Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 22

Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson 22

संस्कृतभाषायाः  नूतनाध्ययनस्य द्वाविंशतितमः (२२) पाठः

In the last lesson we studied prefixes, उपसर्गाः  which was in a way a study of word-building. Here is an interesting श्लोकः  on how we know which pronoun सर्वनाम  or adjective विशेषणम्  qualifies which noun नाम. The नाम, which is qualified is called as विशेष:. Actually सर्वनामानि  have also the quality of विशेषणानि . This श्लोकः  speaks of the relationship between विशेषः  and विशेषणम् .

यल्लिङ्गं  यद्वचनं  या  च  विभक्तिर्विशेषस्य

तल्लिङ्गं  तद्वचनं  सा  च  विभक्तिर्विशेषणस्यापि

१. संधिविच्छेदान्   कृत्वा  सामासिक -शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा

यत्  लिङ्गम्  यत्  वचनम्  या  च  विभक्तिः  विशेषस्य

तत्  लिङ्गम्  तत्  वचनम्  सा  च  विभक्तिः  विशेषणस्य  अपि

२. समासानां  विग्रहाः

न एकः  अपि  सामासिक -शब्दः  अस्मिन् श्लोके   !

३. संज्ञानां  विश्लेषणम्

अनुक्र. संज्ञा मूल -संज्ञा संज्ञायाः 

प्रकारः

लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
यत् यत् सर्वनाम नपुं. प्रथमा एक what
लिङ्गम् लिङ्ग सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक gender
वचनम् वचन सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक number
या यत् सर्वनाम स्त्री प्रथमा एक what
विभक्तिः विभक्ति सामान्यनाम स्त्री प्रथमा एक case
विशेषस्य विशेष सामान्यनाम पु प्रथमा एक of the qualified noun
तत् तत् सर्वनाम नपु प्रथमा एक that
सा तत् सर्वनाम स्त्री प्रथमा एक that
विशेषणस्य विशेषण सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक of adjective

४. क्रियापदानां  धातुसाधितानां  च  विश्लेषणम्

न  एकमपि  दृश्यमाणं  क्रियापदम्  वा  धातुसाधितं  अत्र ।

५. वाक्यानां  विश्लेषणम्

There is no adverb here. So, we shall do analysis in a shorter table.

न  एकमपि  क्रियाविशेषणम्  अतः  संक्षेपेण  विश्लेषणम्  कुर्मः ।

अनुक्र. कर्तृपदस्य 

विस्तारः

कर्तृपदं पूरकं इतराणि 

अव्ययानि

क्रियापदम्
यत्  विशेषस्य लिङ्गम् (अस्ति)
यत्  (विशेषस्य) वचनम् (अस्ति)
या  (विशेषस्य) विभक्तिः (अस्ति)
तत्  विशेषणस्य लिङ्गम् अपि (भवति)
तत्  (विशेषणस्य) वचनम् (भवति)
सा  (विशेषणस्य) विभक्तिः (भवति)

६. अन्वयः  अनुवादः  च

अनुक्र. अन्वयः अनुवादः
यत्  विशेषस्य  लिङ्गम्  (अस्ति) what gender is of the qualified noun
यत्  विशेषस्य  वचनम्  (अस्ति) what number is of the qualified noun
या  विशेषस्य  विभक्तिः  च  (अस्ति) what case is of the qualified noun
तत्  लिङ्गम्  विशेषणस्य  अपि  (अस्ति) that case of the adjective also
तत्  वचनम्  विशेषणस्य  (अपि) (अस्ति) that number if of the adjective also
सा  विभक्तिः  (च) विशेषणस्य  अपि  (अस्ति) that case is of the adjective also

७. टिप्पणयः

This rule of लिङ्गम्  and वचनम्  and विभक्तिः  of adjective and qualified noun to be same

brings total flexibility from syntax.

This is one reason why poetry is a very common feature of Sanskrit literature.

As an example, we can study following श्लोकः in भगवद्गीतायाः  द्वितीये  अध्याये.

कर्मजं  बुद्धि-युक्ता  हि  फलं  त्यक्त्वा  मनीषिणः ।

जन्म -बन्ध -विनिर्मुक्ताः  पदम्  गच्छन्त्यनामयं ।।

Since it is a श्लोकः  to be studied, we can follow our usual 7-step procedure.

B-१. संधिविच्छेदान्  कृत्वा  सामासिक-शब्दानां  पदानि  च  दर्शयित्वा

कर्म-जं  बुद्धि-युक्ताः  हि  फलं  त्यक्त्वा  मनीषिणः ।

जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः  पदम्  गच्छन्ति  अन्-आमयं ।।

B-२. समासानां  विग्रहाः

अनुक्र. सामासिक-शब्दः मूल-संज्ञा पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य  विग्रहः समासस्य  प्रकारः
कर्मजं कर्मज कर्म कर्मणः  जायते  तत् उपपद-तत्पुरुषः
बुद्धियुक्ताः बुद्धियुक्ता बुद्धि युक्त बुद्ध्या  युक्ताः तृतीया-तत्पुरुषः
जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्त
३.१ जन्म-बन्ध जन्म-बन्ध जन्म बन्ध जन्मनः बन्धः षष्ठी-तत्पुरुषः
३.२ जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्त जन्म-बन्ध विनिर्मुक्त जन्मबन्धात्   विनिर्मुक्तः पञ्चमी-तत्पुरुषः
अनामयं अनामय अन् आमय न  आमयं नग्य तत्पुरुषः

