Study of श्लोकः describing लाकिनी शक्तिः at मणिपूरचक्रम्

There has been some distraction in my lessons for Learning Sanskrit by fresh approach. The distraction is caused by a call to study this shloka (verse 21 in ShaT-chakra-niroopaNam) describing the लाकिनी शक्तिः which abides at मणिपूरचक्रम् This exercise has led me to derive a meaning differing from the meaning given at http://www.bhagavadgitausa.com/sat_chakra_Nirupana.htm.

Let me present my study –

नमो नमः !

कतिपयैः जनैः इमं पूर्वं प्रेषितम् संदेशं पठितुं कठिनता अनुभूता, यतः मया पूर्वं अन्यतरं अक्षर-संयोजकं उपयुक्तमासीत् । अतः इदं सर्वं पुनः लिखितमस्ति । कृपया पश्यन्तु टीका-टिप्पणीन् च ददन्तु । इमं मम जालपुटे अपि निवेशयामि ।

Study of श्लोकः describing लाकिनी शक्तिः at मणिपूर-चक्रम् ।

अत्रास्ते लाकिनी सा सकलशुभकरी वेदबाहूज्ज्वलाङ्गी

श्यामा पीताम्बराद्यैर्विविधविरचनालङ्कृता  मत्तचित्ता

ध्यात्वैतन्नाभिपद्मं  प्रभवति नितरां संहृतौ पालने वा

वाणी तस्याननाब्जे निवसति सततं ज्ञानसंदोहलक्ष्मीः

१  संधिविच्छेदान्  कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा

अत्र आस्ते लाकिनी सा सकल-शुभ-करी वेद-बाहु-उज्ज्वल-अङ्गी

श्यामा पीत-अम्बर-आद्यैः विविध-विरचन-अलन्कृता मत्त-चित्ता

ध्यात्वा एतत् नाभि-पद्मं प्रभवति नितरां संहृतौ पालने वा

वाणी तस्य आनन-अब्जे निवसति सततं ज्ञान-संदोह-लक्ष्मीः

२ समासानां विग्रहाः

अनुक्र सामासिक-

शब्दः

प्रथमा-

विभक्त्याम्

पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य  विग्रहः समासस्य प्रकारः
सकल-शुभ-करी
१.१ सकल-शुभ सकल-शुभम् सकल शुभ सकलं शुभम् कर्मधारयः
१.२ सकल-शुभ-करी सकल-शुभ-करी सकल-शुभम् करी सकलशुभं करोति इति उपपद-तत्पुरुषः
वेद-बाहु-उज्ज्वल-अङ्गी
२.१ वेद-बाहु वेद-बाहुः वेद बाहु वेदाः (चतुस्रः) बाहवः यस्याः सा बहुव्रीहिः
२.२ उज्ज्वल-अङ्गी उज्ज्वल-अङ्गी उज्ज्वल अङ्ग उज्ज्वलं अङ्गं यस्याः सा बहुव्रीहिः
२.३ वेदबाहु-उज्ज्वलाङ्गी वेदबाहु-उज्ज्वलाङ्गी वेदबाहु उज्ज्वलाङ्गी वेदबाहुः उज्ज्वलाङ्गी च समाहार-द्वन्द्वः
पीत-अम्बर-आद्यैः
३.१ पीताम्बर पीताम्बरम् पीत अम्बर पीतं अम्बरम् कर्मधारयः
३.२ पीत-अम्बर-आद्यैः पीतांबराद्य पीताम्बर आद्य पीताम्बरं आद्यं येषां तानि बहुव्रीहिः
विविध-विरचन-अलन्कृता
४.१ विविध-विरचनैः विविध-विरचनानि विविध विरचन विविधानि विरचनानि कर्मधारयः
४.२ विविध-विरचन-अलन्कृता विविध-विरचनालन्कृता विविध-विरचन अलन्कृता विविध-विरचनैः अलन्कृता तृतीया-तत्पुरुषः
मत्त-चित्ता मत्त-चित्ता मत्त चित्त मत्तं चित्तं यस्याः सा बहुव्रीहिः
नाभि-पद्मम् नाभि-पद्मम् नाभि पद्म नाभौ पद्मम् सप्तमी-तत्पुरुषः
आननाब्जे
७.१ अब्जे अब्ज अप् अप्सु जायते इति उपपद-तत्पुरुषः
७.२ आननाब्जे आननाब्जम् आनन अब्ज अब्जम् इव आननम् कर्मधारयः
ज्ञान-संदोह-लक्ष्मीः
८.१ ज्ञान-संदोह ज्ञान-सन्दोहः ज्ञान संदोह ज्ञानस्य सन्दोहः षष्ठी-तत्पुरुषः
८.२ ज्ञान-संदोह-लक्ष्मीः ज्ञान-संदोह-लक्ष्मीः ज्ञानसन्दोह लक्ष्मी ज्ञानसन्दोहः एव लक्ष्मीः कर्मधारयः

