-15 is one in a sequel of six श्लोकाः from 17-14 to 17-19. In 17-14 to 17-16 तपः are detailed in all their three aspects – शारीरम्, वाङ्ग्मयम् and मानसम् । And in 17-17 to 17-19 gradation of तपांसि into सात्विकम्, राजसम् and तामसम् is detailed. 

Not that we shall study all these in detail, but this is mentioned just to give an idea, that what all comprehensive thought is involved in the word “तपः” and what all तपाचरणम् would make one a तपस्वी !

Typically one तपः would extend over a period of twelve years.

6 In a separate study of the श्लोकः of लाकिनी शक्तिः it was seen that the word वेदाः may also be used to denote value 4. Likewise, the word तपः for the value 12. 

What all definitive words can likewise be used for different numerical values ?

Does that become something for स्वाध्यायः ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

One thought on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 27

  1. Very informative for class seventh students as this is the first Shlokas of first chapter( Subhashitaani- Ruchira Part-II NCERT) .

    Covering such Shlokas will help young students to gather authentic and well detailed meaning which is generally not from class teacher.

    Thanks on behalf of some of benefiting students.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s