Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 19

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 19
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनास्य एकोनविन्शतितमः  (१९) पाठः

In the सुभाषितम् of this lesson, विद्या and अर्थ: are now put in the context of धर्मः also !

अजरामरवत्प्राज्ञः विद्यामर्थं च साधयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक-शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा
अजर-अमर-वत्-प्राज्ञः विद्यां अर्थं च साधयेत् ।
गृहीत: इव केशेषु मृत्युना धर्मम् आचरेत् ॥

२ समासानां विग्रहाः

अनुक्र. सामासिक-
मूल-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य
१.१ अजरामरः अजरामर अजर अमर अजरः च अमरः च
एतयोः समाहारः
१.२ अजरामरवान् अजरामरवत् अजरामर वत् अजरामरः इव उपपद-तत्पुरुषः
१.३ अजरः अजर जर न जरा यस्य सः नञ-बहुव्रीहि
१. अमरः अमर मर न मरणं यस्य सः नञ-बहुव्रीहि
१. अजरामरवत्प्राज्ञः अजरामर-वत्प्राज्ञ अजरामरवत् प्राज्ञ अजरामरवान् च प्राज्ञः च
एतयोः समाहारः
३ संज्ञानां विश्लेषणम्

अनुक्र संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अजरः अजर विशेषणम् पु. प्रथमा एक He, who will not age
जरा जरा सामान्यनाम स्त्री प्रथमा एक. old age
अमरः अमर विशेषणम् पु. प्रथमा एक. Immortal
मरणम् मर सामान्यनाम नपुं. प्रथमा एक. death
एतयोः एतत् सर्वनाम पु. षष्ठी द्वि. of these two
समाहारः समाहार सामान्यनाम पु. प्रथमा एक. being put together
अजरामरवान् अजरामरवत् विशेषणम् पु. प्रथमा एक. He, who will not age and
will not die
प्राज्ञः प्राज्ञ विशेषणम् पु. प्रथमा एक. Wise
विद्याम् विद्या सामान्यनाम स्त्री. द्वितीया एक. knowledge
१० अर्थम् अर्थ सामान्यनाम पु. द्वितीया एक. wealth
११ गृहीतः गृहीत (क. भू. धा.)
पु. प्रथमा एक. taken, held
१२ केशेषु केश सामान्यनाम पु. सप्तमी बहु. at the tufts of hair
१३ मृत्युना मृत्यु सामान्यनाम पु. तृतीया एक. by death
धर्मम् धर्म सामान्यनाम पु. द्वितीया एक. righteous conduct

४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया/धा. सा. प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
साधयेत् क्रियापदम् साध् प. प. कर्तरी विध्यर्थः तृतीय एक. should achieve,
गृहीतः विशेषणम् ग्रह् उ. कर्मणि भूत एक. taken, held
आचरेत् क्रियापदम् आ + चर प. प. कर्तरी विध्यर्थः तृतीय एक. should conduct
५ वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्र. संबोधनम् कर्तृपदस्य
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ कथं कदा किमर्थं कुत्र क्रियापदम्/
धा. सा.
प्राज्ञः विद्याम्
साधयेत् प्रधानम्
मृत्युना केशेषु गृहीतः गौणम् इव
(प्राज्ञः) धर्मम् इव आचरेत् प्रधानम्
६ अन्वयः अनुवादः

अनुक्र. वाक्यम् अनुवादः
६.१ प्राज्ञः अजरामरवान् इव (अजरामरवत्) विद्याम् अर्थम् च साधयेत् । Wise (person) should acquire knowledge and
wealth as if he is not going to age and will not die
६.२ (प्राज्ञः) मृत्युना  केशेषु गृहीतः इव धर्मम् आचरेत् Wise (person) should abide by righteous conduct,
as if he is (always) held by death at the tufts of his hair
1 In the वाक्यानां विश्लेषणम् and अन्वयः of this सुभाषितम् it is becoming unusual that
of the two
पदानिअजरामरवान्” and “प्राज्ञः” of the सामासिक-शब्दः “अजरामरवत्प्राज्ञः”
one is adverbial
कथं and other is कर्तृपदस्य विस्तारः
2 Optionally one should consider अजरामरवत्प्राज्ञः as a संधि: of अजरामरवत् + प्राज्ञः.
By that
अजरामरवत् should be treated as क्रियाविशेषणम् and not as विशेषणम्.
Well, a विशेषणम् can be a क्रियाविशेषणम् – “a good boy” and “this looks good”.
3 There has been a thought that learning of a language should be
as much free of grammatical complexities, as possible. But one can as well
miss such nuances, as of here, whether to treat
अजरामरवत्प्राज्ञः as a सामासिक-शब्दः or as a संधि:.
There is some charm in these nuances also !
4 In the introductory note of this lesson, I said, “In the सुभाषितम् of this lesson, विद्या and अर्थ: are
now put in the context of धर्मः also !” And in
शब्दार्थः of the संज्ञा “धर्म:”, I have given the meaning as
“righteous conduct”. This meaning, I strongly believe, is the only correct meaning of the word
5 Moral of the सुभाषितम् is – There is never the need to hurry through in acquiring
knowledge and wealth. Temptation to become rich overnight is driving the world mad.
By hurrying through in the process of acquiring knowledge, one would reach nowhere.
One may miss many important nuances. A specimen has been brought out above.
6 Most importantly, one should never ever compromise with righteous conduct.
Does anyone know, how and when one is going to die ? Would anyone like to die, caught
by death in such moment of action or thought, which is digressing from righteous conduct ?
शुभमस्तु ।


3 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 19

  1. Appreciations Mr.Abhyankar !!

    You are doing a splendid job. It is really helping me out to learn Sanskrit with the Subhashitaas. The approach you followed is really marvelous.

    I wish god to give you good health and time for you to continue with thousands of lessons like this.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s