Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 14

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 14

I have been always suggesting that the good sayings should be learnt by heart. Why this should be so done is best explained by this सुभाषितम्.
There is another reason for selecting this सुभाषितम्. Having set up a 7-step structure for learning a सुभाषितम्, I plan to explore how that structure will work. For the first trial, I wanted the सुभाषितम् to be as simple as possible. And this one is simple, really simple, as you will readily see.
पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् ।
कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥

१ सन्धिविच्छेदान् कृत्वा

There is only one सन्धि: i.e. तद्धनम्. As usual parts of compound words are also identified.

पुस्तक-स्था तु या विद्या पर-हस्त-गतं धनम् ।
कार्य-काले समुत्पन्ने न सा विद्या न तत् धनम् ॥
२ समासानाम् विग्रहाः
अनुक्र. सामासिकशब्दः मूलशब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समास-विग्रहः समासस्य प्रकारः शब्दार्थः
पुस्तकस्था पुस्तकस्था पुस्तक स्था पुस्तके तिष्ठति (इयम्) उपपद-तत्पुरुषः residing in a book
परहस्तगतम् परहस्तगत in other’s hands
२.१ परहस्त पर हस्त परस्य हस्तः षष्ठी-तत्पुरुषः other’s hand
२.२ परहस्तगत परहस्त गत परहस्ते गतम् सप्तमी-तत्पुरुषः
कार्यकाले कार्यकाल कार्य काल कार्यस्य कालः षष्ठी-तत्पुरुषः in time of action,
when needed
३ संज्ञानाम् विश्लेषणम्

अनुक्र. संज्ञा मूलसंज्ञा संज्ञायाः प्रकारः लिङगम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
पुस्तकस्था पुस्तकस्था विशेषणम् स्त्री. प्रथमा एक. residing in a book
पुस्तके पुस्तक सामान्यनाम नपुं. सप्तमी एक. in a book
या यत् सर्वनाम स्त्री. प्रथमा एक. which
विद्या विद्या सामान्यनाम स्त्री. प्रथमा एक. knowledge
परहस्तगतम् परहस्तगत विशेषणम् नपुं. प्रथमा एक. in other’s hands
परस्य पर विशेषणम् पु. प्रथमा एक. other’s
हस्ते हस्त सामान्यनाम पु. सप्तमी एक. in hand(s)
गतम् गत क. भू. धा. वि.* नपुं. प्रथमा एक. gone (into)
धनम् धन सामान्यनाम नपुं. प्रथमा एक. wealth, money
१० कार्यकाले कार्यकाल सामान्यनाम पु. सप्तमी एक. in time of action,
when needed
११ समुत्पन्ने समुत्पन्न क. भू. धा. वि.* पुं. सप्तमी एक. having arisen
१२ सा तत् सर्वनाम स्त्री. प्रथमा एक. that (feminine)
१३ तत् तत् सर्वनाम नपुं. प्रथमा एक. that (neuter)
४ क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम्

अनुक्र. क्रिया./धातुसा. प्रकारः मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
तिष्ठति क्रियापदम् स्था प. प. कर्तरी वर्त. तृतीय. एक. stands
गत धा. वि. गम् प. प. कर्मणी भूत. gone (into)
समुत्पन्न धा. वि. सम् + उत् + पत् प. प. कर्मणी भूत. arisen
५ वाक्यविश्लेषणम्

अनुक्र. क्रिया./
कर्तृपदम् कर्म
कथम् कदा किमर्थम् कुत्र इतराणि
(अस्ति) या विद्या


तु गौणम् सा
(अस्ति) (यत्) धनम्


(तु) गौणम् तत्
समुत्पन्ने कार्यकाले

(सति सप्तमी)

(अस्ति) सा विद्या


(अस्ति) तत् धनम्


६ अन्वयः

या विद्या तु पुस्तकस्था (अस्ति), कार्यकाले समुत्पन्ने, सा विद्या न (अस्ति) ।
(यत्) धनम् (तु) परहस्तगतम् (अस्ति), (कार्यकाले समुत्पन्ने), तत् धनम् न (अस्ति) ।

७ अनुवादः

The knowledge, which resides in a book, that (knowledge) is no knowledge, when need (would have) arisen.
Wealth (or money) which has gone into other’s hands, that wealth (or money) is no wealth, when need (would have) arisen.
8 Some Observations –

  1. As I had said in the beginning, you will notice that this सुभाषितम् has turned out to be really simple one. No explicit verb !
  2. Here we have possibly the simplest and hence the best example of सति सप्तमी. As can be seen, a सति सप्तमी construction means using कर्तृपदम् and धातुसाधितम् in सप्तमी विभक्तिः
  3. You will notice that most of the steps have been done by using tabulations and by following the 7-step structure. By that, nearly 80 percent of the lesson is in Sanskrit ! Isn’t that a great progress in “Learning Sanskrit” ? – by a fresh approach ?
  4. I have improved the structure for step 5, by adding the column पूरकम्* Compliment, since intransitive verbs may not have an object, but may still have a compliment.
  5. As I had also said in the beginning, does not this सुभाषितम् make an emphatic statement on why we must learn by heart ?
शुभमस्तु ।


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s