३ शब्दशः विश्लेषणम्

अनुक्र शब्दः शब्दस्य

प्रकारः

मूल-संज्ञा लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अत्र अव्ययम् here
आस्ते क्रियापदम् abides
लाकिनी विशेषनाम लाकिनी स्त्री प्रथमा एक Name of energy
सा सर्वनाम तत् स्त्री प्रथमा एक she
सकल-शुभ-करी विशेषणम् सकल-शुभ-करी स्त्री प्रथमा एक Benefactress on all counts
वेदबाहुः विशेषणम् वेदबाहु स्त्री प्रथमा एक Four-armed
उज्ज्वलाङ्गी विशेषणम् उज्ज्वलाङ्गी स्त्री प्रथमा एक radiant
श्यामा विशेषणम् श्यामा स्त्री प्रथमा एक Dark-complexioned
पीताम्बराद्यैः विशेषणम् पीताम्बराद्य नपुं प्रथमा बहु With yellow attire and other
१० विविध-विरचनैः सामान्यनाम विविध-विरचन नपुं प्रथमा एक variety of adornments
११ अलन्कृता विशेषणम् अलन्कृता स्त्री प्रथमा एक adorned
१२ मत्तचित्ता विशेषणम् मत्तचित्ता स्त्री प्रथमा एक with exalted mind
१३ ध्यात्वा धातुसाधितं अव्ययम् On meditating
१४ एतत् सर्वनाम एतत् नपुं द्वितीया एक this
१५ नाभिपद्मम् सामान्यनाम नाभिपद्म नपुं द्वितीया एक lotus at the navel
१६ प्रभवति क्रियापदम् carries an influence
१७ नितराम् अव्ययम् certainly
१८ संहृतौ सामान्यनाम संहृति स्त्री सप्तमी एक At death or destruction
१९ पालने सामान्यनाम पालन नपुं सप्तमी एक At grooming
२० वा अव्ययम् or
२१ वाणी सामान्यनाम वाणी स्त्री प्रथमा एक speech
२२ तस्य सर्वनाम तत् पु षष्ठी एक his
२३ आननाब्जे सामान्यनाम आननाब्ज नपुं सप्तमी एक On lotus-like face
२४ निवसति क्रियापदम् resides
२५ सततम् अव्ययम् always
२६ ज्ञानस्य सामान्यनाम ज्ञान नपुं षष्ठी एक Of knowledge
२७ संदोहः सामान्यनाम संदोह पु प्रथमा एक The whole quantity of anything (here, of knowledge)
२८ लक्ष्मीः सामान्यनाम लक्ष्मी स्त्री प्रथमा एक wealth, splendour

४ अन्वयाः अनुवादाः च

अनुक्र अन्वयेन वाक्यम् Translation
अत्र लाकिनी आस्ते । Energy known as LAkinee abides here.
सा सकल-शुभ-करी, वेदबाहुः, उज्ज्वलाङ्गी, श्यामा, पीतांबराद्यैः  विविध-विरचनैः अलन्कृता, मत्त-चित्ता (अस्ति) । She (is) comprehensively benevolent, four-armed, radiant, of dark complexion, adorned with yellow clothes and other variety of special decorations, (and) with exalted mind
एतत् नाभिपद्मम्  ध्यात्वा By meditating on this lotus at the navel
तस्य वाणी संहृतौ पालने वा नितराम् प्रभवति । His (of one who meditates) speech certainly carries (would carry) an impression (effect or influence) at death (or destruction) or at grooming (protection)
तस्य आननाब्जे ज्ञानसंदोहलक्ष्मीः सततम् निवसति । On his (of one who meditates) lotus face resides the splendour of comprehensive, complete knowledge

SLA’s notes / comments –

  1. Above translation, especially of sentences 4 and 5 turns out to be different from the one given at http://www.bhagavadgitausa.com/sat_chakra_Nirupana.htm (see below)
  2. The construction पीतांबराद्यैः-विविध-विरचन-अलंकृता seems to be grammatically incorrect.
    1. पीतांबराद्यैः-विविध-विरचन-अलंकृता is appearing to be a single conjuncted / compound word. As per above analysis, पीतांबराद्यैः    being adjective of विविध-विरचनैः  the word विविध-विरचन should not have been separately compounded with अलंकृता
    2. To be gramatically correct, the phrase should either be पीतांबराद्यैः विविध-विरचनैः अलंकृता or पीताम्बरा  to be a separate adjective of सा लाकिनी and विविध-विरचन-अलंकृता as another separate adjective.
    3. All the grammar seems to have become confused because of आद्यैः
    4. The capital H in the phrase “in the lotus of His face” (in the translation on the web-page) suggests that the translation is referring to the face of God. However, by the above analysis, it rather seems to be the lotus-like face of one, who meditates on नाभिपद्मम्

e. The word वेदबाहुः is interesting. Since वेदाः are four, this word is also used to suggest number four. Hence the translation ofवेदबाहुः as ‘four-armed’.

f. Alternatively this सामासिक-शब्दः वेदबाहुः can be deciphered by a विग्रहः as वेदाः यस्याः बाहुषु सा. Then the meaning will be “she, who holds Vedaas in her hands.

Translation given at the web-page http://www.bhagavadgitausa.com/sat_chakra_Nirupana.htm is –

“Here abides Lākinī, the benefactress of all. She is four-armed, of radiant body, is dark (in complexion), clothed in yellow raiment and decked with various ornaments, and exalted with the drinking of ambrosia. By meditating on this Navel Lutus the power to destroy and create (the world)is acquired. Vāṇī with all the wealth of knowledge ever abides in the lotus of His face.” .”….From Ṣaṭ-cakra-nirūpaṇa (21)

विद्वज्जनाः टीका-टिप्पणिभिः उपकृतं कुर्वन्तु, इति विनन्तिः ।

-o-O-o-


2 thoughts on “Study of श्लोकः describing लाकिनी शक्तिः at मणिपूरचक्रम्

  1. Hi, I am not able to see this devnagari font properly in firefox. Have you changed it?
    I am able to see it properly till chapter 23.

    • Thanks for reporting the difficulty.

      Yes, I changed over to Shusha font, which also seemed to have worked well in respect of my other post about the shloka describing lAkinee shakti, which resides at maNipUra-chakram.

      Since Shusha font seemed to have worked well and because it offers me great facility to compose the lessons in one go in a single MS-WORD file, I adopted that method for lesson 24.

      Of course, Shusha font is not UNICODE.

      Considering your report, I shall redo the lesson using a UNICODE font only. This will take some time. But, thanks for reporting.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s