B-३. संज्ञानां विश्लेषणम्

अनुक्र. संज्ञा मूल-संज्ञा संज्ञायाः  प्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
कर्मजं कर्मज विशेषणम् नपुं द्वितीया एक. Borne out of Karma
कर्मणः कर्मन् सामान्यनाम नपुं पञ्चमी एक. Out of Karma
बुद्ध्या बुद्धि सामान्यनाम स्त्री तृतीया एक. By intellect
युक्ताः युक्त विशेषणम्* पु. प्रथमा बहु. having
फलं फल सामान्यनाम नपुं. द्वितीया एक. fruit
मनीषिणः मनीषिन् सामान्यनाम पु. प्रथमा बहु. Wise, thinker
जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्त विशेषणम् पु. प्रथमा बहु. Freed of the clutch of birth
जन्मनः जन्मन् सामान्यनाम नपुं. षष्ठी एक. Of (cycle of) birth
बन्धात् बन्ध सामान्यनाम पु. पञ्चमी एक. from the clutch
१० विनिर्मुक्ताः विनिर्मुक्त विशेषणम् पु. प्रथमा बहु. freed
११ पदम् पद सामान्यनाम नपुं. द्वितीया एक. state
१२ अनामयं अनामय विशेषणम् नपुं. द्वितीया एक. Disease-free, Ever sure

B-४. क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्

This table is spreading too wide. Hence it is being split  into two tables.


अनुक्र. क्रियापदम् / 

धा. सा.

प्रकारः धातुः गणः पदम् पदमत्र
युक्ताः धा. सा. विशेषणम् युज्
विनिर्मुक्ताः धा. सा. विशेषणम् वि + निर् + मुच्
त्यक्त्वा धा. सा. अव्ययम् त्यज् प.
गच्छन्ति क्रियापदम् गम् प. प.
अनुक्र. प्रयोजकः ? प्रयोगः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
कर्मणि बहु. having
कर्मणि बहु. freed
On forsaking
कर्तरी तृतीय बहु. Go, reach, attain

B-५. वाक्यानां विश्लेषणम्

Since there is no adverb, we shall do the analysis in a shorter format.

न एकमपि क्रियाविशेषणम् अतः संक्षेपेण विश्लेषणम् कुर्मः ।

अनुक्र. कर्तृपदस्य विस्तारः कर्तृपदं कर्म  १ इतराणि 

अव्ययानि

क्रियापदम् / 

धा  सा.

बुद्धियुक्ताः  मनीषिणः (मनुजाः) कर्मजं फलम् हि त्यक्त्वा
जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः अनामयं 

पदम्

गच्छन्ति

B-६. अन्वयः अनुवादः च ।

अनुक्र. अन्वयः अनुवादः
बुद्धियुक्ताः मनीषिणः (मनुजाः) कर्मजं फलम्  त्यक्त्वा हि intelligent and wise people, on forsaking the fruit of Karma
जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः अनामयं पदम् गच्छन्ति । freed of the clutches of (cycle of) birth attain ever sure state.

B-७. टिप्पणयः

Let us look at the श्लोकः assigning serial number to every word.

कर्म-जं (१) बुद्धि-युक्ताः (२) हि (३) फलम् (४) त्यक्त्वा (५) मनीषिणः (६)

जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः (७) पदम् (८) गच्छन्ति (९) अनामयम् (१०)

1 In this श्लोकः word # 1, 2, 4, 6, 7, 8 and 10 are संज्ञाः
2 लिङ्गम्, विभक्तिः and वचनम् of Word # 2, 6 and 7 are पुल्लिङ्गम्, प्रथमा, बहु.
3 लिङ्गम्, विभक्तिः and वचनम् of word # 1, 4, 7 and 9 are नपुं, द्वितीया, एक.
4 Word # 1 is adjective of word # 4 Both the words have same लिङ्गम्, विभक्तिः and वचनम्
5 Word # 9 is adjective of word # 7 Both the words have same  लिङ्गम्, विभक्तिः and वचनम्
6 It can be seen that even if word # 1 and 4 are not near to each other,
understanding them as related to each other is not difficult.
7 Likewise even if word # 7 and 9 are not near to each other,
understanding them as related to each other is not difficult.
8 Since word # 9 is adjective of # 7, usual sequence should have been अनामयम् (9) पदम् (7)
9 Thus this श्लोकः serves as an example of how the rule “यल्लिङ्गं यद्वचनम् …” facilitates
freedom from syntax and composition of poetry.
10 Since it is a श्लोकः from भगवद्गीता a philosophical study of the श्लोकः is also warranted.
This may be done individually as स्वाध्यायः ।

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s