Learning Sanskrit in distance learning mode Lesson 4

Learning Sanskrit in distance learning mode
Lesson 4
Towards the end of Lesson 3, there was one commonplace conversation of a teacher seeking introduction of students in a new class. And for स्वाध्याय, the assignment given was to write English translation of the conversation.
आचार्यः – नमो नमः ।
Teacher :- Greetings, (children)!!
विद्यार्थिनः – आचार्य, वन्दामहे ।
students :- Teacher, we salute!
आचार्यः – उपविशन्तु भवन्तः ।
Teacher :- Sit down please.
अद्य वयं संस्कृतभाषायां संभाषणं कर्तुं कस्यचित् अभ्यासस्य प्रारंभं कुर्मः ।
Today we shall make a beginning with some practice of speaking in Sanskrit.
यदा कदापि अस्माकं नवागतेन सह मिलनं भविष्यति, तदा यथाविधः संवादः भविष्यति, तस्य अभ्यासं कुर्मः ।
We shall practice the type of conversation, as it happens, when we meet a stranger,
प्रथमतः भवन्तः सर्वे स्वकीयं परिचयं ददन्तु ।
First, all of you give me an introduction of yourself.
(एकं विद्यार्थिनं प्रति अङ्गुलिनिर्देशं कृत्वा आचार्यः पृच्छति “किं तव नाम ?”)
Teacher points to one student and asks, “What is your name?”
सर्वैः विद्यार्थिभिः क्रमेण “मम नाम “_ _ _ _ _” अस्ति” एवं परिचयः दातव्यः ।
All students will give their introduction as “My name is _ _ _ _ “.
For example, the teacher’s name is Shripad. So to say “My name is श्रीपाद” he would say, मम नाम “श्रीपाद” अस्ति”
Although the conversation in Sanskrit and its translation in English are now understood, we must study it thoroughly. Doing any study thoroughly is an essential aspect of any study. So, let us proceed with usual procedure of splitting the conjugations, deciphering the compounds, meanings ans grammar of all words, etc.
Actually नमो नमः । is a conjugation Splitting of the conjugation “sandhi-vicCedaH” सन्धिविच्छेदः is as follows.
नमो नमः = नमः नमः ।
As is known the style of greetings is different at different places and in different languages. In Sanskrit, one says, नमो नमः ।
There is aother conjugation कदापि = कदा + अपि.
It may be noted that the basic purpose of a language is communication of thoughts. So in conversation in paticular, one should use conjugated words, only when the communication will not become difficult to understand.
Compound words however often make conversations crisp. In the above conversation, following compound words are used.
संस्कृतभाषायां, नवागतेन, यथाविधः अङ्गुलिनिर्देशं
Lets us  study the deciphering of these compounds. Most compound words would be in some case or another, except when they are indeclinable or adverbial. So, before doing deciphering, we should note the root word in first case singular.
संस्कृतभाषायाम्  Root word in first case singular is संस्कृतभाषा = “संस्कृत” (नाम्नी) भाषा मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
नवागतेन = Root word in first case singular is नवागतः = नवः च आगतः च विशेषण-उभयपदः कर्मधारयः |
यथाविधः = यथा अस्य विधिः तथा अयम् उपपद-तत्पुरुषः
अङ्गुलिनिर्देशम् Root word in first case singular is अङ्गुलिनिर्देशः = अङ्गुल्या निर्देशः तृतीयातत्पुरुषः
Here, we get inroduced to a new class of compound words the class कर्मधारय
As was mentioned earlier, even if a compound word has many parts, it is to be deciphered taking two parts at a time.
Compound words are classified, depending upon –
(a) whether the meaning of the compound word is adverbial अव्ययीभाव. (By such compounding the compound word is an indeclinable) or
(b) By the relative importance of the two parts. By relative importance, the types become –
first part important अव्ययीभाव e.g. प्रतिदिनम्
second part important तत्पुरुषः we have seen many examples of this. See also more about this below.
both parts important द्वंद्व e.g. रामकृष्णौ (रामः च कृष्णः च)
neither is important, instead together they relate to some third thing or person बहुव्रीहि e.g. चक्रपाणिः (चक्रं यस्य पाणौ सः)
(c) other types of compound words are द्विगु e.g. त्रिमूर्तिः (= तिस्रः मूर्तयः एकत्वेन) and कर्मधारय e.g. नवागतः as explained above.
