Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 21

Learning Sanskrit by fresh approach - Lesson 21
 संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनस्य एकविन्शतितमः  (२१) पाठः
One may also see YouTube video at <https://youtu.be/FMVKzQgqp_U> 
When studying the श्लोकः about ज्ञानम्, we saw how the prefixes lend very special meaning to words.
 Here is a श्लोकः which says just that. This श्लोकः is selected for this lesson to develop a study of उपसर्गाः
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते ।
 प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ।।

As has been discussed earlier, every prefix (उपसर्ग:) has specific meaning. Here is a list of the उपसर्गाः and their meanings. 

 


उपसर्ग: meaning(s) Example(s)
उपसर्ग: meaning(s) Example(s)
उपसर्ग: meaning(s) Example(s)

not असत्य 2 अतिexcessive, beyond अतीतः 3 अधिfirm, sure अधिकारः

अन्not अनर्थः5 अनुfollowing अनुज:6 अपaway अपहार:

अभि
अभिमान: 8 अवlower अवमान: 9 towards आहार:

उत्upward उद्धारः 11 उपnear, nearly उपहार: 12 दुः (दुर्, दुस्, दुश् दुष्)*bad, ill दुर्जन:

निनिजः नितान्तम् नियमः निपातः 14 नि: (निर्, निस्, निश् निष्)*away निःस्वनः निर्दयी निश्चयः निष्पन्नं 15 पराopposite of पराजयः

परिcomprehensive परिहार:17 प्रप्रकर्षेण प्रहार: 18 प्रतिtowards, firmly at प्रतिष्ठा, प्रतिशोधः

विविशेषेण विपरीतंविहार: वियोगः 20 with सस्नेहम् 21 सत्Good सच्छीलः

सम् (सन्)together, consummatelyसंहार:23 सुgood सुजन:

1 4 7 10 13 16 19 22

(दुर्, दुस्, दुश् दुष्) are variations of दुः Likewise, (निर्, निस्, निश् निष्) are variations of नि: The prefixes अ, अन्, दुः and नि: always make antonyms of negative meaning. Some prefixes, especially, अतिउप, प्रति, वि, have a range of different shades of meaning, sometimes even contrary to each other ! See, वि = विशेषेण or also विपरीतं ! This is what makes study of prefixes an important aspect of study of Sanskrit. Many prefixes can be understood as pairs making antonyms of each other. For example,

Negative Example Meaning Example Meaning

दुःसुखpleasure or happinessदुःखsorrow

दुर् सुजनgentleman दुर्जनbad person

नि: (निर्, निस्)आगमनम्Coming निर्गमनम्going

अवअभिमानprideअवमानdisrespect, dishonour

अपसन्मानhonour अपमानinsult

अपआकर्षणattractionअपकर्षणrepulsion

प्रतिअनुकूलfavourableप्रतिकूलadverse

नि प्रवृत्तिः motivation निवृत्तिःwithdrawal

वि संयोगःcoming together वियोगःseparation

Positive
सु सु अभि सन् अनु प्र सम् (सन्)

 

As was seen in the श्लोकः about ज्ञानम्, more than one उपसर्गाः may also be used in conjunction.

Example meaning

प्रणिपातः bowing or intensive, thorough analysis

प्रत्याहारone of the eight aspects of Yoga

निराहारfasting

निरभिमानfreedom from ego

अनावृत uncovered, exposed, unclothed

उपनिषत्what evolves by sitting near and focused, a scripture

combination of उपसर्गाः
प्र + नि प्रति + आ = प्रत्या नि: + आ = निरा नि: + अभि = निर अन् + आ = अना उप + नि

 

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा

उप-सर्गेण धातु-अर्थः बलात् अन्यत्र नीयते । प्रहार-आहार-संहार-विहार-परिहार-वत् ॥

२ समासानां विग्रहाः

सामासिक शब्दःमूल-शब्दःपूर्वपदम्उत्तरपदम्समासस्य विग्रहःसमासस्य प्रकारः

उप-सर्गेण उपसर्गउप सर्गसमीपे च सर्गः च समाहार-द्वन्द्वः

धात्वर्थःधात्वर्थधातुअर्थधातुनः अर्थःषष्ठी-तत्पुरुषः

प्रहार-आहार-संहार-विहार-परिहार-वत्

प्रहाराहार: प्रहाराहार प्रहार आहार प्रहारः आहारः चसमाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहार: प्रहाराहारसंहार प्रहाराहार संहार प्रहाराहार: संहार: च समाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहारविहार: प्रहाराहारसंहारविहार प्रहाराहारसंहार विहारप्रहाराहारसंहार: विहार: च समाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार: प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार प्रहाराहारसंहारविहार परिहार प्रहाराहारसंहारविहार: परिहार: चसमाहार-द्वन्द्वः

प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार वत् यथा प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार: तथा अव्ययीभावः

अनुक्र
३.१ ३.२ ३.३ ३.४ ३.५

 

३ संज्ञानां विश्लेषणम्  

संज्ञामूलसंज्ञासंज्ञायाः प्रकारःलिङ्गम्विभक्तिःवचनम्शब्दार्थः

उपसर्गेण उपसर्ग सामान्यनाम पु. तृतीयाएक. by a prefix

समीपे अव्ययम् near

सर्गःसर्ग सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. section

धातुनः धातु सामान्यनाम पु. षष्ठी of verb

अर्थःअर्थ सामान्यनाम पु. meaning

बलात् बल सामान्यनाम नपुं. पञ्चमी एक. forcefully

अन्यत्रअव्ययम् to another place

प्रहारः प्रहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. hit

आहारः आहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. eating

संहार: संहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. destruction

विहार: विहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. enjoyment

परिहार: परिहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. total relief

अनुक्र.
१० ११ १२

 

४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्

क्रिया./ धा. सा.प्रकारःमूलधातुःगणःपदम्पदमत्रप्रयोजकः ?प्रयोगःकालः/अर्थःपुरुषःवचनम्शब्दार्थः

नीयते क्रिया. नी कर्मणिवर्त.तृतीयएक.is taken

अनुक्र.

 

५ वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्र. कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ पूरकानि
कथं कदा किमर्थं कुत्र इतराणि
अव्ययानि
क्रिया/
धा. सा.
प्रधानम्/
गौ
म्
संबन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये

उपसर्गेण धात्वर्थः       बलात्
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्
    अन्यत्र   नीयते प्रधानम्
   

६ अन्वयः अनुवादः च

अनुक्र. अन्वयः अनुवादः

प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् उपसर्गेण धात्वर्थः बलात् अन्यत्र नीयते । As in प्रहाराहारसंहारविहारपरिहार prefixes  force the meaning of verbs and of words somewhere else to be different from the meaning without any prefix.

One may also see YouTube video at <https://youtu.be/FMVKzQgqp_U>

शुभमस्तु ।

-o-O-o- 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s