Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 18

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 18
संस्कृत-भाषायाः नूतनाध्ययनस्य अष्टादशः (१८) पाठः

Having started on topics like विद्या, ज्ञानम् here is a simple one, but of good advice regarding विद्या and अर्थः

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम् ॥

१ संधिविच्छेदान् कृत्वा सामासिक शब्दानां पदानि च दर्शयित्वा

क्षण-शः कण-शः च एव विद्यां अर्थं च साधयेत् ।
क्षण-त्यागे कुतः विद्या कण-त्यागे कुतः धनम् ॥

२ समासानां विग्रहाः

अनुक्र सामासिक
शब्दः
मूल-शब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासस्य
विग्रहः
समासस्य
प्रकारः
शब्दार्थः
क्षण-शः क्षण-शः क्षण शः क्षणेन क्षणेन अव्ययीभावः moment by moment
कण-शः कण-शः कण शः कणेन कणेन अव्ययीभावः grain by grain
क्षण-त्यागे क्षण-त्याग क्षण त्याग क्षणस्य त्यागः षष्ठी-तत्पुरुषः on letting moment pass
कण-त्यागे कण-त्याग कण त्याग कणस्य त्यागः षष्ठी-तत्पुरुषः on wasting grain
३ संज्ञानां विश्लेषणम्

अनुक्र संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
क्षणेन क्षण सामान्यनाम पु तृतीया एक by moment
कणेन कण सामान्यनाम पु तृतीया एक by grain
विद्याम् विद्या सामान्यनाम स्त्री द्वितीया एक knowledge
अर्थम् अर्थ सामान्यनाम पु द्वितीया एक. wealth
क्षणत्यागे क्षणत्याग सामान्यनाम पु सप्तमी एक. on letting moment pass
कणत्यागे कणत्याग सामान्यनाम पु सप्तमी एक. on wasting grain
क्षणस्य क्षण सामान्यनाम पु षष्ठी एक. of moment
त्यागः त्याग सामान्यनाम पु प्रथमा एक. letting go
कणस्य कण सामान्यनाम पु षष्ठी एक. of grain
१० विद्या विद्या सामान्यनाम स्त्री प्रथमा एक. knowledge
११ धनम् धन सामान्यनाम नपुं प्रथमा एक. wealth
४  क्रियापदानां धातुसाधितानां च विश्लेषणम्
अनुक्र क्रिया/धा सा प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
साधयेत् क्रियापदम् साध् प. प. कर्तरी विध्यर्थः तृतीय एक should achieve
(acquire, gather)
५ वाक्यानां विश्लेषणम्
अनुक्र. क्रिया/
धा. सा.
कर्तृपदस्य
विस्तारः
कर्तृपदम् कर्म १ कर्म २ कथं कदा किमर्थं कुत्र इतराणि
अव्ययानि
प्रधानम्/
गौणम्
संबन्धितः
शब्दः
कस्मिन्
वाक्ये
संबोधनम्
साधयेत् (मनुजः) विद्याम्
अर्थम्
क्षणशः
कणशः च
(भवति) विद्या क्षणत्यागे कुतः
(भवति) धनम् कणत्यागे कुतः
६ अन्वयः
अनुक्र. वाक्यम्
६.१ (मनुजः) क्षणशः विद्याम् कणशः अर्थम् च साधयेत् ।
६.२ क्षणत्यागे विद्या कुतः (भवति) ?
६.३ कणत्यागे धनम् कुतः (भवति) ?
७ अनुवादः
Man should acquire knowledge moment by moment and gather wealth grain by grain.
How can there be knowledge, if moment is let pass ?
How can there be wealth, if grain is wasted ?

8 Some Observations
Thinking of importance of every grain, what readily comes to mind is the episode in महाभारतम्. How about reading that episode in parallel ?

पाण्डवाः वनवासे आसन् । PaaNDavaas were in the forest.
एकस्मिन् दिने न कणमपि अन्नं गृहे आसीत् । One day, there was not a single grain in the house
तदैव दुर्वासऋषिः ऋषिगणेन सह आगच्छति इति संदेशः प्राप्तः । That time itself, message was received that
sage Durvaasa was coming along with a troupe of Rushees
दुर्वासऋषिः तु अति कोपिष्टः । Durvaasa was well-known for being hot-tempered
ऋषिगणस्य स्वागतं कथं यथायोग्यं भवति इति द्रौपदी चिन्ताक्रान्ता अभवत् । Draupadee was worried how the Rushees can be given
an appropriate welcome
तया श्रीकृष्णस्य प्रार्थना आरब्धा । She started praying Shree-KriShNa
तां प्रार्थनां ज्ञात्वा श्रीकृष्णः सपद्येव आगतः । Sensing her prayers Shree-KrishNa came there instantly
श्रीकृष्णः तां अवदत्, “बहु बुभुक्षितो$स्मि । किमस्ति भोजनाय ?” ShreekrishNa said to her, “I am very hungry !
What have you for eating ?
द्रौपदी तं अन्नतालिकां दर्शयित्वा व्यथां न्यवेदयत् । Draupadee showed him the plate and told Him her worries
श्रीकृष्णेन तस्यै पृष्टं “कथं असत्यं  वदसि ?
एकः कणः तु तालिकायां दृश्यते एव ।”
ShreeKriSha said to her, “How come, you are telling a lie ?
I do see a grain in the plate”
तं कणमेव श्रीकृष्णः भुक्तवान् । ShreeKriShNa ate away that grain !
द्रौपद्याः चिन्ता तु वर्धिता एव । Draupadee became more anxious
तदैव ऋषिगणः अपि कुटिरे आगतः । At that time itself the troupe of Rushees arrived into the cottage
श्रीकृष्णेन अन्नकणे भुक्ते सर्वेण ऋषिगणेन “ड”कारान् विसृत्य आशीर्वचः उक्तः । Just as ShreeKriShNa ate the grain, all Rushees gave out burps and
happily blessed the PaaNDavaas
एतेन प्रसङ्गेन एकैकस्य कणस्य महत्ता एव ज्ञातव्या । This episode brings forth importance of every grain
शुभमस्तु |
-o-O-o-

2 thoughts on “Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 18

  1. Another and of great importance, aspect is the so beautiful-magnificent way you induce-present and deep walk into the excellence of the spirituality. I don’t stop to fell amazed.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s