(d) There are sub-classes for most of the above major types of compound words. For example, we have seen sub-classes of तत्पुरुष such as
द्वितीयातत्पुरुषः e.g. ग्रामगतः (ग्रामं गतः)
तृतीयातत्पुरुष e.g. अङ्गुलिनिर्देशः (अङ्गुल्या निर्देशः)
चतुर्थीतत्पुरुष e.g. कार्यकालः (कार्याय कालः)
पंचमीतत्पुरुष e.g. सिंहभयम् (सिंहात् भयम्)
षष्ठीतत्पुरुष e.g. परहस्तः (परस्य हस्तः)
सप्तमीतत्पुरुष. e.g. हस्तगतम् (हस्ते गतम्)
All these are types of विभक्तितत्पुरुष
We have also noted earlier उपपद तत्पुरुष e.g. पुस्तकस्थ, सहायकृत् and
मध्यमपदलोपी  संस्कृतभाषा
There is also नञ्-तत्पुरुष.
Actually, in terms of second part being important, द्विगु and कर्मधारय also are types of तत्पुरुष only, because in these also the second part is important. कर्मधारय is often प्रथमातत्पुरुष only. But there are many sub-classes of कर्मधारय.
Now we shall study meanings and grammar of all words in the conversation.
आचार्यः = teacher “आचार्य” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
नमः = greetings “नम” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
विद्यार्थिनः = students “विद्यार्थिन्” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
आचार्य “आचार्य” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य सम्बोधन विभक्तिः एकवचनम् च ।
वन्दामहे = (we bow to you) “वन्द्” (१ आ. वंदते, वंदित) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषीयं बहुवचनम् ।
उपविशन्तु = sit (down) उप + विश् (६ प. विशति, विष्ट) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थी द्वितीयपुरुषीयं बहुवचनम् ।
भवन्तः = (all of) you “भवत्” इति सर्वनाम । तस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
अद्य = today कालवाचकं अव्ययम्
वयं = we “अस्मत्” इति प्रथमपुरुषीयं सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
संस्कृतभाषायां = in Sanskrit language “संस्कृतभाषा” इति स्त्रीलिंगी विशेषनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
संभाषणं = conversation “संभाषण” इति सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
कर्तुं = to do “कृ (८ उ. करोति, कुरुते, कृत)” इति धातुः । तस्य तुमन्तं (“तुम्” प्रत्ययान्तं) उद्देशदर्शकं धातुसाधितम् ।
कस्यचित् = some कस्य + चित् । कस्य = किम् इति सर्वनामस्य पुल्लिंगे षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् । “चित्” इति प्रत्ययेन अनिश्चिततायाः भावः ।
अभ्यासस्य = of study “अभ्यास” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
प्रारंभं = beginning “प्रारम्भ” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् ।
कुर्मः = (shall) do “कृ (८ उ. करोति, कुरुते, कृत) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषीयं बहुवचनम् ।
यदा = when as conjunction उभयान्वयी अव्ययम्
कदा = when as interrogative प्रश्नार्थकम् अव्ययम्
अपि = suffix “ever” For example कदापि = कदा + अपि = when + ever = whenever अव्ययम्
अस्माकं = our “अस्मद्” सर्वनामस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
नवागतेन = (with) a stranger “नवागत” इति सामासिकस्य शब्दस्य पुल्लिंगे तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
सह = with अव्ययम्
मिलनम् = meeting (or introduction) “मिलन” इति नपुंसकलिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
भविष्यति = will happen भू (१ प. भवति, भूत) इति धातुः । तस्य भविष्यकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
तदा = then उभयान्वयी अव्ययम्
यथाविधः = of what type “यथाविध” इति सामासिकं विशेषणम् । तस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
संवादः = conversation “संवाद” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
भविष्यति = will happen भू (१ प. भवति, भूत) इति धातुः । तस्य भविष्यकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
तस्य = of that “तत्” इति सर्वनाम । तस्य पुल्लिंगे षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च
अभ्यासं = study “अभ्यास” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
