Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 25

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 25

संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य पञ्चविंशतितमः  (२५) पाठः ।

Having discussed quite something of serious philosophy about प्रकृतिः and पुरुषः, पूर्णमदः, पूर्णमिदं etc.,

let me take a simple enough सुभाषितम् this time, one based on satire –

आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्य-शृङ्खला ।

यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति  पङ्गुवत्  ।।

१. संधि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा ।

आशा नाम मनुष्याणां काचित् आश्-चर्य-शृङ्खला ।

यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्ताः तिष्ठन्ति पङ्गुवत् ।।

२. समासानां  विग्रहाः ।

अनुक्र. सामासिक-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य विग्रहः समासस्य प्रकारः
१.१ आश्चर्य आः चर्या आः चर्यायां येन तत् बहुव्रीहिः
१.२ आश्चर्य-शृङ्खला आश्चर्य शृङ्खला आश्चर्येण युक्ता शृङ्खला मध्यम-पद-लोपी

३. शब्दशः विश्लेषणम् ।

अनुक्र. संज्ञा संज्ञायाः प्रकारः मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
आशा सामान्यनाम आशा स्त्री. प्रथमा एक. hope
नाम अव्ययम् namely, truly
मनुष्याणाम् सामान्यनाम मनुष्य पु. षष्ठी बहु. Of people
का सर्वनाम किं स्त्री. प्रथमा एक. Which (feminine)
चित् अव्ययम् -ever
आश्चर्येण सामान्यनाम आश्चर्य नपुं तृतीया एक. wonder
युक्ता धा. सा. विशेषणम् युक्त स्त्री. प्रथमा एक. having
शृङ्खला सामान्यनाम शृङ्खला स्त्री. प्रथमा एक. chain
यया सर्वनाम यत् स्त्री. तृतीया एक. By which
१० बद्धाः धा. सा. विशेषणम् बद्ध पु. प्रथमा बहु. bound
११ प्रधावन्ति क्रियापदम् run
१२ मुक्ताः धा. सा. विशेषणम् मुक्त पु. प्रथमा बहु. liberated
१३ तिष्ठन्ति क्रियापदम् stand
१४ पङ्गुवत्
(क्रिया)-विशेषणम् Like a lame person

४ धातुसाधितानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः प्रत्ययः धातुः गणः पदम् प्रयोजकः प्रयोगः कालः / अर्थः
युक्ता युज् उ. कर्मणि भूत
बद्धाः बन्ध् प. कर्मणि भूत
मुक्ताः मुच् आ. कर्मणि भूत

५ क्रियापदानां विश्लेषणम् ।

अनुक्र. शब्दः धातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोगः कालः / अर्थः पुरुषः वचनम्
प्रधावन्ति प्र + धाव् प. प. कर्तरि वर्त. तृतीय बहु.
तिष्ठन्ति स्था प. प. कर्तरि वर्त. तृतीय बहु.

The “क्रियापद”s are not in प्रयोजक mode.

६ वाक्यानाम् विश्लेषणम् ।

अनुक्र. कर्तृपदम् पूरकम् कथम् इतराणि अव्ययानि धा. सा. वा 


गौणं वा प्रधानम्
आशा मनुष्याणां काचित्  आश्चर्य-शृङ्खला नाम (अस्ति) प्रधानम्
यया बद्धाः प्रधावन्ति गौणम्
(यया) मुक्ताः पङ्गुवत् तिष्ठन्ति गौणम्

७ अन्वयाः अनुवादाः च ।

अनुक्र. अन्वयाः अनुवादाः
आशा मनुष्याणां काचित् आश्चर्य-शृङ्खला (अस्ति) नाम Hope is certainly some wonderful kind of chain
यया बद्धाः प्रधावन्ति Those who are bound by it, run
(यया) मुक्ताः पङ्गुवत्  तिष्ठन्ति Those who are liberated from it stand (stay put) like lame people.

Mr. Avinash Sathaye has very kindly provided a very good translation –

Hope is indeed an amazing chain for (binding) men; the ones tied down by it run around, while the ones freed from it sit as if lame.

