Charming Way to learn Sanskrit !

Charming Way to learn Sanskrit !

पदानि इति ते शब्दाः ये वाक्येषु संभाषणेषु च प्रयुज्यन्ते । कित्येकानि पदानि शब्दकोषेषु न प्राप्यन्ते । अतः “कथं भवन्ति पदानि ?” अस्य विषयस्य अभ्यासः आवश्यकः । अत्र “कृ” धातुतः प्रापणीयानां शब्दानां कश्चिदभ्यासः ।

Sanskrit is a language where you cannot find every other word in a dictionary. Before referring to a dictionary, one needs to know how words are formed in Sanskrit. There are many words derived from a root verb. Here is a study detailing how thousands (really many, many thousands) of words would be obtained from a root verb “कृ”. And at many places one will find quotations from Geetaa, where particular word is used.

नीचैः स्थाने स्थाने “(अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )”-इति निर्देशः आयोजितः अस्ति । तथापि अस्मिन्विषये अहम् अज्ञानी अस्मि । अतः रिक्तानि स्थानानि ।

I have scant knowledge of अष्टाध्यायी. Hence I have left blank spaces to fill in the reference of appropriate सूत्रम्, which governs the particular word-formation.

“कथं भवन्ति पदानि ?” इति किञ्चित् अध्ययनम् पूर्वमपि सादरीकृतमासीत् । अत्र कश्चित् प्रयासः “कृ” धातुतः प्रापणीयानां शब्दानाम् । तेन “कथं भवन्ति पदानि ?” इत्यस्य विषयस्यापि ।

श्रीमद्भगवद्गीतायाः केचन उदाहरणान्यपि उद्धृतानि सन्ति । तेन इदं अध्ययनं रोचकं आश्वासकं च भवति इति मे मतिः ।

१ “कृ”-धातुनः गण-पद-विचारः (अष्टाध्यायी- धातुपाठात्)

• कृ भ्वादि (१) अनिट् उ । कृञ् करणे । = to act
• कृ स्वादि (५) अनिट् उ । कृञ् हिंसायाम् । = to cause harm
• कृ तन्वादि (८) अनिट् उ । डुकृञ् करणे । = to do, to act

२ “कृ”धातुतः उपसर्गैः सह नूतनाः धातवः भवन्ति । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )

• उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । विहाराहार-संहार-प्रहार-प्रतिहारवत्
• उपसर्गाः (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • अ, अति, अधि, अन्, अनु, अप, अभि, अव, (८)
  • आ (१)
  • उत्, उप, (२)
  • दुः, (दुर्, दुष्, दुस्) (१)
  • नि, नि: (निर्, निष्, निस्) (२)
  • परा, परि, प्र, प्रति, (४)
  • वि, (१)
  • सम्, सु (२)
• केचन अन्ये उपसर्गाः अपि “कृ” धातुना सह प्रयुज्यन्ते यथा अलंकृ, तिरस्कृ, उपरिकृ, स्वीकृ, धिक्कृ , चमत्कृ, स्पष्टीकृ, बहिष्कृ, परिष्कृ । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• द्वि-त्रि-उपसर्गाः संमिलित्वापि प्रयुज्यन्ते यथा अनधिकृ, निराकृ । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )

३ क्रियापदानि ।

• यदि धातुः कस्मिन्श्चित् गणे परस्मैपदी वा आत्मनेपदी भवति, दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च नवति (९०) पदानि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
• यदि धातुः कस्मिन्श्चित् गणे उभयपदी भवति तदा तस्मात् शताधिकाशीति (१८०) पदानि भवन्ति ।
• लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्तथा । विध्याशिषौ लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यतः ॥
  • लट् वर्तमाने – नैव किञ्चित्करोमीति (गीता ५-८), सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः (गीता ५-१०), योगिनः कर्म कुर्वन्ति (गीता ५-११)
  • लुङ् भूते
  • लङ् भूते- किमकुर्वत सञ्जय (गीता १-१)
  • लिट् भूते
  • लुट् भविष्ये
  • लृट् भविष्ये
  •  लृङ् भविष्ये – संग्रामं न करिष्यसि (गीता २-३३)
  • लेट् वेदे – यथेच्छसि तथा कुरु (गीता १८-६३)
  • लिङ् विध्याशिषौ – कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः (गीता ३-२५)
  • लोट् विध्याशिषौ
• कर्मणि-प्रयोगे धातुतः आत्मनेपदीनि चतुर्थ-गणसमानानि भवन्ति । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च (९०) पदानि ।
• प्रयोजकार्थे धातुतः दशमगणसमानानि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • दश-लकारेषु प्रथम-मध्यम-उत्तम-पुरुषभेदैः एक-द्वि-बहु-वचनभेदैः च (९० अथवा १८०) पदानि ।