कुर्मः = (shall) do कृ (८ उ. करोति, कुरुते, कृत) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषीयं बहुवचनम् ।
प्रथमतः = first क्रमवाचकं क्रियाविशेषणम् ।
भवन्तः = you “भवत्” इति सर्वनाम । तस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
सर्वे = all “सर्व” इति सर्वनाम । तस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
स्वकीयं = of oneself स्वकीय इति विशेषणम् । तस्य पुल्लिंगे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
परिचयं = introduction परिचय इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
ददन्तु = give दा (३ उ. ददाति दत्ते, दत्त) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे द्वितीयपुरुषीयं बहुवचनम् ।
एकं = (to) one “एक” इति संख्यावाचकं विशेषणम् । तस्य पुल्लिंगे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
विद्यार्थिनं = student “विद्यार्थिन्” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
प्रति = towards अव्ययम् ।
अङ्गुलिनिर्देशं = pointing finger “अङ्गुलिनिर्देश” इति पुल्लिंगी सामासिक-सामान्यनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
कृत्वा = by doing कृ (८ उ. करोति, कुरुते, कृत) इति धातुः । तस्य त्वा-प्रत्ययान्तम् भूतकालवाचकं अव्ययम् ।
आचार्यः = teacher “आचार्य” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
पृच्छति = asks पृच्छ् (६ प. पृच्छति, पृष्ट) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
किं = what किम् इति सर्वनाम । तस्य नपुंसकलिंगे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
तव = your “युष्मद्” इति द्वितीयपुरुषीयं सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
नाम = name “नामन्” इति नपुंसकलिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
सर्वैः = (by) all “सर्व” इति सर्वनाम । तस्य पुल्लिंगे तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
विद्यार्थिभिः students विद्यार्थिन् इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
क्रमेण = one after another “क्रम” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
मम = my “अस्मद्” इति प्रथमपुरुषीयं सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
नाम = name “नामन्” इति नपुंसकलिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
“श्रीपाद” = (Shripad) “श्रीपाद” इति विशेषनाम । अवतरणचिन्हयोः मध्ये विभक्तिरूपं न आवश्यकम् । Proper nouns between inverted commas need not be declined.
अस्ति = is “अस् (२ प. अस्ति)” इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
एवं = like this अव्ययम्
परिचयः introduction “परिचय” इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
दातव्यः = to be given दा (३ उ. ददाति दत्ते, दत्त) इति धातुः । तस्य तव्य-प्रत्ययान्तं कृदन्तम् विशेषणम् । कृदन्तस्य पुल्लिंगे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
By putting into sequence the meanings of all the above words, we can see how the overall meaning gets derived.
Now we shall study the two “good sayings” द्वे सुभाषिते given for committing to memory. One was
शरदि न वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः ।
नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव ॥
First, to split the conjugations, there are following conjugations in the first verse. Splitting of the conjugations “sandhi-vicCedaaH” सन्धिविच्छेदाः are as follows.
(1) निःस्वनो मेघः = निःस्वनः मेघः
(2) नीचो वदति = नीचः वदति
(3) करोत्येव = करोति एव
There are two compound words in the verse.
निःस्वनः = स्वनेन विना । उपपद तत्पुरुष
सुजनः = सु जनः । कर्मधारय The indeclinable सु is used as an adjectival prefix to form compound words.
We can compose the अन्वय.
मेघः शरदि गर्जति, न वर्षति; वर्षासु (मेघः) निःस्वनः वर्षति ।
नीचः वदति, न कुरुते, सुजनः न वदति करोति एव ।
It would be god to follow a convention that words which are implicit, are placed in paranthesis.
It would be good to now study all the words by their grammar and meaning.
मेघः = “cloud”
मेघ इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
शरदि means “in the sharad season” i.e. in the post-monsoon season.
