Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 13

Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson 13

Lessons 11 and 12 were rather exhaustive and were from श्रीरामरक्षास्तोत्रम् and श्रीमद्भगवद्गीता. Let us get back to learning सुभाषितानि. Here is a simple one.

अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति । 

मलये भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते ॥


Now
संधिविच्छेदान् कृत्वा the सुभाषितम् will read like this –

अति-परिचयात् अव-ज्ञा संतत-गमनात् अन्-आदरो भवति ।
मलये भिल्ल-पुरम्-ध्री चन्दन-तरु-काष्ठम् इन्धनं कुरुते ॥
Now let us decipher the compound words अधुना समास-विग्रहान् कुर्मः ।

अनुक्र. विभागः सामासिक-शब्दः मूलशब्दः पूर्वपदम् उत्तरपदम् समासविग्रहः समासस्य प्रकारः
अतिपरिचयात् अतिपरिचय अति परिचय अतिशयः परिचयः कर्मधारयः
अवज्ञा अवज्ञा अव ज्ञा अवनतं ज्ञानम् यया सा उपपद बहुव्रीहिः
संततगमनात् संततगमन संतत गमन संततं गमनम् कर्मधारयः
अनादरः अनादर अन् आदर न आदरः नञ्-तत्पुरुषः
भिल्लपुरन्ध्री भिल्लपुरन्ध्री भिल्ल पुरन्ध्री भिल्लस्य पुरन्ध्री षष्ठी तत्पुरुषः
चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनम्
६.१ चन्दनतरुः चन्दनतरु चन्दन तरु चन्दनस्य तरुः षष्ठी तत्पुरुषः
६.२ चन्दनतरुकाष्ठम् चन्दनतरुकाष्ठ चन्दनतरु काष्ठ चन्दनतरोः काष्ठम् षष्ठी तत्पुरुषः
६.३ चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनम् चन्दनतरुकाष्ठमिन्धन चन्दनतरुकाष्ठ इन्धन चन्दनतरुकाष्ठम् एव इन्धनम् कर्मधारयः
Let us now understand संज्ञानाम् विश्लेषणम् i.e. detailing of nouns, pronouns and adjectives

अनुक्र. शब्दः मूलशब्दः लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् शब्दार्थः
अतिपरिचयात् अतिपरिचय पु. पञ्चमी एकवचनम् by too much acquaintance
(or)
Excessive familiarity
अवज्ञा अवज्ञा स्त्री. प्रथमा एकवचनम् disrespect, contempt
संततगमनात् संततगमन पु. पञ्चमी एकवचनम् by repetitively visiting
अनादरः अनादर पु. प्रथमा एकवचनम् disrespect
मलये मलय पु. सप्तमी एकवचनम् in Malaya mountains
भिल्लपुरन्ध्री भिल्लपुरन्ध्री स्त्री. प्रथमा एकवचनम् wife of a person of Bhilla tribe
चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनम् चन्दनतरुकाष्ठमिन्धन नपुंसक. द्वितीया एकवचनम् twig of sandalwood tree as firewood
Let us now detail the verbs क्रियापदानाम् विश्लेषणम्

अनुक्र. क्रियापदम् मूलधातुः गणः पदम् पदमत्र प्रयोजकः ? प्रयोगः कालः/अर्थः पुरुषः वचनम् शब्दार्थः
भवति भू प. प. कर्तरी वर्तमानः तृतीयः एकवचनम् becomes
कुरुते कृ उ. आ. कर्तरी वर्तमानः तृतीयः एकवचनम् does
Let us now analyse the sentences – वाक्यानाम् विश्लेषणम्

अनुक्र. क्रियापदम् कर्ता कर्म कर्म कथम् कदा किमर्थम् कुत्र इतराणि अव्ययानि वाक्यस्य प्रकारः संबंधितः शब्दः कस्मिन् वाक्ये
(भवति) अवज्ञा अतिपरिचयात् प्रधानवाक्यम्
भवति अनादरः संततगमनात् प्रधानवाक्यम्
कुरुते भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनम् मलये प्रधानवाक्यम्
३ (अ) कुरुते भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठम् इन्धनम् (एव) मलये प्रधानवाक्यम्
Or we can as well analyse these sentences as

अनुक्र. क्रियापदम् कर्ता कर्म कर्म कथम् कदा किमर्थम् कुत्र इतराणि अव्ययानि वाक्यस्य प्रकारः संबंधितः शब्दः कस्मिन् वाक्ये
(भवति) अवज्ञा अतिपरिचयात् (तथा) प्रधानवाक्यम्
भवति अनादरः संततगमनात् (च) प्रधानवाक्यम्
कुरुते भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठम् इन्धनम् (एव) मलये (यथा) गौणवाक्यम् (तथा)
By prose syntax अन्वयेन –

(यथा) मलये भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठम् इन्धनम् (एव) कुरुते, (तथा) अतिपरिचयात् अवज्ञा (भवति), संततगमनात् अनादरः (च) भवति ।
I came across a good translation –
“Excessive familiarity breeds contempt, going repeatedly (to someone else’s house) causes disrespect. On the Malaya mountain, the tribal housewife uses sandalwood bark as fuel!” 

You will notice that it became a bit challenging, whether to treat चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनम् as one single compound word and as the object in sentence (3)

 


or treat चन्दनतरुकाष्ठम् as the object and make इन्धनम् (इव) as the adverb of manner, as shown in ३ (अ).

I have also tried to introduce some Sanskrit phrases for the different steps, that are being followed in understanding a सुभाषितम्

संधिविच्छेदान् कृत्वा breaking the conjunctions
समास-विग्रहान् कृत्वा deciphering the compounds
संज्ञानाम् विश्लेषणम् detailing of nouns, pronouns and adjectives
क्रियापदानाम् धातुसाधितानाम् च विश्लेषणम् detailing verbs and verbal derivatives
वाक्यानाम् विश्लेषणम् analysis of sentences
अन्वयेन in prose syntax
भाषान्तरम् translation
I have included detailing of verbal derivatives धातुसाधितानाम् विश्लेषणम् also at step 4. This is because, often verbal derivatives are employed to serve the function of verbs. Verbal derivatives is again another charming special feature of Sanskrit. There is something similar in English also. For example, in a sentence, “After purchasing the book, the boy immediately set out to read it through”. Here, in the phrase, “After purchasing the book” there is a verbal infinitive “purchasing” and it has its own object “the book”. That merits to be analysed as a sub-clause.

Basically, I think that we have a good structure to understand a सुभाषितम्. It is good to have a structure, a method, a system for any activity, certainly for understanding a सुभाषितम्, right ?
शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s