४ अव्ययानि

• त्वान्त-वा-ल्यबन्त भूतकालवाचकानि कृत्वा, निष्कृत्य, उपकृत्य इ. । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • सुखदुःखे समे कृत्वा (गीता. २-३८)
• तुमन्त प्रयोजनार्थीनि  कर्तुम्, उपकर्तुम्, इ. । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (१-४५)

५ विशेषणानि

• भूतकालवाचकं “कृत”-इ. (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
    • अहन्यहनि बोद्धव्यं किमेतत् सुकृतं कृतम्
  • “कृत’-शब्दतः उपपदात्मकैः प्रत्ययैः विशेषणानि यथा कृतज्ञ, कृतघ्न । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• य-तव्य-अनीय-प्रत्ययैः विध्यर्थवाचकानि यथा कार्यम्, कर्तव्यम्, करणीयम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
  • गीता सुगीता कर्तव्या ।
• “अन्”-प्रत्ययेन  कर्तरि-वर्तमानकालवाचकानि यथा कुर्वन्, कुर्वती । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
  • कुर्वन्नपि न लिप्यते (गीता ५-७)
  • प्रयोजकादपि यथा कारयन्
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
    • नैव कुर्वन् न कारयन् (गीता ५-१३)
• ईय-प्रत्ययेन “क्रीय” (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
  • उपसर्गैः सह अन्यानि यथा सक्रीय ।
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
• “तृ”-प्रत्ययेन कर्तृ-कर्ता-कर्त्री-इत्यादीनि (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
  • तस्य कर्तारमपि मां … (गीता ४-१३)
  • उपसर्गैः सह अन्यानि
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
    • विध्यकर्तारमव्ययम्  (गीता ४-१३)
• इच्छार्थि विशेषणम् “चिकिर्षु” । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
  • चिकिर्षुर्लोकसंग्रहम् (गीता ३-२५)

६ नामानि

• मन्-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
  • कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं (गीता ४-१७)
  • उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि  । विकर्म, अकर्म
    • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
    • बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं (गीता ४-१७)
• क्रिया, कृति, कृत्य इत्यादीनि नामान्यपि । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
  • उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि यथा प्रक्रिया,  ।
    • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
• अन-प्रत्ययेन नपुंसकलिङ्गि नाम कृ + अन = करण (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
  • विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
  • करणं च पृथग्विधम् (गीता १८-१४)
  • उपसर्गैः सह अन्यानि नामान्यपि यथा उपकरण (नपुंसकलिङ्गि)
    • विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य नाम्नः (२४)  पदानि
  • प्रयोजकात् नपुंसकलिङ्गि नाम कारण (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि
    • पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे (गीता १८-१३)

७ तद्धितानि

• विशेषणानि ।
  • “कर्मन्”-नाम्नः “ज”-उपपदेन (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
    • “कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान्” (गीता ४-३२)
  • “क्रिया”-शब्दतः वत्-प्रत्ययेन क्रियावत्-इति विशेषणम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
    • यः क्रियावान् स पण्डितः ।
  • “कृति”–शब्दतः न्-प्रत्ययेन कृतिन््-इति विशेषणम् । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
    • उपसर्गैः सह अन्यानि
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
      • न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः (गीता ७-१५)
  • “मत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “क्रियमाण” । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः (७२) पदानि ।
      • प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः (गीता ३-२७)
    • उपसर्गैः सह अन्यानि
      • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः प्रत्येकस्य (७२) पदानि ।
  • “कर्तृ”-तः त्व-प्रत्ययेन कर्तृत्व इति नपुंसकलिङ्गि नाम । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • तस्मात् विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि ।
    • न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः (गीता ५-१४)
  • “चिकिर्षु”-विशेषणात् भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम चिकीर्षा । (अष्टाध्यायी-सूत्रम् ____ )
    • तस्मात् विभक्ति-वचन-भेदैः (२४) पदानि ।