September 20 to November 20 is the season immediately after the rainy season. Indian calendar starting from March 20 has twelve months. The calendar recongnises six seasons, two months per season. Detailed nformation on this is available at http://en.wikipedia.org/wiki/Ritu_(Indian_season)
शरत् अथवा शरद् इति स्त्रीलिंगी विशेषनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः, एकवचनं च ।
गर्जति = thundering of clouds
गर्ज् (१ प. गर्जति अथवा १० उ. गर्जयति-ते) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
न = not
नकारात्मकं अव्ययम् ।
वर्षति = rains
वृष् (१ प. वर्षति, वृष्ट) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
वर्षासु = in the rainy season
वर्षा इति स्त्रीलिंगी सामान्यनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
निःस्वनः = without thunder
नीचः = “mean-minded”
नीच इति विशेषणम् । तस्य पुल्लिंगी प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
वदति = talks
वद् (१ प. वदति, उक्त) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
कुरुते = does
कृ (८ उ. करोति, कुरुते, कृत) इति धातुः । तस्य आत्मनेपदी वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
सुजनः = gentleman
सुजन इति पुल्लिंगी सामासिकं सामान्यनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
करोति = does
कृ (८ उ. करोति, कुरुते, कृत) इति धातुः । तस्य परस्मैपदी वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
एव = only
अव्ययम् ।
Overall meaning thus is — “In the post-monsoon season, clouds thunder, but do not rain. In the rainy season, non-thundering cloud rains. A mean-minded person only talks, does (nothing). A gentleman would not talk, but does.”
Another सुभाषितम् was
सुजनो न याति वैरं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि ।
छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुखं कुठारस्य ॥
First to split the conjugations,
परहितनिरतो विनाशकालेऽपि = परहितनिरतः विनाशकाले अपि।
छेदेऽपि = छेदे अपि ।
Now to decipher the compound words,
परहितनिरतः = The root word in प्रथमा एकवचन is परहितनिरतः It has four parts. पर + हित + नि + रतः Deciphering shall be by following pairs. पर + हित, नि + रतः and परहित + निरत
परहित = good of others परस्य हितम् (षष्ठी तत्पुरुष)
निरतः = always involved नितान्तं रतः (उपपद तत्पुरुष) and
परहितनिरत = always involved in good of others परहिते निरतः (सप्तमी तत्पुरुष)
विनाशकाले = The root word in प्रथमा एकवचन is विनाशकालः
विनाशकालः = time of destruction विनाशस्य कालः (षष्ठी तत्पुरुष)
चन्दनतरुः = sandalwood tree चन्दनस्य तरुः (षष्ठी तत्पुरुष)
Let us study the meanings and grammar of words.
सुजनः = gentleman
न = not
याति means “goes to”
या (२ प. याति, यात) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
वैरम् means “enmity”
परहितनिरतः means “involved in good of others”
विनाशकाले means “time of destruction”
अपि  means “even” or “also”
छेदे means “when being cut”
अपि means “even” or “also”
चन्दनतरुः means “sandalwood tree”
सुरभयति means “lends fragrance” or makes fragrant”
“सुरभि” इति सामान्यनाम्नः प्रयोजकधातुः । तस्य वर्तमानकाले तृतीयपुरुषीयं एकवचनम् ।
मुखं means “muuth”
कुठारस्य means “of axe”
कुठार इति पुल्लिंगी सामान्यनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
अन्वयः – परहितनिरतः सुजनः विनाशकाले अपि वैरं न याति । चन्दनतरुः छेदे अपि कुठारस्य मुखं सुरभयति ।
Overall meaning then is “A gentleman involved in good of others will not have enmity even at the time of destruction (of self). A sandalwood tree lends only its fragrance even to the mouth (blade) of an axe, even when being cut”.
Let us see how a conversation with a stranger will proceed.
परिचयस्य द्वितीये स्तरे “त्वं किं करोसि ?” एतद्विधस्य प्रश्नस्य उत्तराणि देयानि ।
अस्य प्रश्नस्य उत्तरं एतद्विधं भविष्यति —
अहं तंत्रज्ञः अस्मि । अथवा
अहं प्रकृतिचिकित्सकः अस्मि । अथवा
अहं कार्यालये सेवां करोमि । अथवा
अहं गृहिणी अस्मि । अथवा
अहं निवृत्तः अस्मि ।
स्वाध्यायाः
(1) You can think of many different professions of people and compose as many different answers to the question “त्वं किं करोसि ?”
(2) In the fifth chapter in श्रीमद्भगवद्गीता there is this triplet of verses, which makes an interesting study of verbs and their derivatives.
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥५-८॥
प्रलपन्विसृजन्गृण्हन्नुमिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥५-९॥
ब्रम्हण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥५-१०॥
Read and commit to memory the verses given above. पद्यानि पठन्तु |
3. Split the conjugated words सन्धिविच्छेदान् कुर्वन्तु |
4. Compile a study of meanings and grammar of all new words
-o-O-o-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s