८ टिप्पणयः ।

Poets employ various ways of conveying the meaning effectively. Isn’t this a good example of some smart satire (विरोधाभास) ?
I thought it good to decipher आश्चर्यम् also as a सामासिक-शब्दः । Doesn’t that present some interesting etymology of how the word has evolved ?
Examples of मध्यम-पद-लोपी समासः are much less common than of other types. आश्चर्य-शृङ्खला is a good example
The उपसर्गः ‘प्र’ in ‘प्रधावन्ति’ lends some forcefulness implicit. Translation of प्रधावन्ति ought to be different from translation of धावन्ति. Isn’t it difficult to bring that force when translating into English ?
It is beautifully explained in the fourteenth chapter of श्रीमद्भगवदगीता that all traits of character, whether the chaste ones (सत्त्वम्), the average ones (रजस्) or the indecent ones (तमः), they all keep the soul आत्मा or पुरुषः bound to the body. So the effort of the wise should be to transcend the binding of all traits त्रीन् गुणान् अतीत्य !
आशा described here is mentioned as मोहः and is categorized in the तामस category. One has to of course get rid of it, (यया) मुक्ताः To stay put, being liberated of the bondage of the chain of आशा is not bad lameness !

शुभमस्तु ।


2 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 25

  1. There has been an interesting interaction on this post.
    2010/7/15 Avinash Sathaye wrote –
    I saw the nice explanation of आशा नाम …
    I have just a few comments.
    1. The derivation of आश्चर्य is traditionally given as आ इति चर्यते अभिनीयते इति This is very much like your idea, except it comes directly from the root. I can give you the traditional suffixes used, if you desire.
    2. I would translate प्रधावन्ति as run around, rather than just run!
    3. I wonder why you have दीर्घ इ in कर्तरी whereas you correctly have कर्मणि. In Marathi spelling this is now allowed, but I don’t think that is your reason(:-))
    4. The word मनुष्याणाम् is omitted in final translation.
    4. Finally, my suggestion for full translation would be:
    Hope is indeed an amazing chain for (binding) men; the ones tied down by it run around, while the ones freed from it sit as if lame.

    नमो नमः “अविनाश साठये”-महोदय !
    Thanks from the bottom of my heart !
    How would I say that ? Just धन्यवादाः is not what I want to say.
    (1) Your explanation of आश्चर्य brings to mind –
    चर्य the ‘य’-प्रत्ययान्तं धातुसाधितम् of the verb चर्, similar to कार्य from कृ
    With that, आश्चर्यम् = आः इति चर्यम् = (also) यत् आश्चर्यम् कारयति तदपि
    I think आश्चर्यम् is both cause and effect – 7 wonders of the world are all आश्चर्याणि They, as causes, also bring out the effect, आश्चर्यम्
    How about आचार्य ? आदर्शं आचरणं स्वयं आचरति, शिष्यैः आचारयति अतः आचार्यः खलु !
    The word चर्या has possibly two shades of meanings –
    a) चर्या = face, possibly became चेहरा in Hindi and Marathi
    b) चर्या as in दिनचर्या
    Wow ! How interesting it becomes to delve into the derivation of words !!
    You have offered to send me “the traditional suffixes used”. Please oblige.
    My father always insisted that one should shred or pulverize every word down to its smallest particle.
    He also insisted that one must look up every word in the dictionary, even if you think, you know the word. A dictionary as of Apte’s gives 18 meanings of the word भग ! This word is certainly an important part in the word भगवान्. Why would one refer to a dictionary when one comes across the word भगवान् ? But if you do not refer to the dictionary, how would you know 18 meanings of the word भग?
    I really wonder what kind of educational system is spreading across the world. Does the system allow any space to the students to delve so deep and enjoy the studies ?
    From your ID, I notice, Mr. Sathaye, that you are in the field of education. You are much better placed to comment on this.
    2) I need to correct both कर्तरि and the मनुष्याणां missed out in the final translation. In fact the translation given by you is beautiful. I shall straightway adopt that.

    धन्यवादाः !
    सस्नेहम् ,
    अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः |
    “श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् ।”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s