कुलसङ्ख्या =

८ कृ-धात्वर्थका: प्रत्ययाः

• सक्षमतार्थी विशेषणात्मक:   प्रत्ययः “कृत्”
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् (गीता ४-१८)
• विशेषणात्मक: “क”-प्रत्ययः यथा नाशक ।
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मक: “कर”-प्रत्ययः यथा सुखकर ।
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• नामात्मकः “कर”-प्रत्ययः यथा संकर (पुल्लिङ्गि)
  • विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
  • जायते वर्णसंकरः (गीता १-४१)
• नामात्मकः “कार”-प्रत्ययः यथा चर्मकारः, प्रतिकारः ।
  • विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मक: “कारक”-प्रत्ययः  यथा सुखकारक ।
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मकः “कारिन्”-प्रत्ययः यथा हितकारि ।
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।
• विशेषणात्मकः “कारिक”-प्रत्ययः यथा अलंकारिक, चमत्कारिक ।
  • लिङ्ग-विभक्ति-वचन-भेदैः पदानि ।

Aeroplanes in Valmiki Ramayana

“S.R.Krishnamurthy” <srkmurthy36@gmail.com> Dec 01 , 2011

वाल्मीकि महर्षिः विमानानां विषये अद्भुतवर्णानाni ददाति ॥ I will reproduce the
stanzas for the benefit of scholars, since these have been ignored by the
‘critical editors’, who declare that Valmiki did not see and that kharaaH
were donkeys. I have already mentioned that Kharas were planes – खे रंहते
इति खरः खे रौति इति च ॥

See what he says in 3.31 on Ravana’s first sojourn to Maricha.

[Having said so (to Akampana) Ravana left by a white chariot drawn by ‘Kharas’, lighting up all the directions. (34).

That chariot of the King of demons, fleeting in the starry path, shone like a moon in the midst of clouds. (35)]

It is clear from the above two verses that the first sojourn of Ravana to Maricha was during the night; and that it was a flight in the sky (nakshatrapatha). Valmiki is explicit about it. Again, he portrays in 3-35.

कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः |

विद्युन्मन्दलवान मेघः सबलाकः इवाम्बरे||3-35-10

[Having mounted the crane-like autocraft, the demon king shone like cloud with a lightning]. This verse shows two things. That khara looked like a fast flying bird of the crane family (balaakaH); and his vehicle (kaamagah) was sailing in the air like a cloud. It also indicates that Ravana had the complexion of the cloud and that the balaka was white
as lightning. This agrees with the description in 3-31-34 above: *aadityavarNena* (white).

kaa~ज्चनोरश्चदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ॥
भीमरूपा महाकायाः ……….||3-64-46

पिशाचावदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः|3-35-6

मेघप्रतिमनादेन स तेन ………… ययौ |7

How was the Khara? Valmiki says that the front had the look of a fiend, horrendous to look (pishaachavadana) and that it had a big hull (bhImarUpaa mahaakaaya). So, it was obviously a lifeless object. It droned like a
thunder (meghapratimanaada). It obviously had wings (balaakasadrushaH).

Pishacha belongs to devayoni (vide Amarakosha); a specie like ET. It has no life like the creatures of this world. It is balaakaH; providing with power (balaa). All these features described by Valmiki fits in with a powerful motor (engine). So according to Valmiki, Ravana left by a craft fitted with powerful engines. The chariot was obviously an aircraft.

These are some excerpts from my book. as suggested by Dr.N.R.Joshi, I have posted the same here; since I have not so far come across this description in any review of Ramayana